1. Wstęp

Powstanie dwóch wrogich sobie bloków wojskowych, trójprzymierza i trójporozumienia doprowadziło po raz pierwszy w historii do trwałego rozbicia sojuszu zaborców. W tej sytuacji określone stanowisko musiały zająć polskie elity polityczne, aby określić sposób, jak sytuację tę można wykorzystać dla restauracji niepodległej Polski. Wśród Polaków powstały trzy koncepcje dotyczące tego problemu:

2. Orientacja prorosyjska

Popularna była przede wszystkim wśród przedstawicieli najsilniejszego polskiego ugrupowania w Królestwie Polskim, czyli Narodowej Demokracji (endecji), kierowanej przez Romana Dmowskiego. Partia Dmowskiego była zdecydowanie antyniemiecka i upatrywała przyszłość Polski w związku z Rosją. Dmowski był zwolennikiem racjonalnej ugody z państwem carów. Dowodził, że Niemcy są zbyt silne cywilizacyjnie i kulturowo, aby Polacy mogli je lekceważyć. Polityka germanizacyjna rządu berlińskiego, oparta na silnym państwie i atrakcyjnej, niemieckiej kulturze okazała się bardzo skuteczna. Rosja była zdaniem Dmowskiego po prostu mniej groźna. Dlatego Polacy w przyszłym konflikcie światowym powinni przeciwstawić się Niemcom i wspierać Rosję, pomimo tego, że byli jej niechętni. Zdaniem Dmowskiego w wypadku zwycięstwa Rosji w I wojnie światowej mogłoby dojść do zjednoczenia ziem polskich, odebranych Niemcom i Austriakom pod berłem carskim. Rosja nie będzie wtedy w stanie sprostać cywilizacyjnej konkurencji 20 milionów Polaków i będzie zmuszona przyznać im rozległe prawa polityczne, co w przyszłości może doprowadzić do pełnej niepodległości.

3. Orientacja proaustriacka

W ostatnich miesiącach poprzedzających wybuch I wojny światowej główne siły polityczne Galicji pod przywództwem konserwatystów rozpoczęły współpracę na rzecz wykorzystania walki miedzy zaborcami dla realizacji polskich interesów. Habsburscy lojaliści liczyli, że zwycięska w wojnie z Rosja Austria, przyłączy do Galicji Królestwo Polskie i część Wołynia, co pozwoli przekształcić dualistyczne państwo habsburskie, jakim były Austro - Węgry w twór o charakterze trialistycznym: Austro - Węgry - Polskę. Zwolenników tej opcji nazywano dlatego trialistami lub lojalistami.

Również niektóre siły polityczne Królestwa Polskiego widziały korzyści dla narodu polskiego wynikające z ewentualnego sojuszu z Habsburgami. Chodziło tutaj przede wszystkim o PPS, kierowaną przez Józefa Piłsudskiego. Uważał on Rosję za śmiertelnego wroga Polski, dlatego rozpoczął współpracę z polskimi trialistami i kołami wiedeńskimi. Poza tym na terenie zaboru austriackiego można było znacznie łatwiej organizować paramilitarne oddziały polskie oraz polskie organizacje o niepodległościowym charakterze. Piłsudski nie chciał jednak doprowadzić do powstania trialistycznej monarchii Habsburgów. Jego celem była niepodległa Polska.

4. Orientacja rewolucyjna

Jej zwolennikami byli członkowie skrajnie lewicowych partii politycznych jak Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) oraz PPS - Lewica. Partie te w ogóle rezygnowały z postulatu narodowej walki o niepodległość. Ich głównym celem była rewolucja robotnicza, która, jako gwałtowny i dynamiczny przewrót miała doprowadzić do likwidacji społeczeństwa klasowego, wprowadzić równości i sprawiedliwość społeczną oraz zlikwidować wszelkie podziały. Również podziały narodowo - państwowe. W związku z tym walkę o niezależne państwo polskie uważano w tych kręgach jako anachronizm sprzeciwiający się nowemu porządkowi. Zwolennicy orientacji rewolucyjnej potępiali wojnę, jako wyraz imperialistycznej i międzypaństwowej rywalizacji. Liczyli jednak na to że kryzys spowodowany działaniami wojennymi może przyspieszyć wybuch rewolucji.

5. Działania w ramach orientacji proaustriackiej w czasie I wojny światowej

W momencie wybuchu I wojny światowej tylko na terenie Austro - Węgier istniały polskie oddziały paramilitarne, zorganizowane przez Józefa Piłsudskiego. 6 sierpnia 1914 r. składająca się z ochotników wywodzących się z tych organizacji Kompania kadrowa w sile około stu kilkudziesięciu żołnierzy wyruszyła z podkrakowskich Oleandrów do królestwa polskiego, z zamiarem wywołania tam antyrosyjskiego powstania. Pomimo tego, ze pod wodza Piłsudskiego oddziały polskie wkroczyły do Kielc, akcja Kompanii Kadrowej zakończyła się niepowodzeniem, ze względu na małe poparcie społeczeństwa Królestwa Polskiego dla idei antyrosyjskiego powstania.

