Balzak tworzył w okresie, kiedy w Europie panowała estetyka romantyczna (1799-1850). Jego twórczość wybiega jednak znacznie poza rodzimą epokę, podejmując się realistycznego, werystycznego (prawdziwościowego) opisu rzeczywistości Francji epoki Restauracji i rządów króla Ludwika Filipa. To okres dynamicznego rozwoju kapitalizmu we Francji, który niejednokrotnie wypaczał moralność ludzi, motywacje ich postępowania. W cyklu "Komedia ludzka" zawarł Balzak losy wielu setek postaci, które z jednej strony tworzą pewne ludzkie, charakterologiczne typy, z drugiej zaś są pełnoprawnymi, soczystymi, skończonymi bytami ludzkimi, obdarzonymi pełną i wiarogodną psychiką, która motywuje ich postępowanie. Balzak w swoich dziełach rozpoczął późniejszą ekspansję prozy realistycznej- typowej dla następnej epoki literackiej- pozytywizmu. Realizm Balzakowski łączy się z postulatami estetyki werystycznej, a więc z wiernym, jak najbliższym prawdzie opisie rzeczywistości, z jej dokładnym odtwarzaniem i naśladowaniem w fikcjonalnych fabułach (mimetyzm- naśladownictwo sztuki). Realizm i weryzm były wartościami przeciwstawnymi dla panującego w romantyzmie idealizmu estetycznego i ideologicznego. Proza nie miała być idealizującą świat wizją, ale realistycznym sprawozdaniem, zwierciadłem, w którym wiernie odbija się rzeczywistość, ludzie, grupy społeczne z ich typowymi przedstawicielami, panujące między nimi relacje, zachowania rządzące społecznym życiem i funkcjonowaniem. Dzieło, obok walorów estetycznych musiało przede wszystkim spełniać funkcję poznawczą, diagnostyczną dla społeczeństwa. Pisarz stawał się badaczem, obserwatorem społeczeństwa, który brał jego poszczególne komórki pod mikroskop i zdobywał rzetelną wiedzę o społeczeństwie, którą potem umieszczał na kartach swoich powieści. Literatura stawała się, niemal w dosłownym sensie tego słowa, nauką o ludzkiej duszy, o społecznych prawach i zachowaniach, o psychologicznych o środowiskowych motywacjach ludzkiego postępowania.

Podstawowymi założeniami estetyki realizmu były postulaty typowości oraz panoramiczności. Pierwszy z tych elementów to próba uczynienia z bohatera literackiego typowego, reprezentatywnego dla danej grupy społecznej osobnika. Bohater musiał być wiarygodny, jego zachowanie, ubiór, charakter miały pokrywać się z elementami obserwowanymi u rzeczywistych przedstawicieli danej grupy społecznej. Bohater wywodzący się z danej grupy społecznej był jednostką, ale w pełni podporządkowaną typowi, swojemu społecznemu "gatunkowi" i reprezentować miał interesy i dążenia swojej rodzimej grupy. Panoramiczność to postulat próby ujęcia całościowej społeczeństwa, gdzie prawdę o jednej grupie można wydobyć nie w laboratoryjnym jej badaniu, ale w ukazaniu jej w naturalnym środowisku, na tle innych grup, wzajemnych relacji, zachowań. Dlatego wielką uwagę przywiązywano do odpowiedniej, celowej selekcji faktów, obrazów, takiej, aby umiejętnie i dokładnie przedstawiała postać, wydarzenie, odnosząc ją do całości społecznego bytu, jednocześnie nie powodując utonięcia autora i czytelnika w morzu faktów. Silnie zindywidualizowanym postaciom- naśladującym pełne, żywe postaci społeczne towarzyszył bardzo przezroczysty, potoczny język. Przemawiać miały fakty i obrazy a nie artystyczne ukształtowanie języka. Język jest tu tylko przekaźnikiem prawdy o społeczeństwie, rządzących nim relacjach i prawach. Narracja prowadzona jest trzecioosobowo- z dystansu obiektywnego, wszechwiedzącego narratora, zorientowanego nie tylko w świecie przedstawionym- miejscu, społeczeństwie, życiu bohaterów, ich przeszłości, ale także w ich przemyśleniach, psychice, najbardziej skrytych pragnieniach i kompleksach. W rzadkich momentach narrator odsłania jednak swoją personalną opinię na temat wydarzeń i wprowadza do narracji elementy wartościujące i oceniające bohaterów i opisywane zjawiska.

