Sejm Wielki zaczął swoje obradowanie w dniu 6 października 1788 roku. Zakończyło się ono natomiast w 1792 roku. Był to czas ogólnej płynności i transferu nastrojów rewolucyjnych na kontynencie europejskim. W czasie gdy sejm stawiał kolejne kroki decyzyjne, w państwie francuskim toczyła się Wielka Rewolucja, która wpłynęła znacząco na wzrost aktywności politycznej wielkich kół społeczności szlacheckiej oraz mieszczańskiej. Sejm określa się także mianem Sejmu Czteroletniego, bowiem obradował przez okres czterech lat (dwie kadencje). Przebiegał on pod węzłem Korony i Litwy, pod laską Stanisława Małachowskiego i Kazimierza Nestora Sapiehy, w stołecznej Warszawie. W obradach Sejmu Wielkiego wzięło udział wiele wybitnych i poważanych person między innymi: wspomniany już wyżej Stanisław Małachowski, Ignacy i Stanisław Potoccy (naczelnicy stronnictwa patriotycznego), Hugo Kołłątaj, Julian Ursyn Niemcewicz, a także władca Stanisław August Poniatowski (kierował on stronnictwem dworskim), jak również Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski (dowódcy stronnictwa hetmańskiego).

Ogół działań podjętych w czasie obrad sejmu wyznaczyły sobie cel, którym było uniezależnienie państwa polskiego od państw zaborczych oraz powrót do całkowitej suwerenności.

REFORMY WOJSKOWE

Na prośbę Michała Walewskiego, sejm zadecydował o podniesieniu etatu wojska do 100 tysięcy służbistów. Aukcję wojska przeprowadzano na mocy uchwały z dnia 20 października. Do istnienia powołano Komisję Wojskową Obojga Narodów (w miejsce Departamentu wojskowego). W dniu 17 marca 1790 roku utworzono Komisariat Wojskowy, któremu przekazano zadania logistyczne oraz kwatermistrzowskie.

Likwidacja Departamentu wojskowego stanowiła naruszenie rosyjskich gwarancji. W dniu 28 listopada 1788 roku proklamowano zunifikowanie mundurów oraz po raz pierwszy zarządzono obowiązywanie oficerskich gwiazdek. W ostateczności powiodła się próba powołania pod broń blisko 65 tysięcy ludzi. W grudniu 1789 roku podjęto decyzję, że pobór rekrutów przebiegać będzie według systemu pruskiego. Zachował się również podział na dywizje, i tak kolejno: cztery w Koronie i dwa na Litwie. Utworzono osiem brygad (po dwanaście szwadronów) kawalerii narodowej w Koronie i dwa na Litwie, po pięć pułków straży przedniej, dwa pułki tatarskie oraz dwa kozackie. Kładziono nacisk na formowanie i progres w artylerii, zaś sejm osobną ustawą zasadniczą zainicjował otwarcie Głównej Szkoły Artylerii oraz Głównej Szkoły Inżynierów. Uformowano również formacje tak zwanych "strzelców". Instrukcja wystosowana dla ich w 1791 roku podobna była bardziej do programu XX-wiecznego szkolenia wojskowego, aniżeli XVIII-wieczną taktykę. Etat wojska zaaprobowano dopiero w dniu 8 października 1789 roku. Ujednolicono w nim nomenklaturę stanowisk, funkcji oraz stopni wojskowych . Sejm, pragnąc utrzymać armię, początkowo odniósł się do ofiarności społeczeństwa. Po okresie sześciu miesięcy przyjął to za pomyłkę i obarczył szlachtę oraz duchownych podatkiem, przeznaczonym w czasie późniejszym na realizowanie reformy wojskowej. Określono go mianem "ofiary wieczystej" albo "ofiary dziesiątego grosza". Szlachta zmuszona była płacić 10 procent swoich przychodów, zaś duchowieństwo 20 procent. Pozyskane środki nie były jednak wystarczające na utrzymanie 100-tysięcznej armii. Zredukowano zatem ją do 65 tysięcy.

W dniu 16 kwietnia 1791 roku Komisja wojskowa zatwierdziła propozycję Tadeusza Kościuszki dotyczącą reformy artylerii oraz podziału jej na brygady składające się z baterii (sześć dział). Modyfikacji nie zdołano mimo to wdrożyć w życie.

