KONFERENCJE WIELKIEJ TRÓJKI.

Powojenne przyszłość świata została ustanowiona podczas konferencji Wielkiej Trójki, a mianowicie Franklina D. Roosevelta (Stany Zjednoczone), Winstona Churchilla (Wielka Brytania) i Jozefa Stalina (ZSRR), na konferencjach w Teheranie, Jałcie, Poczdamie. Do 1943 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wyraźnie unikały wszelkich decyzji politycznych i terytorialnych, które dotyczyłyby powojennego ładu aż do momentu zakończenia właściwych działań wojennych. F. D. Roosevelt konsekwentnie, niemal od samego początku dążył do ukształtowania po wojnie ogólnoświatowego ładu powojennego, który miał być gwarantowany przez międzynarodową organizację bezpieczeństwa. Organizacja ta miała się, w myśl jego koncepcji, opierać się na podpisanej w 1942 roku „Deklaracji Narodów Zjednoczonych”. Czołową rolę miały w niej odgrywać takie państwa jak: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, ZSRR i Chiny. Amerykanie nie godzili się na sankcjonowanie zmian terytorialnych, które zostały dokonane w trakcie wojny przy użyciu siły lub pod jej groźbą. Nie godzili się również na podział Europy. Ową polityką odraczania wszelkich decyzji (postponement) odrzuciła jako pierwsza Wielka Brytania. W odróżnieniu od USA koncentrowała się ona bardziej na sprawach Europy. Ogromną rolę odegrała przy tym wzmacniająca się pozycja ZSRR na europejskim kontynencie.

I. Pierwsza konferencja Wielkiej Trójki w Teheranie (28 listopad – 1 grudnia 1943).

W trosce o utrzymanie ZSRR w koalicji antyhitlerowskiej W. Churchill podczas konferencji w Teheranie, jaka odbyła się od 28 listopada do 1 grudnia 1943 roku, zgodził się on na proponowany przez J. Stalina przebieg polskiej granicy wzdłuż linii Curzona w włączeniem do Polski części Prus Wschodnich – bez Królewca – oraz na przebieg zachodniej granicy Polski na rzece Odra z włączeniem Opolszczyzny. W stosunku do powyższych decyzji Roosevelt milcząc, przyjął je do wiadomości. Na konferencji teherańskiej uzgodniono także desant wojsk alianckich w południowej Francji, celem wsparcia inwazji w Normandii. W. Churchillowi nie udało się na skutek oporu J. Stalina, przeforsować swojego planu, zakładającego utworzenie na kontynencie europejskim federacji państw naddunajskich i włączenia do niej południowych Niemiec. Konferencja w Teheranie zakończyła się wydaniem trzech odrębnych deklaracji wielkich mocarstw. Dotyczyły one prowadzenia wspólnej polityki w okresie wojennym i powojennym oraz spraw całkowitej suwerenności i integralności terytorialnej Iranu (kilka dni przed Teheranem, a mianowicie w dniach od 22 do 26 listopada 1943 roku w Kairze, doszło do spotkanie Roosevelta, Churchilla i Czang Kaj-szeka (Chiny), na którym obradowano odnośnie celów i zasad działań wojennych przeciw Japonii).

Konferencja teherańska oraz układ sojusznicy z 12 grudnia 1943 roku między ZSRR a Czechosłowacją przyczyniły się do tego, iż inicjatywa w sprawie powojennego ładu w Europie Środkowej przechodziła do Moskwy, a dokładnie do samego J. Stalina. Rozwój działań wojennych w tej części Europy, zakończony sukcesem strony radzieckiej, doprowadził do tego, iż w już od maja 1944 roku w Londynie zaczęła dojrzewać coraz wyraźniej idea podziału Europy na dwie strefy wpływów.

