Monarchia lata 754/753 p.n.e-509/598 p.n.e.

7 królów (król - rex) Romulus; Numa Pomiliusz; Tullus Hostiliusz; Ankus Marcjusz; Tarkiniusz Priscus; Sergiusz Tuliusz; Tarkwiniusz Pyszny (despota). Wszyscy byli zarazem naczelnymi wodzami i najwyższymi kapłanami.

Rody (gens).

Ojciec rodziny (pater familias) miał całkowitą władzę nad życiem i śmiercią pozostałych członków rodziny (patriarchat - przeciwieństwo matriarchatu, w którym kobieta sprawuje funkcję głowy rodziny).

Populus romanus.

Społeczeństwo rzymskie. Stopniowo zaczął się wykształcać podział społeczeństwa rzymskiego na 2 podstawowe grupy: patrycjuszów i plebejuszy.

Patrycjusze.

Stanowili uprzywilejowana część społeczeństwa w początkach republiki sprawująca wszystkie urzędy i stanowiska kapłańskie. W wyniku walki z plebejuszami o władzę musieli dopuścić oni do władzy najbogatszych z nich, tworząc ostatecznie nową arystokrację tzw. nobilitas.

Plebejusze (plebs)

1. ludzie wolni mające prywatne działki ziemi, zajmowali się handlem i rzemiosłem, służyli w wojsku jako piechota, ale nie posiadali znacznej części praw politycznych, na przykład nie mogli sprawować urzędów. Nawet po zakończeniu walki z patrycjuszami o równouprawnienie (walka nasiliła się około 486 roku p.n.e. po zamknięciu stanu patrycjuszów, kiedy to plebejusze pozbawieni zostali zasadniczych praw politycznych, min. czynnego i biernego prawa wyborczego i społecznych - min. zakaz zawierania małżeństw z patrycjuszami oraz prawa pełnego posiadania i nabywania ziemi. Walka zakończyła się około 300 roku p.n.e.) pozostały pewne symptomy podziału 2. w okresie późnej republiki niższe warstwy społeczne - plebs miejski i biedota wiejska.

Plebejusze nie byli warstwą jednolitą ekonomicznie. Bogata cześć plebsu dążyła do dostępu do urzędów - stąd walka z patrycjuszami. Walka polityczna pomiędzy tymi 2 warstwami społ. w I stadium skupiła się gł. wokół spisania prawa.

Prawo XII tablic.

Według tradycji zostało ogłoszone w 449 roku p.n.e. Było to ustawodawstwo cywilne i karne. Sankcjonowało ono w pełni własność prywatną, każąc wszelkie przeciwko niej wykroczenia (na przykład kradzież), niewypłacalny dłużnik stawał się zakładnikiem. Ograniczało lichwę. Oprócz własności prywatnej sankcjonowało ono także niewolnictwo potwierdzając tym samym przeżytki ustroju rodowego, jak nieograniczoną władzę ojca nad rodziną, który mógł nawet sprzedać do niewoli własne dzieci.

Trybuni ludowi.

Urząd powołany do życia w V w p.n.e. Początkowo było ich 2, potem 10), Trybunami ludowymi mogli zostać jedynie plebejusze (był to najwyższy urzędnik plebejski). Trybunowie byli obrońcami plebsu wobec nadużyć patrycjuszowskich urzędników w związku z czym posiadali prawo weta- czyli zawieszania postanowień przedstawicieli władzy oraz osobistą nietykalność.

Nobilitas.

nowa arystokracja, która wykształciła się od IV-III w p.n.e. Nastąpiło zlanie się górnej warstwy plebsu z patrycjuszami poprzez małżeństwa i wspólne sprawowanie urzędów, po ostatecznej walce miedzy tymi dwoma grupami.

Cives Romani.

Wolno urodzeni obywatele rzymscy, którzy posiadali pełnię praw.

Honores.

Sprawoanie urzędów publicznych było bezpłatne, gdyż było zaszczytem.

Bellum iustum.

Sprawiedliwa wojna, często interpretowana jako wojna obronna.

Kolonie.

Jedna z form organizacji państwowej stworzona na terenach zdobytych, powiązana z Rzymem. Kolonie miały służyć jako bazy wojskowe i zaspokajać głód ziemi. Miały one ustrój wzorowany na civitas rzymskiej. Najstarsze kolonie rzymskie to: Ostia, Ancjum. Tarracina.

Municypia.

Jedna z form organizacji państwowej stworzona na terenach zdobytych, powiązana z Rzymem. W hierarchii państwowej i społecznej stały niżej od kolonii. Były to podbite miasta italskie, które otrzymały pierwotnie prawo ograniczonego obywatelstwa rzymskiego, bez prawa głosowania i kandydowania na urzędy. Otrzymały autonomię. Stopniowo ich mieszkańcy uzyskiwali pełnię praw obywatelskich.

Socii.

Sojusznicy Rzymu, grupa państw sprzymierzonych. Nie mieli praw obywatelskich, ale zachowały pełnię odrębności ustrojowej. Istota tej federacji polegała na tym, że socii mogły zawierać sojusz tylko z Rzymem, ale nie wolno im było sprzymierzać się między sobą. Socii nie płaciły daniny na rzecz Rzymu, ale były zobowiązane do udzielania im pomocy wojskowej (auxilium).

