Konferencja Jałtańska

Obok Stalina, Roosevelta i Churchilla w rozmowach uczestniczyli również ministrowie spraw zagranicznych, szefowie sztabów oraz liczni doradcy i eksperci reprezentujący trzy największe państwa koalicji antyhitlerowskiej. Układ sił pomiędzy sojusznikami, którzy w dniach 4-11 lutego 1945 r. spotkali się na Krymie, tak oceniał prof. Andrzej Garlicki: "Najmocniejszą pozycję miał Stalin. Armia Czerwona opanowała Bałkany, oblegała Budapeszt, zajęła Polskę i walczyła z Niemcami już na ich terytorium. Zdobycie Berlina było tylko kwestią czasu. Roosevelt też miał powody do zadowolenia. Na Pacyfiku alianci powoli, ale konsekwentnie wypierali Japończyków z zajętych terytoriów. W Europie, po udanej inwazji w Normandii, armie alianckie w ciężkich walkach zbliżały się do granic Niemiec. Alianci panowali w powietrzu, a amerykańskie bombowce miażdżyły Niemcy codziennymi nalotami. Dobrze też wyglądały perspektywy powojennego ładu pokojowego, do czego amerykański prezydent przywiązywał ogromną wagę. Miał też sukces osobisty - po raz czwarty wygrał wybory prezydenckie". Najsłabsza była pozycja W. Churchilla. "Klęska Niemiec, osłabienie Francji i wzrost potęgi Związku Radzieckiego przekreślały szanse na równowagę sił na kontynencie europejskim. Szlachetne pomysły prezydenta Roosevelta, że powinno się po wojnie przystąpić do likwidacji systemu kolonialnego, stanowiły poważne zagrożenie dla Wielkiej Brytanii. Churchill dostrzegał większość zagrożeń dla stabilizacji powojennej Europy, ale nie był w stanie im zapobiec’’. W czasie trwających ponad tydzień rozmów w Jałcie podjęto szereg ustaleń dotyczących strategicznego współdziałania w końcowej fazie wojny oraz zasad ładu politycznego na świecie po jej zakończeniu. Roosevelt  otrzymał od Stalina zapewnienie, że Związek Sowiecki będzie współpracował przy tworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych i że po zwycięstwie nad Niemcami w ciągu dwóch-trzech miesięcy przystąpi do wojny z Japonią. W zamian sowiecki przywódca żądał swobody działań w Europie Wschodniej, odpowiedniej strefy okupacyjnej w Niemczech oraz ogromnych odszkodowań wojennych. Stalin uzyskał dodatkowo w tajnym porozumieniu Wielkiej Trójki m.in. uznanie kontroli nad Mongolią, Wyspy Kurylskie i południowy Sachalin oraz bazę morską w Port Artur. W kwestii Niemiec uczestnicy konferencji w opublikowanym sprawozdaniu wyrażali przekonanie, że ścisła współpraca sztabów trzech sprzymierzonych mocarstw spowoduje skrócenie wojny. Podkreślali jednocześnie, że: "Niemcy narodowosocjalistyczne są skazane na zagładę. Naród niemiecki drożej tylko zapłaci za swą przegraną, jeżeli w dalszym ciągu będzie usiłował stawiać beznadziejny opór". Po bezwarunkowej kapitulacji Niemcy miały być podzielone na strefy okupacyjne: sowiecką, amerykańską, brytyjską i francuską. Partia nazistowska miała zostać zdelegalizowana, a zbrodniarze wojenni postawieni przed sądem. Uzgodniono również, że Niemcy będą zdemilitaryzowane, a ich przemysł poddany kontroli. Oprócz tego będą musiały zapłacić reparacje wojenne, których rozmiar i tryb ustali specjalna komisja utworzona w Moskwie.

 

Konferencja w Teheranie

Pierwsze wiążące decyzje w sprawie polskiej, które zapadały na forum międzynarodowym, zostały wyartykułowane podczas konferencji w Teheranie. Konferencja wielkiej trójki (Józef Stalin – przywódca ZSRR, Winston Churchill – premier Wielkiej Brytanii, Franklin Delano Roosevelt) odbyła się w dniach 28 listopada – 1 grudnia 1943 roku. Na spotkaniu ustalono, że przyszła polska granica ma oprzeć się na linii Curzona z 1920 roku. Polska miała w ramach rekompensaty otrzymać duże nabytki na zachodzie po linię Odry, lewobrzeżną część Opolszczyzny, Gdańsk oraz Warmię i Mazury. Armii Czerwonej pozostawiono otwarty zasięg ofensywy. Oznaczyło to, że Polska miała się znaleźć w strefie wpływów ZSRR. Władze polskie nie miały na te ustalenia żadnego wpływu.

Na konferencji w Jałcie, która odbyła się w dniach 4-11 lutego 1945 roku i miała decydujące znaczenie dla powojennego kształtu świata, Stalin uzyskał zgodę Roosevelta i Churchilla na pełną kontrolę nad Polską. Zapewnił o przeprowadzeniu szybkich wyborów w oparciu o Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Definitywnie uznano granicę wschodnią i potwierdzono rekompensaty na zachodzie. Alianci zachodni, świadomi, ze polska granica może stanowić granicę wpływów ZSRR za zachodzie, pragnęli jak najbardziej ją pomniejszyć.

Ostatnia konferencja wielkiej trójki rozpoczęła się w Poczdamie 17 lipca 1945 roku i trwała do 2 sierpnia. Stany Zjednoczone reprezentował nowy prezydent – Harry S. Truman, a Churchilla w trakcie obrad (2 lipca) zastąpił premier Clement Attlee. Potwierdzono na niej postanowienia konferencji jałtańskiej z lutego 1945 roku.