II. Spotkanie W. Churchilla z J. Stalinem w Moskwie (październik 1944).

W październiku 1944 roku w Moskwie doszło do spotkania W. Churchilla z J. Stalinem. Brytyjski premier zaproponował generalissimusowi objęcie przez ZSRR odpowiedzialności za rozwój wydarzeń w Rumunii w 90%, Bułgarii w 75%, a w 50% na Węgrzech i w Jugosławii. Strona brytyjska miała objąć swą odpowiedzialnością wydarzenia w Grecji w 90%. Udział w tym miały mieć też Stany Zjednoczone. Postulat ten został przez ZSRR przyjęty, ale w przedłożonych przez W. Mołotowa  (minister spraw zagranicznych ZSRR) i J. Stalina. Na owym spotkaniu omawiano też kwestie krajów bałtyckich i Polski. W. Churchill uznał, iż przyszłość Litwy, Łotwy i Estonii jest wewnętrzną sprawą ZSRR. Inaczej wyglądała nieco sytuacja ze sprawą polską. 12 października przybyła do stolicy imperium radzieckiego polska delegacja na czele z premierem rządu emigracyjnego – Stanisławem Mikołajczykiem, która nie godziła się, co zresztą oficjalnie przekazano, na ustalenie konferencji w Teheranie, które dotyczyły przyszłej granicy wschodniej (tzw. linia Curzona). W. Churchill podczas październikowego spotkania próbował, choć bezskutecznie, przekonać Mikołajczyka do przyjęcia i zaaprobowania nowej wschodniej granicy państwa polskiego.

III. Uzgodnienia rozejmowe z państwami satelickimi III Rzeszy.

Sukcesy państw koalicji antyhitlerowskiej i uzgodnienia rozejmowe z państwami satelickimi III Rzeszy były realizacją postanowień teherańskich i październikowego spotkania W. Churchilla z J. Stalinem. 3 września 1943 roku podpisano układ rozejmowy z Włochami, 12 września 1944 roku z Rumunia, 19 września 1944 roku z Finlandią, 28 października 1944 roku z Bułgarią i 20 stycznia 1945 roku z Węgrami.

IV. Druga konferencja Wielkiej Trójki w Jałcie (4-11 luty 1945).  

Dalsze ustalenie zasad powojennego ładu przyniosły: konferencja jałtańska – obradująca w dniach od 4 do 11 lutego 1945 roku oraz konferencja w Poczdamie (ostatnia konferencja Wielkiej Trójki). Uchwały konferencji jałtańskiej uregulowały łącznie 9 najważniejszych spraw..

I.  Mocarstwa uzgodniły treść „Deklaracji o Wyzwolonej Europie”. Zobowiązano się w niej do udzielenia pomocy narodom wyzwolonym spod okupacji niemieckiej oraz narodom byłych państwa satelickich. Deklaracja ta zawierała, wprowadzone już przez Kratę Atlantycką, prawo wszystkich narodów do wyboru własnej formy rządów.

II.  Podjęto decyzję o podziale Niemiec na strefy okupacyjne. Podział ten miał być dokonany po podpisaniu przez Niemcy aktu bezwarunkowej kapitulacji. Zgodnie z przyjętymi zasadami miały powstać strefy: amerykańska, brytyjska, radziecka i francuska, która miała być wyodrębniona ze strefy amerykańskiej i angielskiej. Dokładne wytyczenie granic tej strefy znalazło się w gestii Europejskiej Komisji Doradczej, która została powołana do życia na mocy decyzji konferencji ministrów spraw zagranicznych Wielkiej Trójki, jaka miała miejsce w dniach od 19 do 30 października 1943 roku w Moskwie.

III.  Postanowiono powołać do życia Sojuszniczą Radę Kontroli, która miała być najwyższą władzą w Niemczech. Jej siedziba miała się znajdować w Berlinie, a zasiadać w niej mieli naczelni dowódcy czterech mocarstw.

IV.  Ustalono, iż podatną do dyskusji na temat reparacji wojennych będzie suma 20 miliardów dolarów, w tym 10 miliardów dla ZSRR. Miały być one płacone w formie demontażu urządzeń produkcyjnych, konfiskaty niemieckich aktywów zagranicznych, dostawa towarów z produkcji bieżącej oraz  pracy niemieckich jeńców wojennych.

V.  Postanowiono zlikwidować niemiecki sztab generalny, a także usunąć lub zniszczyć wszelkie urządzenia wojskowe oraz ukarać wszystkich zbrodniarzy wojennych.

VI.  Postanowiono utworzyć w Polsce i Jugosławii rządu narodowe. W ich skład mieli wejść przedstawiciele krajowych rządów lewicowych, a także rządów emigracyjnych oraz znane osobistości poza sfer rządowych. Tak powstałe rządy narodowe musiały jak najszybciej uzyskać legitymizację na mocy powszechnych i wolnych wyborów.

