Organizacje harcerskie w czasie okupacji

Powstanie "Szarych Szeregów". Decyzja o powołaniu do życia przedwojennego Związku Harcerstwa Polskiego zapadła w Warszawie 27 września 1939 r. Nowa organizacja miała przejść natychmiast do podziemia i rozpocząć swoją działalność. Wewnątrz ZHP utworzono Organizację Harcerek, kierowaną przez hm. Józefinę Łapińską i Organizację Harcerzy, której komendantem został z kolei hm. Florian Marciniak. W lutym 1940 r. dla organizacji męskiej przyjęto kryptonim konspiracyjny "Szare Szeregi", natomiast dla żeńskiej najpierw "Związek Koniczyn", a od 1943 r. "Bądź gotów".

Organizacja Harcerek zrzeszała w swoich szeregach dziewczęta powyżej 16 roku życia. Ich głównym zadaniem było prowadzenie działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz przygotowywanie swoich koleżanek do pracy w służbie sanitarnej i łączności. Starsze harcerki, powyżej lat 18, brały czynny udział w Wojskowej Służbie Kobiet i oddziałach Kedywu.

W Szarych Szeregach istniała Główna Kwatera, tzw. "Pasieka", w której funkcje naczelnika sprawował najpierw Florian Marciniak (ps. "Nowak"), a po jego aresztowaniu, 6 maja 1943 r., Stanisław Broniewski (ps. "Orsza"). "Pasiece" podlegały pozostałe jednostki organizacyjne, które tworzyły niegdyś przedwojenną strukturę terenową ZHP. Były to: chorągwie ("ule"), hufce ("roje"), drużyny ("rodziny") i zastępy ("pszczoły"), dla których został sprecyzowany nowy program, ukryty pod kryptonimami: "Dziś" - walka konspiracyjna, "Jutro" - walka jawna z okupantem, "Pojutrze" - walka w wolnej ojczyźnie. Członkowie Szarych Szeregów byli wychowywani przez walkę. Działali oni w ramach "małego sabotażu", któremu w listopadzie 1940 r. nadano kryptonim "Wawer" oraz w akcji "N", wymierzonej przeciwko okupantowi hitlerowskiemu. Młodzież harcerska szkolenia przechodziła w tzw. "Agricoli", konspiracyjnej Szkole Podchorążych Piechoty, działającej od listopada 1941 r. Odbywające się w niej kursy: minerskie, sabotażowe i motorowe, ukończyło około 320 harcerzy.

Od końca 1942 r. męska organizacja harcerska podzielona była na trzy grupy wiekowe: "Zawisza" - najmłodsi do lat 15, "Bojowe Sokoły" (BS) - od 16 do 18 lat, "Grupy Szturmowe" (tzw. GS - y) - powyżej lat 18. Pierwszym harcerskim komendantem warszawskich Grup Szturmowych został Tadeusz Zawadzki "Zośka". Zgodnie z porozumieniem zawartym między Szarymi Szeregami a dowództwem AK, z grup tych utworzono oddział Kedywu, który przyjął nazwę "Jerzy", zachowując przy tym harcerską autonomię. Co oznaczało, że był on nie tylko oddziałem wojskowym podlegającym władzom Kedywu, ale również, nadal jako Grupy Szturmowe, podlegał Szarym Szeregom.

