1. Ramy czasowe i nazwa epoki:

Jako początek Młodej Polski przyjęto rok 1891, w którym ukazał się pierwszy tom poetycki Kazimierza Przerwy-Tetmajera - sygnalizował on nowe tendencje literacko-artystyczne. Natomiast koniec datuje się umownie na 1918 rok - wyzwolenie się Polski spod jarzma zaborów.

Powszechnie używana nazwa tej epoki - Młoda Polska - została zaczerpnięta z tytułu cyklu artykułów programowych autorstwa Artura Górskiego publikowanych w piśmie "Życie" w 1898 roku. Były one manifestem ideowym i artystycznym twórców młodego pokolenia. Ci działacze chcieli odrodzenia Polski dzięki kontynuowaniu ideologii głoszonej w romantyzmie, a także tworzeniu nowatorskich norm oraz wartości moralnych i estetycznych. Stąd używano także innej nazwy epoki - neoromantyzm, która miała podkreślać silny wpływ romantyzmu na okres przełomu XIX i XX wieku: powrót do idealistycznych tendencji, podkreślanie indywidualizmu oraz subiektywnych doznań, a także - co najważniejsze - podjęcie wysiłku, który miał zaowocować odzyskaniem niepodległości przez Polskę.

Inną stosowaną nazwą było określenie modernizm, które wskazywało na nowoczesny i współczesny charakter epoki podkreślającej kontrast z minioną epoką.

Kolejnym terminem stosowany rzadziej jest symbolizm, jednak bardziej odnosił się do najważniejszego nurtu młodopolskiej sztuki niż do całej epoki.

Ówcześni ludzie żyli w poczuciu ciągłej niepewności i zagrożenia. Intensywny rozwój gospodarczy, liczne odkrycia naukowe, wzrastające napięcie społeczne stały się przyczyną gwałtownych przemian, których skutków nikt nie był w stanie przewidzieć. Nieustanny lęk przed życiem stał się najbardziej charakterystycznym wyznacznikiem ludzi żyjących w epoce Młodej Polski - cechował ich dekadentyzm, który przejawiał się w przeświadczeniu o zbliżającej się katastrofie, doświadczeniu bezsensu egzystencji, kryzysem wszelkich wartości i idei, powszechną apatią i biernością wobec życia.

2. Kierunki światopoglądowe i artystyczne epoki (dekadentyzm, impresjonizm, symbolizm):

Charakterystyczny dla końca XIX wieku dekadentyzm to życiowa postawa, dla której ważne było przeświadczenie o zbliżającym się schyłku, nieuchronnej katastrofie kulturowej i cywilizacyjnej, o upadku wartości etycznych. Postęp uległ zahamowaniu. Nie rozwijała się ani sztuka, ani literatura, ani filozofia. Nawet w religii przestano doszukiwać się ratunku. Jakiekolwiek próby przeciwstawienia się wszechogarniającemu złu uznawano za pozbawione sensu. Dekadenci pogrążali się w rozpaczy i bólu egzystencjalnym, apatii i marazmie, zamiast próbować działać. Życie było pasmem cierpień. Jedyną ucieczką stanowiły narkotyki, alkohol oraz erotyka.

Wywodzący się z malarstwa impresjonizm stał się niezwykle popularny w tej epoce. Dzieło sztuki miało przede wszystkim przedstawiać subiektywne odczucia artysty. Najważniejsze stało się utrwalanie chwilowych wrażeń wywołanych krótkotrwałymi momentami. Malarze impresjoniści zrezygnowali z linii na rzecz plam, byli prekursorami malowania w plenerze żywej przyrody. W poezji impresjonistycznej świat przedstawiony miał odgrywać drugoplanową rolę w stosunku do najważniejszych wrażeń podmiotu lirycznego i atmosfery wiersza. Do poezji wtargnęły wrażenia zmysłowe, zapachy, barwy, muzyka i przeżycia psychiczne. Należało utrwalać nastrój chwili, ponieważ zmienność świata jest niezmienna.

Symbolizm polegał na zerwaniu z pozytywistycznym realizmem, który opierał się przede wszystkim na estetyce mimetycznej (próba obiektywnego przedstawiania rzeczywistości i jej obiektywne odtwarzanie). Według nowych założeń starano się wyrażać ogólne i metafizyczne prawdy dotyczące świata i ludzkiej psychiki za pomocą symboli. Odwoływały się one do intuicji i emocji. Według niektórych założeń filozoficznych symbolami są zjawiska postrzegane zmysłami. Interpretacja polegała na dostrzeganiu i odczytywaniu tych ukrytych znaczeń. W polskiej literaturze często pojawiała się synestezja (metaforyczne połączenie wrażeń różnych zmysłów). Oprócz opisywania świata poeta powinien także obrazować nieuchwytne stany duszy, ludzkie doznania i przeżycia.

