Wybuch I wojny światowej 28 lipca 1914 roku zrodził Polakom szansę na odzyskanie niepodległego państwa. Spór pomiędzy zaborcami, czyli Rosją a Niemcami z Austro-Węgrami był pierwszym tak wielkim konfliktem zbrojnym w dziejach świata i po raz pierwszy od utraty niepodległości, państwa okupujące ziemie polskie stanęły po przeciwnych stronach konfliktu. W wojnie w której brały udział 33 państwa i zginęło około dziesięć milionów ludzi, Polacy pozostali wierni swoim niepodległościowym dążeniom. Podczas I wojny światowej w szeregach armii rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej walczyło około trzech milionów Polaków. Około jednego miliona Polaków poległo, zmarło lub zaginęło bez wieści. Pomimo, iż sprawa polska nie odgrywała ważnej roli w polityce zaborców, działania wojenny prowadzone były na ziemiach polskich, zaczęto się więc interesować nastrojami panującymi wśród Polaków, a zaborcy chcieli zyskać ich poparcie. 

  Sytuacja Polaków pod zaborami była różna. W zaborze rosyjskim w ostatnich latach poprzedzających wybuch I wojny światowej zaznaczył się dość wyraźny wzrost gospodarczy. Istniały tam też silne tajne organizacje. W zaborze pruskim mimo, iż warunki gospodarcze były o wiele lepsze, a ludzie nie cierpieli takiej biedy, to Polacy byli bardzo dyskryminowani. Największymi swobodami cieszyli się Polacy zamieszkujący ziemie znajdujące się pod zaborem austriackim. Istniały tam zalegalizowane partie polityczne, a Polacy posiadali swą reprezentację w parlamencie austriackim. Z drugiej strony panowało na tych ziemiach olbrzymie zacofanie gospodarcze i bieda.

  Ziemie polskie należały do terenów najbardziej doświadczonych przez wojnę. Naród polski poniósł ciężkie straty ludnościowe – szacuje się je na około 400 tysięcy zabitych oraz 900 tysięcy rannych. Nie jest bliżej znana liczba strat wśród ludności cywilnej, zarówno wskutek działań wojennych, jak i wskutek wyczerpania fizycznego, niedożywienia czy braku opieki lekarskiej. Nie ulega jednak wątpliwości, że były one również bardzo poważne. Do tego trzeba jeszcze doliczyć ubytek spowodowany zahamowaniem przyrostu naturalnego w latach wojny, oceniany na 2,5 miliona. Także na ziemiach polskich wojna pochłonęła głównie ofiary wśród mężczyzn w sile wieku, nieraz wyszkolonych zawodowo. Wpłynęło to opóźniająco na proces powojennej odbudowy.

  Działania frontowe objęły znaczny obszar ziem polskich. Poza zasięgiem frontu pozostał jedynie zabór pruski. Znaczną część Królestwa zajęli Niemcy już w pierwszych tygodniach wojny. Po odparciu kontrofensywy rosyjski front ustalił się na rzece Burze. W następnym roku całe Królestwo znalazło się pod okupacją niemiecko-austriacką. Także wschodnia część Galicji, zajęta przejściowo przez Rosjan, dostała się na powrót pod zarząd austriacki.

  Ze względu na trudności aprowizacyjne państwa centralne z zabiegały także na ziemiach polskich o rozwój produkcji rolnej. Jednak rolnicy byli zobowiązani do sprzedaży swoich produktów po ustalonych niskich cenach, dla siebie mogli zatrzymywać tylko niewielki przydział. Nie sprzyjało to wysiłkom zmierzającym do podniesienia wydajności rolnictwa. Znaczny obszar upraw w strefie działań wojennych nie mógł być do końca wojny wykorzystany. Wielkie szkody wskutek rabunkowej eksploatacji poniosły lasy na ziemiach polskich, szczególnie na obszarze Puszczy Białowieskiej.