Batalion "Zośka". "Zośka" wraz ze swym oddziałem przeprowadził wiele akcji zbrojnych, wśród których można wymienić m.in.: odbicie 25 więźniów pod Arsenałem 26 marca 1943 r., w tym Jana Bytnara (ps. "Rudy") z Grup Szturmowych Szarych Szeregów, który z powodu odniesionych obrażeń w trakcie przesłuchań zmarł, wkrótce po uwolnieniu, w Szpitalu Wolskim, następnie odbicie więźniów pod Celestynowem 20 maja 1943 r., zastrzelenie dwóch gestapowców: Schulza 6 maja 1943 r. i Langego 22 maja 1943 r. oraz zniszczenie posterunku żandarmerii w Sieczychach koło Wyszkowa 20 sierpnia 1943 r. W ostatniej akcji stracił życie "Zośka". Nastąpiła wówczas reorganizacja jego oddziału. Nadano mu wojskową strukturę organizacyjną, przy czym zachował nadal swoją zależność harcerską i podlegał bezpośrednio Kwaterze Głównej ("Pasiece") Szarych Szeregów. W ten sposób na przełomie sierpnia i września 1943 r. powstał batalion, który otrzymał kryptonim "Zośka", od pseudonimu Tadeusza Zawadzkiego. Jego dowódcą został hm. por. Ryszard Białous (ps. "Jerzy"). Nowo utworzony batalion składał się z trzech kompani szturmowych: 1 - "Felek" od pseudonimu Feliksa Pendelskiego; 2 - "Rudy" od pseudonimu Jana Bytnara; 3 - bez nazwy. Wchodzące w skład każdej kompani trzy plutony także często otrzymywały kryptonimy od pseudonimów poległych harcerzy z Szarych Szeregów. I tak na przykład 2 plutonowi w 2 kompanii "Rudy" batalionu "Zośka" nadany został kryptonim "Alek", pochodzący od pseudonimu Aleksa Dawidowskiego, który zmarł, na skutek postrzału w brzuch w czasie akcji pod Arsenałem, w szpitalu Dzieciątka Jezus przy ulicy Nowogrodzkiej w Warszawie.

Batalion "Parasol". Na jesieni 1943 r. trzecia kompania batalionu "Zośka", pod dowództwem kpt. Adama Borysa (ps. "Pług") została wydzielona do specjalnych zadań. Kompania przyjęła następujące kryptonimy: najpierw "Agat" (od słów anty gestapo), następnie "Pegaz" (przeciw gestapo), który z kolei w czerwcu 1944 r. został przekształcony w batalion "Parasol" (nawiązanie do skoczków spadochronowych). Do ich zadań należało przede wszystkim przeprowadzanie akcji zbrojnych wymierzonych w przedstawicieli niemieckiego aparatu administracji i policji. Harcerze z "Parasola" wykonali kilkanaście akcji bojowych, w których zostali zlikwidowani m.in.: 24 września 1943 r. August Kretschmann, zastępca komendanta obozu koncentracyjnego przy ul. Gęsiej (tzw. Gęsiówka); 1 października 1943 r. Ernst Weffels, kierownik zmiany na kobiecym oddziale Pawiaka, tzw. Serbii; 7 października 1943 r. Franz Bürkl, zastępca komendanta Pawiaka; 19 października 1943 r. Engelberth Rrüwirth. Następne zamachy objęły m.in.: 13 października 1943 r. Emila Brauna, kierownika warszawskiego urzędu mieszkaniowego; 10 grudnia 1943 r. Antona Hergla, niemieckiego zarządcę nad drukarniami w dystrykcie warszawskim i lubelskim; 1 lutego 1944 r. Franza Kutschera, dowódcę SS i policji w dystrykcie warszawskim; 26 kwietnia 1944 r. Erwina Gressera, dowódcę 17 pułku policji; 6 maja 1944 r. Waltera Stamma, szefa wydziału IV urzędu dowódcy policji bezpieczeństwa (gestapo); 11 lipca 1944 r. w Krakowie Wilhelma Koppe, gen. Policji i SS, sekretarza do spraw bezpieczeństwa w tzw. rządzie Generalnej Guberni.