"Komedia ludzka" jest ogromnym, rozbudowanym cyklem, w skład którego wchodzą trzy obszerne części. Pierwsza z nich to "Studia obyczajów", druga- "Studia filozoficzne". Trzecia część nosi tytuł "Studia analityczne". Cały cykl jest bogatym, realistycznym zwierciadłem, w którym przegląda się nieco przykurzona Francja porewolucyjna, Francja okresu Restauracji. Balzak w "Komedii ludzkiej" zawarł zarówno obrazy Francji prowincjonalnej, jak i wielkomiejskiej, przedstawiał życie w prywatnym zaciszu, jak i na arenie kontaktów społecznych, politycznych, militarnych. Gdzieś na przecięciu tych wszystkich wartości tworzy się pełny obraz i panorama obyczajów, życia Francuzów- od przełomu wieków po okres rządów Ludwika Filipa.

Jedną z najbardziej znanych powieści cyklu jest poruszający "Ojciec Goriot". Akcja powieści umieszczona jest w Paryżu w latach 1819- 1820, a więc kilka lat po zakończeniu epoki napoleońskiej. Balzak- zgodnie z zasadami realizmu, wprowadza dużo szczegółów z topografii Paryża, np. pensjonat pani Vauquer znajduje się w Dzielnicy Łacińskiej). Mikrokosmosem paryskiego społeczeństwa przedstawionym w powieści jest pensjonat pani Vauquer, u której mieszkają przedstawiciele różnych warstw francuskiego społeczeństwa, których życie i sytuacja materialna zmusiły do przeprowadzki do taniego pensjonatu. W tym właśnie miejscu mieszkają główni bohaterowie powieści- ojciec Goriot, Eugeniusz de Rastignac, Vautrin. Powieść buduje swoją akcję wokół dwóch równorzędnych niemal wątków. Pierwszym z nich jest destrukcyjna miłość ojca do bezdusznych córek, drugim- demoralizacja młodego Rastignaca, który widzi niesprawiedliwość i wyzutą z uczuć wyższych rzeczywistość, a jednocześnie sam chce należeć do środowiska, które do woli używa życia, nie licząc się z resztą.

Tytułowy bohater jest zubożałym przedsiębiorcą, który dorobił się wielkiego majątku na handlu mąką dzięki wysokiemu stanowisku zajmowanemu podczas Rewolucji. Szczęście w interesach nie szło jednak w parze ze szczęściem osobistym. Goriotowi umarła ukochana żona, osierocając dwie córki. Wielka miłość, jaką Jan Joachim Goriot darzył swoją żonę została w pełni przelana na dwie małe dziewczynki- Anastazję i Delfinę. Obie dziewczynki dorastały w dostatku, nigdy niczego im nie brakowało, ojciec spełniał wszystkie zachcianki córek, które bezgranicznie kochał. Jako majętny przedsiębiorca wydał córki za arystokratów, dla których małżeństwo z mieszczkami miało w czasach rewolucji znaczenie zabezpieczenia oraz znacznie podnosiło stan ich zrujnowanego rewolucją majątku. W zamian za to, panny zyskały tytuły- Hrabiny de Restaut i baronowe de Nucingen. Wszystko zapowiadało się świetnie- Goriot zapewnił swoim córkom dostatek i odpowiednio usytuował je w społeczeństwie, które po upadku Rewolucji powracało do poprzedniej hierarchii. Ojciec mieszkał z córkami, gdzie cieszył się dużym poważaniem, jako właściciel dochodowego przedsiębiorstwa. Jednak z czasem zięciom i córkom zaczęło przeszkadzać pochodzenie Goriota. Zgodny ojciec postanowił się więc wyprowadzić, aby nie psuć swoim mieszczańskim pochodzeniem reputacji córek. Zamieszkał w najlepszym apartamencie u pani Vauquer. Córki rzadko odwiedzały ojca, a jeżeli już, to tylko po to, aby wyciągnąć od niego pieniądze. Ojciec nigdy niczego im nie odmawiał, i tak w krótkim czasie pozbył się całego majątku, zmuszony był zamieszkać w najskromniejszym pokoiku w pensjonacie i stać się obiektem mniej lub bardziej dobrotliwych drwin ze strony innych mieszkańców. Świadomość popełnionych błędów wychowawczych, prawdy o bezduszności i chciwości córek docierają do Goriota dopiero w obliczu śmierci. Córki wstydzą się czuwać przy łożu nędzarza, który dla ich zachcianek poświęcił wszystko, nie ma ich także na pogrzebie ojca, za który pieniądze z własnej kieszeni wyciąga Rastignac.