VII.  Podjęto uchwałę o przesunięciu granic Polski na zachód. Granicą wschodnią miała być linia Curzona z odchyleniami 5-8 kilometrów na korzyść strony polskiej. W zamian za to Polska miała otrzymać, w formie rekompensaty, przyrost terytorialny na zachodzie i północy – kosztem Niemiec. Ostateczny kształt polskiej granicy zachodniej miał zostać ustalony podczas konferencji pokojowej.

VIII. Postanowiono zwołać do San Francisco dnia 25 kwietnia 1945 roku konferencję założycielską  ONZ (Organizacji Narodów Zjednoczonych). Konferencja ta miała opracować „Kartę Narodów Zjednoczonych”.

IX.  Uzgodniono przystąpienie ZSRR do wojny z Japonią w dwa, lub ewentualnie w trzy miesiące po zakończeniu działań wojennych w Europie i kapitulacji Niemiec. W zamian za udział w tej wojnie ZSRR miał odzyskać utracone w 1905 roku na rzecz Japonii tereny: południowa część wyspy Sachalin, wszystkie wyspy do niej przyległych, Wyspy Kurylskie oraz umiędzynarodowienie portu Tallin, ponowne wydzierżawienie Portu Artura jako radzieckiej bazy morskiej, wspólną z Chinami eksploatację kolei wschodniochińskej oraz południowomandżurskiej.

V. Kapitulacja Niemiec.

Po dwukrotnej kapitulacji armii niemieckiej – 7 maja 1945 roku w Reims i w nocy z 8 na 9 maja 1945 roku w Berlinie dowódcy czterech zwycięskich armii: gen. D. Eisenhower (Stany Zjednoczone), Marszalek Bernard Montgomery (Wielka Brytania), marszałek Gieorgij Żukow (ZSRR) oraz gen. Jean de Littre  de Tassigny (Francja) dnia 5 czerwca 1945 roku wydali cztery deklaracje.

I.  Oznajmiono, iż w obliczu bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy, najwyższą władzę w Niemczech obejmują rządy czterech mocarstw.

II.  Dokonany zostanie podział Niemiec w granicach z dnia 31 grudnia 1937 roku na 4 strefy okupacyjne.

III.  Władzę zwierzchnią w Niemczech obejmie w imieniu rządów czterech mocarstw Sojusznicza Rada Kontroli.

IV.  Zapowiedziano wzajemne konsultowanie się rządów czterech mocarstw z rządami innych państw sojuszniczych w sprawie wykonywania władzy najwyższej w Niemczech.

VI. Trzecia konferencja Wielkiej Trójki w Poczdamie (17 lipca – 2 sierpnia 1945).

W dniach od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 roku odbyła się konferencja w Poczdamie. Wziął w niej udział już nowy prezydent USA – Harry Truman, a Churchilla a trakcie trwania konferencji zastąpił nowy premier brytyjski Clement Attlee. ZSRR reprezentował dalej J. Stalina. Na owej konferencji uzgodniono ostatecznie powojenny ład.

I. Zgodnie z ustaleniami jałtańskimi w zamian za przesunięcie wschodniej granicy polskiej, uznano iż pod zarząd państwa polskiego zostaną oddane byłe tereny niemieckie, leżące na wschód od linii Odry i Nysy Łużyckiej oraz byłego Wolnego Miasta Gdańska i południowo-zachodniej części Prus Wschodnich bez Królewca i obszaru przyległego. Te tereny miały się znaleźć w granicach państwach radzieckiego. Ostateczne określenie polskiej granicy zachodniej zostało odroczone do przyszłej regulacji pokojowej całokształtu stosunków z Niemcami.

II. ZSRR zrezygnowała z uzgodnień reparacyjnych, jakie zostały podjęte w Jałcie i godził się na ich procentowe określenie. Roszczenia Moskwy miały zostać pokryte z demontażu rządzeń produkcyjnych w radzieckiej strefie okupacyjnej oraz z niemieckich aktywów zagranicznych. Roszczenia USA i Wielkiej Brytanii miały być natomiast pokryte z demontażu rządzeń produkcyjnych w ich strefach okupacyjnych oraz także przez niemieckie aktywa zagraniczne. ZSRR zobowiązał się także do pokrycia z własnej puli polskich roszczeń reparacyjnych. Roszczenia pozostałych państw uprawnionych miały być zaspokojone z puli mocarstw anglosaskich.

