Pisząc o okupacji Polski w czasie II wojny światowej należy zaznaczyć to jak bardzo różniła się miedzy sobą praktyka i teoria okupacji na terenach ziem polskich. Okupacja wojenna zgodnie z prawem międzynarodowym to czasowe zajęcie przez siły zbrojne jednego z państw walczących części lub całego terytorium wroga i ustanowienie na tych terenach swojej faktycznej władzy. Przepisy prawne dotyczące wszystkich kwestii wojennych okupacji (jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej) zawarte zostały w tzw. regulaminie haskim z roku 1907. Według międzynarodowego prawa, okupantowi nie przysługuje prawo suwerenności nad zajętym obszarem wrogiego państwa, a zmieniając ustawodawstwo tego terenu, okupant nie może przekroczyć norm prawa międzynarodowego. Ludność obszaru okupowanego zachowuje swoje obywatelstwo, a okupantowi nie wolno powoływać kolaboracyjnych organów władzy, zmuszać ludności kraju okupowanego do składania wrogom przysięgi na wierność, ani stosować wobec nich odpowiedzialności zbiorowej. Okupantowi nie wolno też wywozić ludności kraju okupowanego na obce terytorium, ani konfiskować własności prywatnej. Przepisy te, podczas drugiej wojny światowej, przez Niemcy hitlerowskie i ZSRR, na terytorium Polski nie były szanowane. Okupant dążył bowiem do wojny totalnej i wyniszczenia polskiego narodu.

Władze okupacyjne (zarówno ZSRR, jak i Niemiec hitlerowskich), dążyły do pozbawienia polskiej ludności woli oporu i próbowały zaprowadzić nowy ład społeczny. Dysponowały przy tym mocno rozbudowanym aparatem policyjnym (NKWD, czy Gestapo) oraz stosowały terror.

Władze ZSRR mordowały jeńców z obozów w Katyń, Kozielsku i Ostaszkowie, a na pobyt w łagrach skazywały działaczy politycznych, oficerów wojska polskiego, funkcjonariuszy polskiej policji, urzędników, właścicieli majątków, intelektualistów  i uciekinierów wojennych. Rodziny osób aresztowanych deportowano w głąb ZSRR (do roku 1941 wywieziono ponad 350 tysięcy ludzi). Rozwiązały też wszystkie niekomunistyczne partie polityczne i społeczne organizacje. Przejęły własność państwa polskiego i prywatną własność w przemyśle, rolnictwie i handlu oraz przeprowadziły parcelację i kolektywizację własności ziemskiej. Dokonały nawet wymiany waluty. Zwalczały kościół katolicki, a w prasie, szkołach, na uczelniach, i w instytucjach kultury prowadziły ideologiczną indoktrynację.

Hitlerowskie władze okupacyjne z kolei, zlikwidowały polską administrację i polskie partie polityczne oraz większość organizacji społecznych i kulturalno - oświatowych. Na polskich ziemiach wcielonych do III Rzeszy, realizowały politykę germanizacji, zmuszając Polaków do przyjmowania niemieckiego obywatelstwa. Organizowały łapanki na ulicach  i wywoziły ludzi w głąb III Rzeszy do pracy przymusowej. GG zamierzały przekształcić   w kolonię zamieszkałą przez nisko wykwalifikowanych niewolniczych robotników. Dopuszczały się także rabunku polskich dzieci, uważanych za „czyste” rasowo.

Prowadziły intensywną propagandę i stosowały zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Uderzyły także w inteligencję (aresztowanie 183 profesorów krakowskich uczelni), Żydów początkowo zamknęły w gettach, a potem masowo wywoziły obywateli państwa polskiego (różnych narodowości) do obozów koncentracyjnych, a także obozów pracy i zagłady.

Wobec tej sytuacji, naród polski podejmował tajną, konspiracyjną działalność skierowaną przeciwko polityce okupanta, prowadzoną przez różne (polityczne i zbrojne) organizacje.

Jeszcze przed kapitulacją stolicy (w roku 1939) na rozkaz Naczelnego Wodza powołano Służbę Zwycięstwu Polski, którą na przełomie roku 1939 i 1940 przekształcono w Związek Walki Zbrojnej, a w lutym 1942 roku przemianowano na Armię Krajową, która odtąd stanowiła podziemne polskie siły zbrojne. Równocześnie zaczęły się kształtować inne instytucje polskiego Państwa Podziemnego - Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, Polityczny Komitet Porozumiewawczy (a potem: Krajowa Reprezentacja Polityczna, przekształcona później w Radę Jedności Narodowej). Działalność podziemną podjęły także różne partie polityczne: Polska Partia Socjalistyczna –„Wolność, Równość, Niepodległość” oraz Stronnictwo Ludowe „Roch”, Stronnictwo Pracy oraz Stronnictwo Narodowe.

Działalnością polityczną zajmowały się też:

  • Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych,
  • Konfederacja Narodu,
  • Front Odrodzenia Polski,
  • Organizacja Polska,
  • Polscy Socjaliści (później Robotnicza Partia Polskich Socjalistów),
  • Konwent Organizacji Niepodległościowych,
  • Polska Partia Robotnicza.

Powstawały także organizacje wojskowo - polityczne i zbrojne o zasięgu lokalnym  i ogólnokrajowym, takie jak:

  • Gwardia Ludowa WRN,
  • Bataliony Chłopskie,
  • Narodowa Organizacja Wojskowa,
  • Narodowe Siły Zbrojne,
  • Związek Jaszczurczy,
  • Narodowy Związek Wojskowy,
  • Konfederacja Zbrojna,
  • Komenda Obrońców Polski,
  • Organizacja Wojskowa,
  • Organizacja Wojskowa „Wilki”,
  • Obóz Polski Walczącej,
  • Tajna Armia Polska,
  • „Miecz i Pług”,
  • Polska Armia Ludowa,
  • Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa,
  • Gwardia Ludowa (później Armia Ludowa),
  • Polska Niepodległa,
  • Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”,
  • Uderzeniowe Bataliony Kadrowe,
  • Związek Odbudowy Rzeczypospolitej,
  • Związek Czynu Zbrojnego,
  • Żydowska Organizacja Bojowa.

Łącznie naród polski utworzył więc ponad trzysta różnych organizacji konspiracyjnych zrzeszających kilkaset tysięcy członków. Od roku 1940 większość z nich uznała nadrzędność władz RP na uchodźstwie i w wyniku tzw. „akcji scaleniowej”, podporządkowała się ZWZ i Armii Krajowej.

Organizacje konspiracyjne prowadziły różną działalność - partyzancką, dywersyjną, sabotażową, propagandową, wywiadowczą, oświatową i kulturalną.

W roku 1944 AK przeprowadziła w kraju akcję „Burza”, a 1 sierpnia zainicjowała wybuch powstania warszawskiego.

W roku 1945 władze Polskiego Państwa Podziemnego i większość konspiracyjnych organizacji zakończyły działalność. W konspiracji pozostała nadal natomiast część żołnierzy AK (rozwiązanej w styczniu 1945 roku), organizacje zbrojne obozu narodowego i stronnictwa polityczne zwalczane przez nowe, komunistyczne władze. Organizacje te, nadal współtworzyły tzw. „podziemie niepodległościowe” w Polsce, które oprócz walki zbrojnej, prowadziło propagandę, wydawało czasopisma i utrzymywało łączność z rządem RP na uchodźstwie. Jesienią 1945 roku liczyło ono około 80 tysięcy ludzi. Władze państwowe stosowały wobec niego terror – akcje pacyfikacyjne, aresztowania, pokazowe procesy i wyroki wieloletniego więzienia.