W wyniku I rozbioru w 1772r. Rzeczpospolita utraciła jedną trzecią swoich ziem. To spowodowało, że w kraju zaczęto zastanawiać się nad wprowadzeniem reform, które uzdrowiłyby państwo. Postanowiono wykorzystać zaistniałą sytuację, która powstała w 1787r. Wtedy to rozpoczęła się wojna Austrii i Rosji przeciwko Turcji. Państwa te chciały podzielić między sobą europejską część Turcji. W jej obronie wystąpiły Prusy i Anglia. Po dwóch przeciwnych stronach stanęli polscy zaborcy, co należało wykorzystać. Ze strony Prus padła propozycja sojuszu, ale król Stanisław August Poniatowski nie przyjął tej oferty. Monarcha wybrał wsparcie Rosji za co miał uzyskać zgodę carycy Katarzyny II na reformy. 6.10.1788r. zebrał się w Polsce sejm, który miał podjąć uchwałę w sprawie wojskowego sojuszu Polski z Rosją oraz w kwestii udziału w wojnie rosyjsko-tureckiej polskiego korpusu posiłkowego. Marszałkiem ze strony Polski został Stanisław Małachowski, a ze strony Litwy-Kazimierz Nestor Sapieha.

Na początku obrad zawiązano konfederację, która ustaliła, że uchwały będą podejmowane w drodze głosowania większościowego. Jednak przeprowadzenie reform nie było łatwe, ponieważ dużą część szlachty oraz magnaterii byłą im przeciwna. W sejmie ukształtowały się trzy stronnictwa. Pierwsze-patriotyczne opowiadało się za reformami i chciało przebudowy państwa, drugie-konserwatywne popierało szlachtę i magnaterię, natomiast trzecie-dworskie złożone było ze zwolenników króla, chciało wprowadzenia reform, zwiększenia liczebności armii i wzmocnienia królewskiej władzy w oparciu o Rosję i Radę Nieustającą.

Głównymi zwolennikami reform byli przedstawiciele młodego pokolenia- m.in. trzydziestoletni Julian Ursyn Niemcewicz, Ignacy Potocki, Stanisław Potocki, Stanisław Małachowski, Adam Kazimierz Czartoryski, Józef Wybicki i Hugo Kołłątaj. W skład stronnictwa konserwatywnego, zwanego także hetmańskim, wchodzili zwolennicy przywilejów szlacheckich i zachowania status quo- Ksawery Branicki, Szczęsny Potocki i Seweryn Rzewuski.

W trakcie obrad sejmu zajęto się kwestią "aukcji", czyli kwestią zwiększenia liczebności armii. Wielkość kraju oraz liczba ludności wymagały teoretycznie utrzymania 200-300tys żołnierzy. 20.10.1788r. udało się posłom dojść do porozumienia w tej sprawie. Michał Walewski, który był wojewodą sieradzkim, przypomniał zgromadzonym o swoim projekcie zwiększenia liczebności polskiej armii do 100tys.Jednak aby udało się przeprowadzić reformę wojska, należało równocześnie przeprowadzić reformę skarbu, aby zdobyć odpowiednie środki na ten cel. Rozwiązaniem było wprowadzenie nowego podatku pobieranego od szlachty, który miał wynosić 10% ich dochodu oraz od duchowieństwa-20% od dochodu. Jednak wpływy pochodzące z tego podatku okazały się dużo mniejsze niż przewidywano, ponieważ szlachta ukrywała swoje prawdziwe dochody o podawała zaniżone dane. W związku z zaistniałym faktem sejm rok później- w 11.1789r.-uchwalił zmniejszenie liczebności armii do 65tys. Jednak także ta liczba okazała się zbyt duża i nie udało się powołać tylu żołnierzy.