16 sierpnia w Krakowie powołano do życia naczelny Komitet narodowy (NKN). Jego prezesem został sprawujący funkcje prezydenta Krakowa Juliusz Leo. NKN zapowiedział tworzenie Legionów Polskich. Zasadniczą rolę w formowaniu Legionów odegrał Departament Wojskowy NKN, na którego czele stanął Władysław Sikorski. Legionu utrzymywane były z pieniędzy rządu austriackiego. Legiony stopniowo się rozrastały. Powstały trzy brygady. Komendę nad I Brygadą Legionów Polskich objął Piłsudski. Józef Haller dowodził II Brygadą Legionów Polskich, a powstała najpóźniej III Brygada znalazła się pod zwierzchnictwem Stanisława Szeptyckiego. Legiony brały udział w walkach z oddziałami rosyjskimi. Jesienią 1915 r. osiągnęły najwyższą liczebność, skupiając około 15 tysięcy żołnierzy, a kolejne 10 znajdowało się w formacjach pomocniczych i zapasowych.

Wśród zwolenników orientacji na państwa centralne nie było jednak jedności. Część z nich stawiała na Niemcy, część na Austro - Węgry inni z kolei, którym przewodził Piłsudski liczyli na polski samodzielny czyn zbrojny. Ci ostatni utworzyli 18 grudnia 1915 r. Centralny Komitet Narodowy, na którego czele stanął właśnie Piłsudski. Uważał on, że za wielomiesięczny, polski wysiłek militarny należy się nagroda. Państwa niemieckie nie były jednak skłonne do jej udzielenia. Odpowiedzią Piłsudskiego było zahamowanie werbunku ochotników do I Brygady. Chciał on w ten sposób zmusić Berlin i Wiedeń do aktywniejszych działań na rzecz sprawy polskiej. Piłsudski rozbudowywał także niezależną od władz zaborczych Polską Organizację Wojskową, której głównym celem było zdobycie niepodległości Polski droga walki zbrojnej. Działania Piłsudskiego osłabiała aktywność NKN oraz Władysława Sikorskiego, który w przeciwieństwie do Piłsudskiego uważał, że rosnący wysiłek zbrojny Legionów skłoni mocarstwa centralne do szybszych ustępstw na rzecz Polski i Polaków.

W wyniku znacznych strat ludzkich jakie ponosiły państwa niemieckie w toku wojny Berlin i Wiedeń zdecydowały się na bardziej konkretny gest wobec Polaków w celu pozyskania większej ilości polskiego rekruta. 5 listopada 1916 wydano, podpisaną przez obu cesarzy odezwę, która przeszła do historii pod nazwą Aktu 5 listopada. Zapowiadano w nim utworzenie samodzielnego Królestwa Polskiego, jako monarchii dziedzicznej z konstytucyjnym ustrojem.. granice tego państwa nie były sprecyzowane. Akt ten miał w głównej mierze znaczenie propagandowe. Polskie środowiska, również przychylne państwom centralnym przyjęły go z dużą nieufnością, ponieważ brakowało w nim gwarancji dla niezawisłości Polski oraz decyzji dotyczących polskich instytucji.

W związku z tym w grudniu 1916 r. Niemcy i Austriacy powołali do życia Tymczasowa Radę Stanu, która w styczniu następnego roku rozpoczęła w Warszawie swe prace. Była to pierwsza, polska instytucja o charakterze państwowym, która przygotowywała kadry urzędnicze i prawo dla nowego państwa. Składała się z 25 członków, wśród których znalazł się Józef Piłsudski. Wkrótce władze niemieckie rozpoczęły organizacje Polskich Sił Zbrojnych, jednakże niewielu Polaków chciało w nich służyć, dlatego tez zadecydowano o wcieleniu do Polskich Sił Zbrojnych Legionów Polskich. W związku z tym 3 lipca 1917 r. zażądano od legionistów przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu. Złożenie tej przysięgi oznaczałoby jednak kompromitację obozu niepodległościowego. Dlatego też Piłsudski, a za nim większość żołnierzy odmówili jej złożenia. Jedynie żołnierze II Brygady złożyli przysięgę. Piłsudski uważał, że w obliczu wybuchu rewolucji w Rosji walka u boku państw centralnych nie ma już politycznego uzasadnienia. W nowej sytuacji wrogiem stawali się Niemcy i Austriacy. Oporni oficerowie legionowi zostali internowani w Beniaminowie, żołnierze zaś w Szczypiornie. Piłsudski został oskarżony o bunt, aresztowany i wraz z Kazimierzem Sosnkowskim osadzony w twierdzy w Magdeburgu. Na znak Protestu członkowie Tymczasowej Rady Stanu podali się do dymisji. Na jej miejsce władze niemieckie powołały Radę Regencyjną, która do sformowania nowego rządu wezwała Jana Kucharzewskiego. Zarówno rada Regencyjna jak i nowy rząd nie cieszyły się jednak wielkim poparciem. Aresztując Piłsudskiego Niemcy stracili bowiem zaufanie wielu Polaków.