INNE REFORMY

W dniu 19 stycznia 1789 roku przeprowadzono likwidację Rady Nieustającej przez władcę Stanisława Augusta Poniatowskiego. Był to swoisty akt jawnego zerwania z Rosją. Rząd począł zarządzać samodzielnie oraz poszerzył swoje pełnomocnictwa. W ramach zwalczania korupcji postawiono przed obliczem sądu podskarbiego koronnego Adama Ponińskiego, aby uznać go za winnego oraz skazać na banicję. Posłom nie wolno było pobierać zagranicznych honorariów. Wprowadozno zakaz dostaw żywności do armii rosyjskiej oraz wystosowano żądanie wycofania wszelakich zagranicznych wojsk stacjonujących w Rzeczypospolitej. Sejm żądał odwrotu wojsk rosyjskich z Ukrainy, zaś austriackich z terenów Podola.

W dniu 7 września 1789 roku Sejm powołał Deputację do Ułożenia Formy Rządu, z Adamem Stanisławem Krasińskim na stanowisku naczelnika, której celem było przygotowanie projektu generalnych modyfikacji ustrojowych.

Na przełomie listopada - grudnia 1789 roku miejsce miał zjazd reprezentantów 141 miast, pod kierownictwem Jana Dekerta. Zjazd zaakceptował opracowany przez Huggona Kołłątaja memoriał do stanów oraz panującego w kwestii przyznania praw wolnościowych stanowi mieszczańskiemu. Spotkanie reprezentantów miast wywołane było wiadomościami o toczonej rewolucji francuskiej oraz zmierzaniu mieszczan ku wolności osobistej.

W dniu 2 grudnia 1789 roku odbyła się tak zwana "czarna procesja". Był to uroczysty pochód odzianych w czarne szaty mieszczan z prezydentem Janem Dekertem na czele. Złożyli oni memoriał z postulatami nowej regulacji prawnej stanowiska mieszczan kolejno królowi, marszałkowi sejmu oraz pozostałym dostojnikom państwa polskiego. Wysunięto żądania między innymi : praw politycznych. Utworzono specjalną komisję, której celem miało być rozpatrzenie żądań mieszczańskich.

W 1789 roku nowa uchwała sejmowa zobowiązywała wszystkie parafie do przesyłania co roku wojskowo-cywilnym komisjom porządkowym odpisów metryk ślubów, urodzin oraz zgonów.

W dniu 29 marca 1790 roku w czasie obrad sejmowych unaoczniły się dysonanse w sprawie rozwikłania problemu sojuszniczego. Władca oraz jego zwolennicy opowiadali się za sojuszem z Rosją, który byłby gwarantem stopniowej reformy państwowej. Niemniej jednak nowy poseł pruski H. L. Buchholtz wyszedł z propozycją zawarcia przymierza z Prusami. Dnia 29 marca zostało sygnowane przymierze polsko-pruskie. Spodziewano się bowiem urzeczywistnienia możliwości umocnienia państwa polskiego ewentualnego powrotu do obozu prorosyjskiego jako niezwykle ważnego i wartościowego sojusznika. Pomimo to mniemania o zamierzeniach Prus okazały się być błędnymi, bowiem już w kilka miesięcy po sygnowaniu aktu sojuszniczego Prusy doszły do porozumienia z Wielką Brytanią, zaś następne działania "sojusznika" przyczyniły się do następnego, drugiego już rozbioru Polski.

W dniu 2 sierpnia 1790 roku Deputacja do Poprawy Formy Rządu przedstawiła sejmowi tak zwany "Projekt do formy rządu". Powierzał on całość ustawodawstwa w ręce sejmików , wychodził z propozycją wybieralności wszystkich urzędów, umacniał rolę senatu, który miał prawo zawieszania ustawy uchwalonej przez izbę poselską aż do czasu następnej kadencji.

W dniu 24 marca 1791 roku nastąpiło uchwalenie przez Sejm Czteroletni prawa o sejmikach. Przyjęto w nim reguły organizacji, a także kompetencji sejmików, jak również wykluczenie z nich stanu szlacheckiego - nieposesjonatów. Przyjęto, iż głos będzie należał wyłącznie do tych, których roczny przychód przekroczy 1000 złotych.

W dniach 18-21 kwietnia 1791 roku Sejm Wielki przyjął prawo o miastach, które przedstawiono w czasie "czarnej procesji". Mieszczanie z miast królewskich otrzymali zagwarantowanie nietykalności osobistej, prawo pozyskiwania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów, stopni wojskowych oraz godności duchownych. Uniezależniono od szlachty samorząd miejski, zaś przedstawicielom miast zezwolono na partycypację w sejmach z prawem głosu doradczego w sprawach miejskich. Ustawa owa umożliwiła uproszczenie drogi do nobilitacji mieszczan, likwidując przy tym przeszłe prawa zakazujące szlachcie pracowania oraz działalności publicznej na terenie miast. Zjawiły się także zarządy miast - magistraty - jako władze samorządowe. Ustawa o miastach przekazywała magistratom zarząd miast mniejszych. Miastami większymi władał natomiast magistrat składający się z prezydenta oraz radnych. Magistraty były reprezentowane przez miasta, zarządzały środkami finansowymi oraz kasą miejską, dysponowały uprawnieniami porządkowo-policyjne oraz w ograniczonym zakresie kontrolowania sądownictwa. Dzięki tej ustawie dla najbardziej zasłużonych mieszczan przeznaczano możliwość nobilitację, a zatem wcielenie do szeregów "dobrze urodzonych".

