Prawdopodobnego źródła pochodzenia terminu "barok" należy szukać w języku portugalskim lub hiszpańskim. W języku tamtejszych jubilerów wyraz barok oznacza rzadko spotykana perłę. Perła ta ma zazwyczaj nieregularny kształt.

Może też ta nazwa oznaczać też ogólnie jakiś kapryśne, nieprawidłowe dzieło sztuki? Istnieją też inne hipotezy odnośnie pochodzenia tego pojęcia. Niezależnie od tego, jaki ustalimy źródłosłów, należy przyjąć, że terminem barok w Europie jest określany okres, który przypada na koniec XVI wieku a sięga aż do połowy XVIII wieku. Barok był w sztuce epoka - w porównaniu do harmonijnych i niejako klasycznych okresów jak renesansoświecenie - można rzec dość dziwna i ponura. Prawdopodobnie dlatego dziewiętnastowieczni badacze, którzy zarzucali barokowi nie tylko barbarzyństwo, ale i nieprzestrzeganie idealnych kanonów w sztuce, uznawali go za epokę "zepsucia i upadku wszelkiego smaku". Sąd ten był wynikiem po pierwsze - niewielkiej w XIX wieku wiedzy o literaturze epoki baroku, a także po drugie - stosunku badaczy do ideału klasycznej formy w twórczości. Zwłaszcza ten drugi element decydował, że każda inność, a także odstępstwo od stosowanych i obowiązujących reguł klasycznych, były odbierane negatywnie.

Na szczęście z końcem ubiegłego wieku zmienił się stosunek badaczy literatury do okresu baroku i wówczas zaczęto widzieć w nim również piękno oraz wartości pozytywne.

Jako okres historyczno-literacki barok, chociaż korzenie jego sięgają wieku szesnastego, zasadniczo dotyczy wieku siedemnastego, a nawet w niektórych regionach trwał jeszcze w 1. Połowie wieku osiemnastego. W Polsce , która była nieco opóźniona w stosunku do pozostałych państw europy barok pojawia się w końcu lat osiemdziesiątych wieku szesnastego. Wstępna faza trwała do lat 20. Wieku siedemnastego, zaś rozkwit epoki przypada na wiek siedemnasty - wiek najbardziej chyba niespokojny i burzliwy w historii Rzeczpospolitej. Koniec epoki to lata pomiędzy rokiem 1700 a 1730. To przecież właśnie czas wojen. Są to wojny z Turcja, potop szwedzki, wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego i odsiecz Wiednia. I o ile okres panowania Jana Kazimierz był ogromnie niespokojny, to czasy saskie czyli okres Augusta II Mocnego i III był już epoką kryzysu Rzeczpospolitej.

Początek epoki baroku oznacza równocześnie koniec epoki odrodzenia zwanego tez renesansem. Następuje kryzys humanistycznych ideałów charakterystycznych dla renesansu tj. harmonii, ładu, tolerancji religijnej, a także umiejętności łączenia ze sobą wartości duchowych i ziemskich. Stad w utworach takich jak "Treny" Kochanowskiego, w niektórych wierszach Szymonowica czy poezji Mikołaja Sępa Szarzyńskiego - twórcy określanego jako "poety przełomu epok" widoczny jest z jednej strony rozrachunek z filozofia życiowa, która dotąd istniała, a z drugiej - z objawami niepokoju, będącego wynikiem przeciwstawienia wartości materialnych i trwałych, tym duchowym i ulotnym. W związku z rozpadem ładu i harmonii, jaki charakteryzował renesans, barok przyniósł ludziom duchowe dylematy i rozterki.

Niespokojny rytm literatury i sztuki czasów baroku, oddający dobitnie wewnętrzne rozterki człowieka tamtej epoki, był wynikiem z jednej strony świadomości bytu w nietrwałym i ulęgającym działaniom czasu oraz poczucia niekończącej się wieczności i potrzeby samookreślenia - z drugiej. Przezywanie w sposób świadomy własnego istnienia, wymuszało podjecie zdecydowanej i jednoznacznej postawę i zgodę na jej konsekwencje. Do wyboru był wiec nietrwały świat i jego wszelkie uroki, wyrażając przy tym wdzięczność Stwórcy, lub tez wartości ostateczne i trwale, takie jak zbawienie. Reprezentantami pierwszej postawy był np. Hieronim Morsztyn i grupa poetów nazwanych o określanych jako poeci światowych rozkoszy, drugiej poeci metafizyczni jak Mikołaj Sęp Szarzyński, próbujący rozwikłać zagadkę bytu. Trzeba tu przypomnieć, Iz religia stanowiąca naturalne oparcie wewnętrznych rozterek człowiek, przestała pełnić swą rolę i straciła swoją pozycję. Duchowe decyzje i pytania o wiarę stały się w czasach reformacji bardzo istotne. Rywalizacja rożnych postaw wyznaniowych, przede wszystkim katolików i niekatolików, w tym arian, kalwinów, luteranów oraz dramatyzm wyboru możliwej drogi dawały poczucie zagrożenia. Szczególnie widoczne było to na początku epoki baroku, gdy pytanie o to, kim ma być człowiek, stawiane być bardzo często.