Batalion "Wigry". Przez cały okres okupacji hitlerowskiej obok Szarych Szeregów i organizacji harcerek "Bądź gotów" działały również tzw. Hufce Polskie - harcerstwo o orientacji katolicko - narodowej oraz organizacja harcerska "Wigry", której nazwa wzięła się od jeziora Wigry, nad którym, w okresie międzywojennym, odbywały się kursy kształcące starszą młodzież harcerską. Organizacja "Wigry" powołana została tuż po wojnie obronnej i przybrała charakter organizacji wojskowej. Jej głównym celem było przygotowanie się do walki zbrojnej z okupantem. Od 1 listopada 1943 r. "Wigry" nawiązały współpracę z Szarymi Szeregami, z którymi wkrótce związały się na trwałe. Żołnierze "Wigier" szkoleni byli na kursach podoficerskich, podchorążych i kursach specjalistycznych: saperów, łączności, broni maszynowej, artylerii. Szkolenia te odbywały się w ramach "Agricoli" oraz na kursach niższych dowódców w szkole Podoficerskiej "Belweder", na które uczęszczali także harcerze z batalionów "Zośka" i "Parasol".

Udział harcerzy w Powstaniu Warszawskim. W czasie powstania warszawskiego w walkach z okupantem wziął udział m.in. batalion "Zośka", który jako część brygady dywersyjnej "Broda 53", dowodzonej przez hm. kpt. Jana Kajusa Andrzejewskiego (ps. "Jan"), weszła w skład zgrupowania "Radosław". Ponadto w zgrupowaniu tym znalazły się dwa pozostałe harcerskie bataliony: "Parasol" i "Wigry". W chwili wybuchu powstania siły zgrupowania, w skład którego, oprócz wymienionych, wchodziły jeszcze inne bataliony, liczyły nieco ponad 2000 ludzi. Szlak bojowy batalionu "Zośka" obejmował Wolę (walki od 1 do 11 sierpnia), Stare Miasto (od 11 do 31 sierpnia) oraz Czerniaków (od 3 do 23 września 1944 r.). W tych rejonach walczyły także dwa pozostałe bataliony. W czasie walk prowadzonych na placu Teatralnym w Pałacu Blanka, na Starym Mieście zginął Krzysztof Kamil Baczyński (ps. "Krzyś"), poeta, z oddziału batalionu "Parasol".

Po upadku powstania na Czerniakowie grupa żołnierzy ocalałych oddziałów zgrupowania "Radosław" przeszła kanałami na Mokotów i do Śródmieścia, gdzie zakończyli swój szlak bojowy. W walkach powstańczych z batalionu "Zośka" było ponad 350 poległych i zaginionych, a wśród nich 48 harcerskich instruktorów (harcmistrzów i podharcmistrzów). Z około 750 żołnierzy batalionu "Parasol", którzy wzięli udział w powstaniu, zginęło około 510. Natomiast z batalionu "Wigry" poniosło śmierć ponad 150 osób, ponadto około 250 było rannych. Wielu żołnierzy "Wigier" zginęło m.in. z powodu wybuchu czołgu - pułapki na ul. Kilińskiego i wymordowania rannych w szpitalu przy ul "Długiej" 7 po zajęciu Starego Miasta przez hitlerowców. Aby uczcić ich pamięć w katedrze Św. Jana w Warszawie umieszczono tablicę pamiątkową, która głosi: "W murach tej Katedry, w walkach na Woli, Starówce i Śródmieściu w czasie Powstania Warszawskiego, honoru Polski bronili żołnierze harcerskiego batalionu «Wigry»".