  Największe szkody w latach wojny poniósł przemysł Królestwa. Spowodowały je nie tyle bezpośrednie działania wojenne, ile przymusowe ewakuacje, rekwizycje oraz zużycie ponad miarę majątku produkcyjnego. Przed opuszczeniem części Królestwa na początku wojny wojska rosyjskie zdołały wywieźć niewielką tylko część maszyn i urządzeń. Ale z kolei w odwrocie przez nacierającymi wojskami rosyjskimi późną jesienią 1914 roku Niemcy zniszczyli część zakładów, a część urządzeń wywieźli. W 1915 roku przemysł Królestwa przeżył drugą ewakuację rosyjską, tym razem bardzo szeroką, obejmującą nie tylko przedsiębiorstwa pracujące na rzecz wojny. Odtąd do końca wojny utrzymała się okupacja niemiecka połączona z daleko idącymi rekwizycjami gotowych wyrobów przemysłowych i ograniczeniem dostaw surowcowych dla przemysłu.  Z początkiem okupacji większość przedsiębiorstw w Królestwie bądź zaprzestała zupełnie produkcji wskutek braku surowców i rynków zbytu, bądź też prowadziła je na bardzo zwolnionych obrotach. W dalszych latach wojny polityka okupanta w stosunku do przemysłu szła w trzech kierunkach:

a)  uruchamiania przedsiębiorstw bezpośrednio przydatnych dla celów wojennych, jednak możliwe bez dalej idących inwestycji

b)  pozostawienie innych przedsiębiorstw inicjatywie społeczeństwa polskiego

c)  rabunkowej eksploatacji, zamykania, rekwirowania, demontażu przedsiębiorstw i całych branży przemysłowych, które zdaniem okupanta stanowiły lub mogły stanowić konkurencję dla przemysłu niemieckiego

  Z początkiem wojny także na ziemiach polskich zwiększyło się dotkliwie bezrobocie. Okupant niemiecki zabraniał wypłacać bezrobotnym zasiłki, aby w ten sposób skłonić ich do wyjazdu na roboty do Rzeszy. Utrudniano także pomoc organizowaną przez samo społeczeństwo polskie, na przykład zakazywano wydawania tanich obiadów. Były też otwierane biura zajmujące się werbunkiem na wyjazd do Niemiec. Gdy to nie wystarczało, władze okupacyjne w 1916 roku rozpoczęły pobór przymusowy. Pracującym w Rzeszy nie pozwolono do końca wojny wrócić do kraju. Na obszarze okupacji austriackiej zaczęto w 1915 roku organizować przymusowe Bataliony Pracy. Ze względu jednak na masowe zbiegostwo z tych batalionów musiano całej akcji zaniechać.

  Ogólne warunki bytu ludności na ziemiach polskich pogorszyły się znacznie w czasie wojny. Reglamentacją obejmowano coraz więcej towarów codziennego użytku. W 1917 roku była ona już niemal całkowita. Wysokość przydziałów ulegała stopniowemu zmniejszeniu. W 1918 roku kształtowały one się na poziomie znacznie poniżej minimalnych potrzeb biologicznych. Najbardziej odczuwała to ludność miejska, skazana na dodatkowe opatrywanie się na „czarnym rynku”.

  W następstwie objęcia wielkiej ilości towarów systemem racjonowania, legalny handel w dużym stopniu zmienił się w dystrybucję po ustalonych cenach. Jednocześnie wytworzył się drugi poziom cen, znacznie wyższy od cen płaconych w handlu legalny. Stworzyło to warunki masowego przemytu różnego rodzaju towarów poprzez obecnie mniej strzeżoną granicę między zaborem pruskim a Królestwem.

  Wymianę handlową komplikował chaos pieniężny panujący na obszarze Królestwa, a w mniejszym zakresie także w Galicji. Natomiast w zaborze pruskim, gdzie w obiegu znajdowała się miarka niemiecka, istniała większa stabilizacja, choć i tu wynikły znaczne trudności wskutek tego, że na początku wojny znikły z obiegu srebrne pieniądze zdawkowe. Na okupowanym obszarze kursowały nadal ruble, poza tym marki niemieckie i korony. Ponieważ rubel początkowo utrzymywał swój kurs na giełdach zagranicznych, zaczęła się jego tezauryzacja, z obiegu zaczęły znikać nie tylko monety kruszcowe, ale także rubel papierowy. Ze swej strony okupanci podejmowali wysiłki, aby wychwycić z obiegu jak najwięcej ilości rubli, potrzebnych im do regulowania płatności międzynarodowych. W tym celu domagali się uiszczania podatków i opłat w tym pieniądzu, a w końcu w 1916 roku utworzyli na obszarach Królestwa Polską Krajową Kasę Pożyczkową i wprowadzili jako przymusowy środek pieniężny emitowaną przez tę kasę markę polską. Oczywiście instytucja ta, jakkolwiek nosiła polską nazwę, służyła interesom finansowym okupanta.