Na kształt sztuki baroku główny wpływ miała kontrreformacja, tj. walka z postępująca reformacja prowadzona przez Kościół katolicki. Początki kontrreformacji w Europie są związane z obradami soboru trydenckiego (lata 1545-1563), w trakcie których określono program reform wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego oraz założenia walki z innowiercami. Kontrreformacji miał przewodzić istniejący od 1543 roku zakon jezuitów.

Jezuici z powodu ścisłego podporządkowania papieżowi a także konieczności realizacji nadrzędnych żądań kontrreformacji byli formacją nietolerancyjną, a nawet wręcz wrogą wobec wyznawców innych religii. Zakon ten prowadził działalność na dwa sposoby, po pierwsze - przymus (w tym wprowadzenie indeksów ksiąg zakazanych oraz inkwizycje), po drugie - próba przyciągnięcia nowych wiernych do Kościoła katolickiego, (czemu miały służyć bogata sztuka sakralna oraz nowy typ religijności).

Kontrreformacja w Polsce, której przewodził sam król Zygmunt III Waza, oznaczała brak tolerancji religijnej, procesy o bluźnierstwo, walkę z innowiercami czy cenzurę wszystkich wydawnictw. Sejm w roku 1658 przyjął uchwale, która wyznaczała arianom trzyletni okres w którym musieli przejść na katolicyzm. Po tym czasie tych trzech lat arianie zostali zmuszeni do natychmiastowego wyjazdu z Rzeczypospolitej oraz konfiskacie poddano ich majątki oraz zbory. Również inne grupy wyznaniowe nie pozostały bezpieczne, albowiem w roku 1717 atak poszedł na odłamy protestanckie. Uchwałą sejmu zakazano innowiercom odprawiania publicznych nabożeństw oraz budowania nowych zborów. Cenzurze podlegały wszelkie wydawnictwa, a drukarnie zostały przekazane pod kontrolę duchowieństwa katolickiego.

O ile renesans był w założeniach bliższy klasycznemu antykowi, to barok miał więcej wspólnego ze średniowieczem i jego mistycyzmem i dualizmem.

Kontrreformacja i sarmatyzm to niestety nie tylko jedyne zjawiska występujące w okresie XVII - wiecznej Rzeczypospolitej. Polska była w tym czasie potęgą europejską. Stanowiła drugie, co do wielkości państwo Europy. 0. Niestety, ludność zamieszkująca te tereny była ogromnie zróżnicowana, co stało się przyczyną ogromnych konfliktów wewnątrz naszego państwa.

Pogłębiające się różnice w statusie społecznym i materialnym między stanem szlacheckim a wyzyskiwanym coraz bardziej stanem chłopskim zaczynały przybierać coraz bardziej radykalne formy aż w roku 1648 na południowej Ukrainie doszło do wybuchu powstania Kozaków zaporoskich, co zapoczątkowało początek schyłku epoki świetności Rzeczpospolitej.

Status majątkowy stanowił również o podziale wewnątrz samego stanu szlacheckiego. Występowały tu grupy majątkowe o skrajnie rożnych interesach, jak np. magnateriaszlachta bezrolna. I mimo, że starano się zachować odrębność i jednocześnie spójność tego stanu, to jednak bardzo często miały miejsce spory i zwady zarówno na tle politycznym, jak i majątkowym. Niestety czasem zdarzało się, ze nobilitowane były osoby spoza stanu szlacheckiego. Skutkowało to wszystko napięciami społecznymi, wykorzystywanymi w umiejętny sposób przez magnaterie, która podsycała atmosferę i narzucała swoja wizje polityki wewnętrznej Rzeczpospolitej.

Polski barok zamykają tzw. saskie czasy, inaczej też zwane nocą saska (określenie te wywodzi się od panowania królów Augusta II Mocnego i Augusta III, którzy należeli do saskiej dynastii Wettynów). Był to z jednej strony okres kryzysu i zaniku dawnych ideowych i artystycznych wzorców. Z drugiej widoczne są już nowe tendencje w sztuce (rokoko) oraz tendencje do odbudowy struktury instytucjonalnej i duchowej Polski, widoczne w rozpoczynającej się właśnie działalności Stanisława Konarskiego.