 III. Został podjęta decyzja o przymusowym wysiedleniu ludności niemieckiej z Polski, Czechosłowacji i Węgier.

IV. Ustalono polityczne i ekonomiczne zasady polityki okupacyjnej w Niemczech: denazyfikacja (stworzenie poprzez likwidację partii narodowosocjalistycznej i kontrolowanych przez nią organizacji oraz usunięcie nazistowskiej działalności militarnej i propagandowej, realnych warunków do rekonstrukcji życia politycznego w Niemczech na podstawach demokratycznych); demilitaryzacja (ograniczenie potencjału militarnego na danym terenie  - w przypadku Niemiec całkowite rozbrojenie i usunięcie przemysłu, jaki mógłby być użyty do produkcji wojskowej; dekartelizacja (rozbicie potężnych karteli gospodarczych); demokratyzacja oraz decentralizacja ustroju politycznego. Postanowiono nie powoływać, tak jak w Austrii, rządu centralnego. Zasady ekonomiczne nakazywały traktowanie Niemiec jako całości gospodarczej, Do ustaleń, które jako jedne z nielicznych nie wywołały zasadniczych kontrowersji należały decyzje dotyczące: podziału niemieckiej floty wojennej i handlowej między trzy mocarstwa, sporządzenie listy oskarżonych zbrodniarzy wojennych oraz rozwiązanie Europejskiej Komisji Doradczej.

V. Podjęto decyzję o ewakuacji wojsk radzieckich w północnej, a wojsk brytyjskich z południowej części Iranu.

VI. W celu przygotowania traktatów pokojowych z Włochami, Rumunią, Bułgaria, Węgrami i Finlandią, a przyszłości także regulacji pokojowej z Niemcami, postanowiono powołać do życia Radę Ministrów Spraw Zagranicznych, w skład której mieli wejść ministrowie spraw zagranicznych USA, ZSRR, Wielkiej Brytanii, Francji i Chin.

VII. Koniec wojny.

Po odrzuceniu przez Japonię deklaracji USA, Wielkiej Brytanii i Chin z dnia 26 lipca 1945 roku, która wzywała ją do bezwarunkowej kapitulacji, lotnictwo amerykańskie zrzuciło dnia 6 sierpnia 1945 roku na Hiroszimę i trzy dni później na Nagasaki dwie bomby atomowe. 2 września 1945 roku cesarz Hirohito na pokładzie pancernika „Missouri” z Zatoce Tokijskiej podpisał akt kapitulacji. II wojna światowa została zakończona.

BILANS WOJNY – STRATY OSOBOWE.

II wojna światowa była nie tylko największym, ale także najbardziej krwawym konfliktem zbrojnym. Wzięło w niej udział 61 państwa. Działania militarne objęły państwa trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki. Łącznie zmobilizowano ponad 110 milionów żołnierzy. Dokładne ustalenie liczby wszystkich poległych zabitych nie jest możliwe. Największe straty poniósł Związek Radzieckich. Według danych radzieckich łączeń straty ludnościowe tego kraju wyniosły ponad 16,8 miliona osób. Łączne straty pozostałych państw europejskich wynosiły około 15 miliona osób. Polska straciła około 5,8 milion osób, licząc ofiary obu okupacji: niemieckiej i radzieckiej. Wśród tych ofiar było około 2 miliona rdzennych Polaków. Do końca wojny wymordowano lub zmarło w wyniku prześladowań około 4,9 miliona Żydów europejskich, w tym około 2,7 miliona Żydów polskich. Poza tym w czasie wojny miliony osób różnych narodowości zostały objęte deportacjami lub przymusowymi przesiedleniami. Jedną z największych liczebnie grup ludności deportowanej do III Rzeszy lub do ZSRR do pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych, łagrów i innych miejsc odosobnienia stanowili obywatele polscy. Ogólna ich liczba wynosiła około 5,9 miliona osób. 

PROCES ZBRODNIARZY WOJENNYCH W NORYMBERDZE.