Sejm zajął się także problem zwierzchnictwa na wojskiem. Należało ustalić czy zwierzchnictwo to ma nadal należeć do Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej, czy też kontrolę na armią powinien przejąć sejm. W 1789r. podjęto decyzję, że zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi będzie należeć do sejmu oraz do opinii publicznej. Zlikwidowano Departament Wojskowy Rady Nieustającej, a na jego miejsce została utworzona Komisja Wojskowa. Następnie zlikwidowano także Radę Nieustającą, która pełniła funkcję rządu polskiego oraz była symbolem zależności Rzeczpospolitej od carskiej Rosji. Był to cios wymierzony w politykę carycy Katarzyny II. W jego następstwie rosyjski wicekanclerz ostrzegł w Petersburgu Polaków, że to posunięcie może grozić kolejnym rozbiorem ziem polskich. Stronnictwo patriotyczne było jednak zdania, że ich polityka zmierz we właściwym kierunku, zwłaszcza że Rosja opuściła Kresy. Król Stanisław August Poniatowski widząc sukces stronnictwa patriotycznego, postanowił je poprzeć.

Początkowo sejm został zwołany jako sejm zwykły, który miał obradować 6 tygodni. Pojawiła się jednak kwestia jego przedłużenia. Sejm miał obradować w sposób ciągły-nawet przez okres 2 lat. Z taką propozycją wystąpił Stanisław Szczęsny Potocki. Jego wniosek został przyjęty entuzjastycznie. Czas obradowania Sejmu Czteroletniego można podzielić na dwa okresy. Pierwsza kadencja trwała do 1790r. Następnie 15.11.1790r. zostały zwołane nowe sejmiki wyborcze, na których wybrano 172 posłów. II kadencja Sejmu Czteroletniego rozpoczęła się 16.12.1790r., gdy stary skład sejmu połączył się ze świeżo-wybranymi posłami. W ten oto sposób podwoiła się liczba posłów w porównaniu do I kadencji.

Mieszczaństwo polskie w XVIII w. stało na dużo gorszej pozycji niż mieszczaństwo w innych krajach europejskim. Przyczyną takiego stanu rzeczy była wysoka pozycja szlachty, która wciąż wzmacniała swoją pozycję poprzez wprowadzanie kolejnych przywilejów. Mieszczaństwo odgrywało więc bardzo znikomą rolę polityczną, a ze zdaniem mieszczan praktycznie nikt się nie liczył. W trakcie obradowania sejmu 11.1789r. w Warszawie odbyła się czarna procesja, w której wzięli udział mieszczanie z miast królewskich. Inspiracją procesji były wydarzenia w Paryżu, a jednym z inspiratorów-Hugon Kołłątaj. z zjednoczyli swoje siły i podpisali "Akt zjednoczenia miast", w którym stwierdzali, że mieszczanie będą od tej pory działać wspólnie domagając się zrównania ze szlachtą w podstawowych uprawnieniach oraz przywrócenia utraconych praw miejskich. Wspólny marsz mieszczan wzbudził niepokój wśród szlachty i magnatów. Bali się oni powtórzenia wydarzeń trwającej wówczas rewolucji francuskiej. Mieszczanom udało się więc wywalczyć swoje prawa i dopiąć celu. W kwietniu 1791r. uchwalono w sejmie prawo o miastach, które umożliwiło mieszczanom zamieszkującym miasta królewskie nabywanie dóbr ziemskich oraz zapewniło im dostęp do zamkniętych dla nich dotąd urzędów. Mieszczanom pozwolono także wystawić swoich przedstawicieli do sejmu, ale nie przyznano im prawa głosu. Objęto ich także prawem, które zakazywało aresztowania i więzienia bez przedstawienia wyroku sądowego oraz zmniejszono zaostrzenia odnośnie zdobywania szlachectwa, a także unieważniono przepisy zakazujące szlachcie w miastach zajmowanie się rzemiosłem oraz handlem.

Największym i najważniejszym dokonaniem Sejmu Czteroletniego było jednak uchwalenie tekstu ustawy zasadniczej. Posłowie wykorzystali okres ferii i nieobecność na sali obrad dwóch trzecich liczby posłów. Odwagi głosującym dodały także oddziały królewskie otaczające Zamek Królewski, a także tłumy popierających konstytucję ludzi. 3.05.1791r. niewielkiej liczbie posłów udało się przyjąć drugą na świecie, a pierwszą w Europie konstytucję. Tekst ustawy zasadniczej tworzony był etapami i był wynikiem wielogodzinnych dyskusji i sporów. Konstytucja 3 Maja wprowadzała Monteskiuszowski podział władz na władze ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Władzę ustawodawczą sprawować miał sejm złożony z 24 przedstawicieli miast (plenipotentów) oraz ze zwykłych posłów (204). Kadencja sejmu miała wynosić 2 lata, a posłowie mieli być w ciągłej gotowości do wszczęcia obrad. Przyjęto, że uchwały będą zapadać większością głosów. Zlikwidowano instytucję liberum veto oraz zakazano tworzenia konfederacji. Sejm miał się zbierać co 25 lat, w celu dokonania niezbędnych zmian w ustawie zasadniczej.