3. Odwołania do romantyzmu

Młoda Polska zakładała nie tylko nowatorstwo, ale także sięganie do przeszłości, na co wskazuje jej inna nazwa: neoromantyzm. W ten sposób podkreślano nawiązanie do tradycji romantycznej w literaturze i sztuce. Te odwołania zaczęły się pojawiać w literaturze po 1900 roku. Artyści coraz chętniej podkreślali duchowe powinowactwo z twórcami romantyzmu i ich utworami. Akcentowali potrzebę dążeń niepodległościowych. Dzięki niektórym twórcom z zainteresowaniem przyglądano się utworom Mickiewicza i Słowackiego; nie omijano także Norwida z aktualnymi także w tej epoce poglądami na sztukę i wyjątkową rolę poety, wskazywano także na nowatorskość jego dzieł.

4. Literatura epoki Młodej Polski:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer:

* powieści (kilkanaście) i dramaty (trzy), zbiór opowiadań "Na skalnym Podhalu", powieść historyczna "Legenda Tatr";

* wiersz "Koniec wieku XIX" jako manifest (lub anty-manifest) pokolenia epoki, niezwykle pesymistyczny obraz dekadenta, którego życie jest pasmem udręk, wobec których czuje się bezsilny, wyraża przeświadczenie o braku sensu działania;

* "Hymn do Nirwany" jako wyraz tęsknoty za zapomnieniem o rzeczywistości i niebytem, modlitwa o stan pozwalający oderwać się od wszechogarniającego zła, od myślenia;

* "Evviva l'arte" - krytyka części społeczeństwa (mieszczaństwa), dla którego chęć dobrobytu jest ważniejsza niż zaspokojenie duchowych potrzeb.

Jan Kasprowicz:

* wiersz "W chałupie", 40 sonetów zebranych w cyklu "Z chałupy";

* wiersz "Krzak dzikiej róży" - symboliczne ukazanie róży lękającej się surowego życia i próchniejącej limby, która zwalona przez burzę jest znakiem przemijania i nieuchronności śmierci;

* nawiązujący do średniowiecznych utworów zbiór "Hymny", rozważania nad ideą dobra i zła, obraz okrutnego Boga;

* utrzymany w nurcie franciszkańskim "Hymn św. Franciszka z Asyżu", który wyraża pogodzenie poety z Bogiem i człowieczym losem, afirmacja prostego życia w zgodzie z przyrodą i własnym sumieniem.

Leopold Staff:

* modernistyczny utwór "Deszcz jesienny" przesycony melancholią, pesymizmem i smutkiem, doznanie bezsensu istnienia;

* sonet "Kowal" wyraża schopenhauerowską krytykę ludzkiej i nawołuje do ciężkiej pracy nad charakterem;

* tom poetycki "Gałąź kwitnąca" - ważniejsze do materialnego dorobku są próby osiągnięcia marzeń, ponieważ to one przede wszystkim kształtują ludzką osobowość;

* wiersz "Przedśpiew" jako afirmacja życia, utwór propaguje model człowieka pogodnego i dobrego, któremu nieobce są zarówno radości jak i smutki, nawiązanie do franciszkanizmu;

* liczne tłumaczenia: "Tako rzecze Zaratustra" Nietzschego, "Kwiatki św. Franciszka z Asyżu".

Bolesław Leśmian:

* na początku symbolista;

* w pierwszym tomie wierszy "Sad rozstajny" występują liczne nawiązania do filozofii Bergsona: apoteoza wiecznie żywych, panteistycznych sił natury;

* mimo że następne trzy tomy poetyckie ukazały się w dwudziestoleciu międzywojennym, ich tematyka nie zmieniła się;

* najbardziej znany tomik to wydana w 1920 roku "Łąka".

Stefan Żeromski:

* niezwykle płodny pisarz żyjący na przełomie XIX i XX wieku, jego twórczość przypada na okres Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego;

* ogromny wkład w literaturę polską:

- powieści: "Promień", "Syzyfowe prace", "Ludzie bezdomni", "Przedwiośnie",

- powieści historyczne: "Popioły", "Duma o hetmanie",

- dramaty: "Róża", "Ponad śnieg jaśniejszym się stanę", "Turoń", "Uciekła mi przepióreczka",

- tragedia "Sułkowski",

- klechda "Wierna rzeka",

- poemat prozą "Puszcza jodłowa".

Władysław Stanisław Reymont:

* odznaczona w 1924 roku Literacką Nagrodą Nobla powieść "Chłopi",

* powieści: "Komediantka", "Ziemi obiecana",

* trylogia "Rok 1794".