Układ londyński czterech mocarstw z dnia 8 sierpnia 1945 roku, który podpisało później 19 dalszych państw sojuszniczych, realizował tak naprawdę postanowienia konferencji moskiewskiej, jałtańskiej i poczdamskiej w sprawie ukarania zbrodniarzy wojennych. Powołany został do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy oraz opracowano jego status. Trybunał ten został zwołany do Berlina 18 października 1945 roku, a od dnia 1 października 1946 roku obradował w Norymberdze. Głównych przywódców hitlerowskich oskarżono o 4 rodzaje zbrodni: udział w spisku przeciwko pokojowi (planowanie i wywołanie wojny); zbrodnie przeciwko pokojowi, wynikające z zakazu prowadzenia wojny agresywnej; zbrodnie wojenne, wynikające z naruszenia praw i zwyczajów prowadzenia wojny oraz o zbrodnie przeciwko ludzkości (ludobójstwo).

Na ławie oskarżonych zasiadło 22 przywódców (12 z nich skazano na karę śmierci przez powieszenie). Wyrok ogłoszono 1 października 1946 roku.  Byli to:

1). Martin Borman – zastępca  Hitlera, szef kancelarii NSDAP, skazany na śmierć zaocznie.

2). Hans Frank – Generalny Gubernator w Polsce, skazany na śmierć.

3). Wilhelm Frick – protektor Czech i Moraw, skazany na śmierć.

4). Hermann Goring – twórca Gestapo, skazany na śmierć.

5). Alfred Jodl – szef sztabu, skazany na śmierć.

6). Ernst Kaltenbrunner – szef organów bezpieczeństwa, skazany na śmierć.

7). Wilhelm Kitel – marszałek III Rzeszy, skazany na śmierć.

8). Joachim von Ribbentrop – minister spraw zagranicznych, skazany na śmierć.

9). Alfred Rosenberg – minister do spraw okupowanych terenów wschodnich, skazany na śmierć.

10). Fritz Sauckel – jeden z czołowych organizatorów pracy przymusowej, skazany na śmierć.

11). Artur Seyss-Inquart – komisarz Rzeszy w Holandii, skazany na śmierć.

12). Juliusz Estreicher – jeden z czołowych organizatorów eksterminacji Żydów, skazany na śmierć.

13). Walter Funk – minister gospodarki i finansów III Rzeszy, skazany na dożywocie.

14). Rudolf Hess – zastępca Hitlera do spraw partyjnych, skazany na dożywocie.

15). Erich Raeder – dowódca marynarki wojennej, skazany na dożywocie.

16). Baldur von Chirac – przywódca młodzieży hitlerowskiej, skazany na 20 lat pozbawienia wolności. 

17). Albert Speer – minister do spraw uzbrojenia III Rzeszy, skazany na 20 lat pozbawienia wolności.

18). Constantin von Neurath – były minister spraw zagranicznych, skazany na karę do 15 lat pozbawienia wolności.

19). Karl Donitz – dowódca floty okrętów podwodnych, skazany na karę do 15 lat pozbawienia wolności.

20). Hans Fritze – główny cenzor Rzeszy, szef radia, uniewinniony.

21). Franz von Pappen – były kanclerz, uniewinniony.

22). Hjalmar Schacht, minister gospodarki, uniewinniony.

Ponadto Gestapo, SS, SD i kierownictwo NSDAP zostały uznane za organizacje zbrodnicze. 11 grudnia 1946 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjęło wyrok Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze z dnia 30 września i 1 października 1946 roku za obowiązującą zasadę prawa międzynarodowego.

Po zakończeniu obrad Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w niemieckich strefach okupacyjnych, jak też poza granicami Niemiec odbywały się liczne procesy przeciwko zbrodniarzom wojennym. Do 1949 roku trybunały wojskowe mocarstwa zachodnich wydały łącznie 5025 wyroków skazujących, z czego 806 – wyroków śmierci. Wykonano 486 z nich, resztę zaś zamieniono na karę pozbawienia wolności. W strefie radzieckiej do 1950 roku nadal więziono około 122 tysięcy internowanych. W procesach przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim, które były prowadzono poza granicami Niemiec wydano łącznie około 50 tysięcy wyroków skazujących.

Około 30 tysiącom osób, które były podejrzane o popełnienie zbrodni wojennych udało się zbiec do państw Ameryki Łacińskiej i do Kanady. Z drugiej strony same władze wszystkich stref okupacyjnych tolerowały obsadzanie ważnych stanowisk w instytucjach państwowych i partyjnych przez byłych funkcjonariuszy nazistowskich. Dlatego też proces denazyfikacji nigdy nie został do końca doprowadzony.