  Lata 1914 do 1918 przyniosły gospodarce na ziemiach polskich dotkliwe straty. Zarówno rolnictwo, jak i przemysł, komunikacja oraz inne dziedziny życia kraju doznały znaczącego uszczerbku, nie tylko w rezultacie bezpośrednich szkód spowodowanych działaniami wojennymi, lecz przede wszystkim na skutek rabunkowej i niszczycielskiej działalności okupantów, którzy zmierzali do przestawienia całej gospodarki na produkcję wojenną i ściągnięcia wszelkich surowców i materiałów przydatnych do celów wojennych, nawet kosztem niszczenia maszyn i urządzeń produkcyjnych. Dotkliwe szkody przyniosło także masowe wywożenie ludności na roboty przymusowe, mobilizacja do wojska oraz straty demograficzne spowodowane przez wojnę. W wyniku tych wszystkich okoliczności obniżeniu uległa produkcja większości dziedzin gospodarki, a co jeszcze ważniejsze  - spadła zdolność produkcyjna przemysłu i rolnictwa. Podstawowe gałęzie na ziemiach polskich utraciły dotychczasowe rynki zbytu. Nie zostały natomiast w czasie wojny zlikwidowane w decydującej mierze dawne zależności kapitału obcego. Nie naruszona struktura społeczna determinowała dalsze losy państwa polskiego. Pomimo ogromnych strat poniesionych podczas I wojny światowej i wstrząsu wywołanego tym konfliktem, wojna ta nie rozwiązała większości sporów w Europie, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej.

BIBLIOGRAFIA:

· Stanisław Roszak i Jarosław Kłaczkow, Poznać przeszłość. Wiek XX.,  Wyd. 1, Warszawa, Nowa Era, 2012

· Władysław Rusiński, Zarys historii gospodarczej Polski na tle dziejów gospodarczych powszechnych, Wyd. 3 uzupełnione, Warszawa, PWN, 1986

· Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939, pod red. Adeli Konikowskiej,  Wyd. 3, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1988

· http://pl.wikipedia.org/wiki/I_wojna_%C5%9Bwiatowa#Przyczyny_wojny_i_wybuch_konfliktu

· http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Polski_(1914-1918)

· http://en.wikipedia.org/wiki/World_War_I

· http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Polski_(1914-1918)

· http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Poland_during_World_War_I

· http://www.sciaga.pl/tekst/33879-34-polska_podczas_i_wojny_swiatowej

· http://www.bryk.pl/teksty/liceum/historia/xx_wiek_i_wojna_%C5%9Bwiatowa/24406-sprawa_polska_podczas_i_wojny_%C5%9Bwiatowej.html

· http://sciaga.onet.pl/12581,56,138,16,2,21014,sciaga.html

· http://www.sciaga.pl/tekst/10671-11-udzial_polakow_w_i_wojnie_swiatowej

· http://www.bryk.pl/teksty/gimnazjum/historia/xx_wiek_i_wojna_%C5%9Bwiatowa/7877-polacy_i_sprawa_polska_podczas_i_wojny_%C5%9Bwiatowej.html

· http://www.bryk.pl/teksty/liceum/historia/xx_wiek_i_wojna_%C5%9Bwiatowa/24405-droga_polak%C3%B3w_ku_niepodleg%C5%82o%C5%9Bci_i_wojna_%C5%9Bwiatowa.html

· http://alehistoria.blox.pl/2011/12/POLACY-W-I-WOJNIE-SWIATOWEJ.html

· http://www.historia.azv.pl/sprawa-polska-w-czasie-i-wojny-swiatowej.html

· http://dzieje.pl/aktualnosci/500-tys-polakow-stracilo-zycie-w-armiach-zaborczych-w-i-wojnie-swiatowej

· http://www.armianiemiecka.tpf.pl/wojna/bilans.htm