6. Działania w ramach orientacji prorosyjskiej w czasie I wojny światowej

W Królestwie Polskim od sierpnia 1914 r. zaktywizował się stronnictwa antyniemieckie z endecją na czele. Ich zwolenników porwała odezwa wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, wydana 14 sierpnia 1914 r., w której odwoływano się do słowiańskiej solidarności polskiego i rosyjskiego narodu oraz do wspólnej walki z Niemcami pod Grunwaldem. Niestety bieżąca polityka Rosji wobec Polaków nie potwierdzała optymizmu płynącego z lektury tekstu. Rosja odmawiała pozwolenia na powstanie poważnej, polskiej reprezentacji politycznej. W związku z tym powstały w listopadzie 1914 r. Komitet Narodowy Polski (KNP) miał ograniczone możliwości. Władze administracyjne utrudniały tez prowadzenie zaciągu do legionu polskiego formułującego się w Puławach. Niestety w styczniu 1915 r. został on przekształcony w oddział armii rosyjskiej. Po zajęciu terenów Królestwa Polskiego przez oddziały niemieckie endecja powołała w październiku 1915 r. Międzypartyjne Koło Polityczne. Jego członkowie nie angażowali się w pracę na rzecz nowego okupanta, czekali na rozwój sytuacji i przekonywali do swojej orientacji. Ze względu na ich bierną postawę wobec władz niemieckich i austriackich nazwano ich "pasywistami". W wyniku braku konkretnych propozycji ze strony Rosji Dmowski wyjechał w 1915 r. z Piotrogrodu na Zachód, aby tam działać na rzecz sprawy polskiej. Niemniej jednak zarówno Anglia, jak i Francja, pomimo tego, że zachęcały Rosję zwłaszcza po akcie 5 listopada do jakiegoś propolskiego wystąpienia, samodzielnie nie chciały zajmować stanowiska w tej sprawie, aby nie zrażać sobie cennego sojusznika jakim była Rosja. Dopiero po wybuchu rewolucji w Rosji mocarstwa zachodnie zdobyły się na samodzielną inicjatywę. W sierpniu 1917 r. władze francuskie wyraziły zgodę na działalność we Francji Komitetu Narodowego Polskiego z Dmowskim na czele. KNP stał się reprezentacją polskich dążeń i aspiracji narodowych wobec mocarstw zachodnich. Członkiem KNP był również słynny i wpływowy pianista Ignacy Paderewski.

7. Wyłanianie się nowych władz polskich

3 marca 1918 r. Niemcy i Austro - Węgry zawarły separatystyczny pokój z Rosją bolszewicką w Brześciu Litewskim. Przekazano w nim Ukrainie polską Chełmszczyznę. W Polsce pokój ten okrzyknięto układem hańbią, kolejnym rozbiorem Polski. Rząd Kucharzewskiego podał się do dymisji. Niemcy bezpowrotnie straciły zaufanie Polaków. Rosła popularność opcji niepodległościowej. Polski Korpus Posiłkowy (dawna II Brygada) zbuntował się przeciwko władzom niemieckim. Na czele buntowników stanął Józef Haller. Uderzył na Austriaków i przebił się przez front pod Rarańczą pragnąć połączyć się z siłami II Korpusu Polskiego, który powstał za zgodą Rządu Tymczasowego. Oddział Hallera stoczył w maju 1918 r. bitwę pod Kaniowem, w której został całkowicie rozbity przez Niemców. Haller wydostał się z okrążenia i przez Moskwę oraz Archangielsk przedostał się do Francji, gdzie w porozumieniu z KNP rozpoczął formowanie armii polskiej.

Tymczasem na ziemiach polskich do dużego znaczenia doszła POW, która gromadziła ludzi i broń aby uderzyć na wycofujących się Niemców. Kierował jej poczynaniami Konwent A, w którym, podczas internowania Piłsudskiego główna rolę odgrywał Edward Rydz - Śmigły oraz Jędrzej Moraczewski. Ponadto funkcjonowała nieprzerwanie Rada Regencyjna, która powołała premierem Józefa Świeżawskiego, endeka. Było to wyrazem dążenia paryskiego KNP do objęcia władzy po wycofujących się okupantach. Dzięki działaniom KNP w Poznaniu powstał latem 1918 r. Centralny Komitet Obywatelski, w ramach którego powołano organy wykonawczy, którym stała się Naczelna Rada Ludowa. Z kolei w listopadzie 1918 r. w Lublinie powstał bliższy zdecydowanie Piłsudskiemu Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, w którym stanowisko premiera objął Ignacy Daszyński. Piłsudski został zwolniony z Magdeburga i po powrocie do Warszawy Rada regencyjna przekazała mu cała swoją władzę. Piłsudski musiał jednak szukać porozumienia z endecją, ponieważ państwa zachodnie uważały paryski KNP Dmowskiego za oficjalnego reprezentanta państwa polskiego.

Bibliografia:

J. Tazbir, T. Nałęcz, T. Łepkowski, Polska losy państwa i narodu Henryk Samsonowicz.

W. Roszkowski, A.Radziwiłł, Historia 1871-1945 Podręcznik dla szkół średnich.