W Powstaniu Warszawskim wzięło także udział wielu harcerzy z żoliborskich Szarych Szeregów, którzy znaleźli się w jednostkach batalionu "Gustaw", należącego do zgrupowania majora "Roga", czyli Stanisława Błaszczaka. Batalion stanowiła głównie młodzież harcerska z Gimnazjum im ks. J. Poniatowskiego z 14 Warszawskiej Wodnej Drużyny Harcerzy oraz z 71 Warszawskiej Drużyny Skautów im. Gen. Dwernickiego. W batalionie "Gustaw" znaleźli się także harcerze z Hufców Polskich, ze środowiska gimnazjum księży Marianów na Bielanach. W Warszawie walczyły również harcerskie jednostki: kompania "Harcerska", pluton łączników bojowych, który zwłaszcza w ostatnich dniach obrony Starówki, zapewnił skuteczną łączność i współdziałanie oddziałów powstańczych, oraz pluton sanitarny harcerek. Ponadto aktywnie uczestniczyły w powstaniu żoliborskie kompanie "Aniela" i "Gertruda", składające się w większości z harcerzy. W walkach o Stare Miasto batalion "Gustaw" poniósł znaczne straty. Około stu żołnierzy zginęło w wyniku eksplozji czołgu - pułapki na ul. Kilińskiego. Część rannych udało się ewakuować kanałami na Żoliborz. Natomiast dwudziestu żołnierzy z ciężkimi obrażeniami, którzy pozostali w polowym szpitalu na ul. Długiej, zamordowali Niemcy po zajęciu Starego Miasta.

Związek Walki Młodych (ZWM). W styczniu 1943 r. powstała konspiracyjna lewicowa organizacja młodzieżowa Związek Walki Zbrojnej. Jej członkowie związani byli z Polską Partią Robotniczą (PPR). Pierwszą przewodniczącą ZWM została Hanna Szapiro - Sawicka, a po jej śmierci kierownictwo organizacji objęli kolejno: Janek Krasicki (ps. "Kazik"), Zofia Jaworska (ps. "Danka"), Helena Jaworska i Aleksander Kowalski. Wydawali oni pismo "Walka Młodych", od którego pochodzi nazwa organizacji. ZWM prowadził działalność samokształceniową oraz kolportował prasę, odezwy i ulotki, zarówno własne jak i PPR. We wrześniu 1943 r. wydana został "Deklaracja programowa" ZWM.

Większość członków z tej organizacji wstąpiła w szeregi GL i AL. W marcu 1944 r. w Warszawie utworzony został z grupy bojowej GL - ZWM oraz plutonu specjalnego GL batalion im. "Czwartaków" (nazwą nawiązywał do tradycji 4 pułku piechoty liniowej "Czwartaków" w Królestwie Polskim). Ważniejsze akcje bojowe - dywersyjne przeprowadzone przez ten batalion to udane zamachy: z 11 lipca 1943 r. na dużą kawiarnię niemiecką w Warszawie "Cafe Club", w odwecie za masowe egzekucje więźniów Pawiaka; 23 października 1943 r. na Bar Podlaski; 17 grudnia 1943 r. na Blaszankę. Ponadto 11 marca 1944 r. uszkodzono na ul. Hożej kabel łączący Berlin z frontem wschodnim, 17 kwietnia 1944 r. zdobyto broń w wartowni Werkschutzu w fabryce Philipsa, a 28 maja 1944 r. uszkodzono wiadukt kolejowy przy ul. Podskarbińskiej. Do zadań "Czwartaków" należało również czuwanie nad bezpieczeństwem władz centralnych w trakcie posiedzeń (m.in. pierwsze posiedzenie Krajowej Rady Narodowej z 31 grudnia 1943 r.) oraz przy ich odprawie. Batalion brał także udział w Powstaniu Warszawskim. Walczył on na Woli, w Śródmieściu i na Starym Mieście. Po upadku powstania oddział został rozformowany. Żołnierze, którzy uniknęli represji ze strony okupanta włączyli się ponownie do walki.

Po wojnie ZWM odegrał znaczącą rolę w utrwalaniu nowego ładu politycznego w Polsce. Z jego inicjatywy dokonało się zjednoczenie polskiego ruchu młodzieżowego. W lipcu 1948 r. ZWM połączył się z Organizacją Młodzieży TUR, Związkiem Młodzieży Wiejskiej RP "Wici" i Związkiem Młodzieży Demokratycznej, tworząc jedną organizację o nazwie Związek Młodzieży Polskiej.