Ten drugi bohater reprezentuje środowisko francuskiej, zubożałej podczas rewolucji szlachty. Młodzieniec ma w sobie wiele z pozytywistycznego idealisty- wyruszył z prowincji do Paryża, aby zdobyć dobry zawód i pracując wspomagać rodzinę, która znalazła się w ciężkiej sytuacji finansowej. Jest dobry, prawy, ale przy tym naiwny i łatwowierny. Jego prowincjonalna szlachetność i prawość padają jednak w konfrontacji ze zdegenerowanym wielkim światem, w który wprowadza go zamożna paryska kuzynka- pani de Beauseant. Przegrywający w konfrontacji z realizmem idealizm w duszy bohatera zostaje dobity przez Vautrina- przewodnika Rastignaca po paryskim piekle nędzy, brudu i zbrodni. Ta ciemna, mroczna moralnie postać pokazuje młodemu idealiście prawdę o prawach rządzących paryskim światkiem i półświatkiem. Chcąc zdobyć sobie pozycję, pieniądze na wygodne życie Rastignac wplątuje się nawet w romans z Delfiną- córką ojca Goriot.

Bardzo sugestywny jest także w "Ojcu Goriot" obraz paryskiego marginesu. Łącznikiem z tym światem jest dla czytelników tajemnicza i groźna postać Vautrina, czyli ukrywającego się pod tym nazwiskiem przywódcy galerników- Jakuba Collina, zwanego Ołży-Śmiercią. Vautrin, srodze doświadczony przez życie, znający życie paryskich przestępców i nędzarzy jest ironistą, sarkastycznie patrzącym na świat. To on uświadamia Rastignacowi jak okrutny i niesprawiedliwy jest świat. Można podjąć z nim beznadziejną walkę, albo przyjąć rządzące w nim prawa i przyjąć konformistyczną, ale dającą możliwość wygodnego i dostatniego życia postawę. Jak sam Vautrin mówi: "Nie ma zasad, są tylko wypadki, nie ma praw, są tylko okoliczności: człowiek wyższy chwyta w ręce wypadki i okoliczności, aby nimi kierować"

Wszystko to sprawia, że Vautrin pełni w powieści funkcję ciemnego kusiciela, szatana, będącego jednocześnie ostatnim głosem paryskiego sumienia, poprzez odsłanianie jego demoralizacji, ohydy, okrucieństwa i wyrachowania.

"Ojciec Goriot" jest powieścią panoramiczną, przedstawiającą w swojej fabule postaci wywodzące się ze wszystkich stanów, a tworzące razem pełny i wiarygodny, choć gorzki obraz paryskiego społeczeństwa i moralności pierwszej połowy dziewiętnastego wieku. Demoralizacja, upadek wszelkich wyższych uczuć dotknęły nie tylko nędzarzy, złoczyńców, społecznego marginesu, ale także mieszczaństwa i szlachty, aż po najwyższe warstwy arystokracji. Wszystkie, silnie zindywidualizowane postaci, są jednocześnie typami charakteryzującymi warstwę, z której się wywodzą. Wielka dbałość o precyzyjne przedstawienie postaci- od ich charakteru, wyznawanych zasad aż po detale ubioru w połączeniu z charakterystycznymi dla grup społecznych i czasów sytuacjami, w jakie Balzak wikła swoje postaci stanowią o wielkiej sile wyrazu, o realizmie społecznym, historycznym i psychologicznym jego dzieła. Typowym przedstawicielem młodej Francji staje się Rastignac. Jego losy wpisują się w smutną prawidłowość przełomu wieków, gdy priorytetami stawało się wygodne życie, kariera, pieniądz otwierający wszelkie drzwi, udostępniający wszelkie przyjemności i kontakty. Ekonomiczny i społeczny cel uświęcał wszelkie środki, włącznie z upadkiem moralnym, hipokryzją, kłamstwem, zaprzepaszczeniem wszelkich moralnych i etycznych wartości i ideałów. Ich miejsce zajmuje wszechwładny pieniądz.