KONSTYTUCJA 3 MAJA, 1791 R.

Konstytucja 3 maja została uchwalona w czasie obrad Sejmu Wielkiego. Za głównych autorów konstytucji uznaje się : Stanisława Augusta Poniatowskiego, Ignacego Potockiego i Hugonna Kołłątaja. Ustawa zasadnicza posiadała wiele właściwości zamachu stanu:

- zmniejszony o 2/3 z racji ferii świątecznych, spreparowany częściowo wcześniejszym zaprzysiężeniem, grupa poselska uchwaliła Konstytucję;

-rejony Zamku Królewskiego, gdzie obradował sejm, przepełnione były oddziałami wojskowymi;

  • ludność Warszawy zapełniała ulice, zaś obradom przysłuchiwało się wielu mieszczan.

Konstytucja majowa nie wprowadzała, tak jak czyniła to amerykańska, egalitaryzmu w prawach obywatelskich. Prawami politycznymi dysponowała wciąż szlachta, która posiadała pokaźne środki finansowe. Ustawa usprawniała rządy w państwie, dokonując podziału władzy na prawodawczą (sejm), wykonawczą (Straż Praw ) oraz sądowniczą (sądy pierwszej instancji). Od tego momentu uchwały miały być podejmowane większością głosów. Ministrowie byli podejmowane do Straży Praw przez władcę spośród najwyższych urzędników państwowych. Sejm dysponował możliwością usunięcia ich za pośrednictwem wotum nieufności. Wdrożono odpowiedzialność członków rządu przed izbą sejmową. Straż Praw sprawowała kontrolę nad wszystkimi urzędami poprzez tak zwane "komisje wielkie" . Ograniczono "artykuły henrykowskie" oraz wdrożono dziedziczność tronu saskiej dynastii Wettinów. Umniejszono rolę sejmików . Ograniczono także prawa tak zwanej "gołoty szlacheckiej" (nie będącej właścicielami gruntów ornych). Ustawa zasadnicza znosiła także liberum veto, wolną elekcję oraz podział na Koronę i Litwę. Państwo polskie stanowiło od tego momentu jednolite państwo, monarchię konstytucyjną. Jednym z ustaleń było także złamanie reguły nie ingerowania państwa w problemy chłopstwa. Zostało ono objęte opieką, ale wyłącznie w zakresie, iż wszelakie układy zawiązywane pomiędzy nimi oraz dziedzicami nie mogły być dobrowolnie poprawiane. Wystosowano gwarancję także wolności osobistej przybywającym do państwa obcokrajowcom. W całym państwie jako język urzędowy obowiązywać zaczął język polski. W ustawie zasadniczej, religia katolicka została określona mianem panującej, przy równoczesnym zagwarantowaniu egalitaryzmu oraz protekcji prawnej pozostałym wyznaniom.

Konstytucja napotkała bardzo żywy rezonans na całym globie ziemskim. Wywołała wiele entuzjastycznych zachowań i odczuć i tak na przykład u Tomasza Payna (współautora rewolucji amerykańskiej), Emmanuela Sieysegrave'sa (autora broszury "Co to jest stan trzeci?") oraz Edmunda Burke'a który gloryfikował Konstytucję.

Konstytucja 3 maja miała stanowić fundament do przeprowadzenia zasadniczych i gruntownych reform. Została ona mimo to obalona przez konfederację targowicką (inspirowaną słowem carycy rosyjskiej -Katarzyny II) sygnowaną w kwietniu 1792 roku. Wszczęta została wojna w obronie Konstytucji. Państwo polskie odniosła sporo zwycięstw w starciach zbrojnych, między innymi pod Zieleńcami, bądź też Dubienką. Walka - pomimo to - nie zakończyła się sukcesem Rzeczpospolitej. Władca, pragnąc ocalić swój tron, przystąpił do Targowicy oraz przykazał zakończenie działań militarnych.

Bibliografia:

"Przegląd Reader's Digest, Kronika Polski," Warszawa 2000

"Zarys dziejów Polski", Jerzy Topolski, Wyd. Interpress, Warszawa 1982

"Historia Polski", Antoni Czubiński i Jerzy Topolski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1988

"HISTORIA. Podręcznik dla klasy II gimnazjum", Krystyna Polacka, Maciej Przybyliński, Stanisław Roszak, Jan Wendt, Wyd. M. Rożak, Gdańsk 2000