Władza wykonawcza przypadła w udziale królowi oraz Straży Praw. Zniesiono wolną elekcję i wprowadzono monarchię dziedziczną. Jedynie w wypadku wymarcia członków dynastii, szlachta miała dokonać wyboru następnej dynastii. Następcą Stanisława Augusta Poniatowskiego został Fryderyk August Saski. Straż Praw została powołana by pomagać królowi w sprawowaniu rządów. W jej skład wchodzili ministrowie: spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, skarbu, policji i wojny oraz prymas.

Władzę sądowniczą sprawować miały sprawiedliwe sądy. W Konstytucji znalazły się zapisy mówiące o reformie wymiaru sprawiedliwości. Miano powołać stale obradujące sądy miejskie oraz sądy ziemskie, na d którymi kontrolę sprawować miał Trybunał Koronny wraz z sądem asesorskim.

Konstytucja 3 Maja zniosła odrębności, które występowały między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim. Od tej pory Litwa stała się, tak jak Małopolska i Wielkopolska, prowincją polską. Zachowana dotychczasowa nazwę państwa-Rzeczpospolita, ale monarcha tytułował się jedynie jako król polski. Litwinom udało się uzyskać pewne przywileje, które zostały zawarte w "Zaręczeniu wzajemnym obojga narodów" przyjętym 22.10.1791r. W skład Komisji wojskowej i Komisji skarbowej mieli wchodzić zarówno przedstawiciele Korony i Litwy (w takiej samej liczbie). Litwini zachowali także własny sąd skarbowy oraz kasę skarbową. Zapewniono ich także, że będą mięć taką samą liczbę ministrów jak Korona i że będą mogli się oni cieszyć identycznymi przywilejami.

W ustawie zasadniczej z 1791r. znalazły się też zapisy dotyczące miast, które pokrywały się z uchwalonymi prawami podczas obrad Sejmu Czteroletniego. Wprowadzono także suwerenność narodu, przez który rozumiano jednak tylko szlachtę. Utrzymano poddaństwo chłopów, jednak opiekę poddanych oddano prawu i rządowi, co pozbawiło szlachtę najwyższej nad nimi władzy. Nie mogli oni np. sami unieważnić umowy zawieranej z chłopami dotyczącej wprowadzenia czynszu w miejsce pańszczyzny.

Chociaż Konstytucja wprowadziła wiele nowych rozwiązań, to trudno stwierdzić, że doszło do demokratyzacji ustroju. Zmniejszyła się liczba osób mających prawa wyborcze, a w kwestii żydowskiej nie podjęto żadnych ustaleń. Katolicyzm uznano za panującą religię, jednak pozostałe wyznania, o ile były uznane przez państwo, cieszyły się ogólną tolerancją.

Konstytucja 3 Maja była bardzo dużym osiągnięciem. Udało się wprowadzić wiele reform, które miały umożliwić dalszy rozwój państwa w wielu dziedzinach. Wprowadzono monarchie konstytucyjną.

Obrady Sejmu Czteroletniego były znaczącym wydarzeniem w historii Polski. Była to próba ratowania Rzeczpospolitej przed upadkiem i podziałem ziem przez Austrię, Rosję i Prusy. Jednak upadek państwa był nieunikniony, bo sam system był zły. Także sarmacka szlachta, ślepo zapatrzona w swoje przywileje, doprowadziła do Polskę do upadku. Mimo to Konstytucja 3 Maja była wielkim osiągnięciem na skalę europejską. Jej uchwalenie pokazało, że są ludzie, którym zależy na państwie i na jego dalszym rozwoju. Chociaż podczas jej tworzenia wzorowano się na rozwiązaniach amerykańskich, angielskich i francuskich, to jej zapisy były oryginalne. Pierwsza ustawa zasadnicza na starym kontynencie zapisała się w historii jako wyraz patriotyzmu.