Auxilia .

Wojska pomocnicze złożone ze sprzymierzeńców.

Armia.

Początkowa armia zorganizowana jako pospolite ruszenie na okres wojny. Stopniowo w IV i III w. p.n.e. wobec nieustannych wojen pospolite ruszenie przerodziło się w regularną armię. Żołnierz musiał stawić się na wojnę z pełnym ekwipunkiem, ale już płacono mu żołd. W zależności od stanu majątkowego służył w konnicy (eguites) - najbogatsi, piechocie ciężkozbrojnej lub lekkozbrojnej. Sam kupował sobie wyposażenie. Nie każdego było stać na kupno konia. Podstawą armii rzymskiej była ciężkozbrojna piechota zorganizowana w legiony. Legion składał się z 4,5 tys. żołnierzy, w tym. 3 tys. piechoty ciężkozbrojnej, 1200 lekkozbrojnej i 300 jeźdźców. Jednostką taktyczną była manipuł. Każdy legion składał się z 30 manipułów, każdy manipuł z 2 centurii. Ciężkozbrojni byli ustawieni w 3 linie w zależności od wieku i doświadczenia. Jazda była też podzielona. Pełne wyposażenie legionisty to: pancerz, hełm ,nagolenniki, tarcza, miecz, włócznia lub rodzaj krótkiego oszczepu. Taktyka rzymska nakazywała, że walkę rozpoczynali lekkozbrojni miotając oszczepy (krótki oszczep - pila, kamienie itp.). Ten wstępny atak otwierał walkę wręcz, którą podejmowali ciężkozbrojni. Wyższość taktyki rzymskiej nad grecką polegała na umiejętnym połączeniu walki wręcz z uprzednim miotaniem pila.

Castra.

Obozy warowne w kształcie prostokąta, z fosą i wałem.

Imperator.

Tytuł nadawany przez armię od schyłku III wieku p.n.e. zwycięskiemu wodzowi. Imperator miał prawo ubiegać się o najwyższy zaszczyt, a mianowicie tzw. triumf, tj. uroczysty wjazd do miasta na czele oddziałów wojskowych z prezentacją jeńców i łupów. Uroczystym zwieńczeniem pochodu triumfalnego było składanie ofiar w świątyni Jowisza na Kapitolu.

Zasada kadencyjności i kolegialności.

Urzędy rzymskie obowiązywała zasada kadencyjności (1 rok) oraz kolegialności (wspólne podejmowanie decyzji).

Zgromadzenia centurialne.

Wybierały wyższych urzędników, takich jak: pretorów, konsulów i cenzorów. W zgromadzeniach tych każdy obywatel głosował w ramach swojej centurii (centum - nazwa jednostki administracyjno-wojskowej, związana z podziałem na klasy majątkowe).

Konsul.

Najwyższy urzędnik. Wybierano ich corocznie zawsze w licznie 2. Mieli oni najwyższą władzę w mieście i poza granicami w przypadku wojny. Troszczyli się o sprawy publiczne. Najważniejsze ich kompetencje to: dowodzenie armią, uprawnienia religijne (interpretowali oficjalnie wróżby, na przykład od nich zależało, czy jest wolą bogów, aby wyruszać na wyprawę wojenną).

Pretor.

Urzędnik (najpierw był 1, potem 2). Pretorzy musieli mieć ukończone 40 lat. Ich głównymi zadaniami było: utrzymywanie porządku w mieście, z czego wynikała jurysdykcja karana i cywilna. Towarzyszyło im zawsz6 liktorów.

Cenzor.

Urzędnik o charakterze specjalnym. Wybierani w liczbie 2 raz na 5 lat. Ich głównym zadaniem było przeprowadzanie spisu majątkowego, czyli cenzusu - podział obywateli i sporządzanie listy senatu (album), a także część spraw finansowych miasta.

Edyl.

Urzędnik, któremu podlegały sprawy porządkowe miasta, troska o zaopatrzenie i urządzanie igrzysk na własny koszt.

Kwestor.

Pomocnik konsula w sprawach finansowych, było ich 4.

Dyktator.

Najczęściej wielki wódz, powoływany w szczególnych sytuacjach krytycznych dla państwa na okres najwyżej 6 miesięcy. Dyktator miał najwyższą niczym nie ograniczoną władzę.

Senat.

Organ o najwyższym autorytecie. Listę (album) sporządzano według rangi senatorów, byłych i aktualnych urzędników. Na pierwszym miejscu był jeden z konsulów - princeps senatus (wybierany na 5 lat), który zabierał zawsze pierwszy głos w czasie debaty. Senat mógł odwołać konsula, pretora, trybuna ludowego i dyktatora. Głosowanie było tylko jawne - przechodzenie na drugą część sali. Senat zajmował się sprawami kultu, finansami, bezpieczeństwem państwa i prowadził politykę zagraniczną państwa. Był tak naprawdę ostoją konserwatyzmu, który reprezentowali nobilitas. To właśnie oni zdobyli wyłączność na stanowiska kapłańskie - najważniejszy to pontifex maximus (władza duchowna i świecka)

Niewolnicy.

W rolnictwie tworzyli tzw. familia rustika. Niewolnicy stali się podstawą gospodarki. Rekrutowali się głównie z jeńców wojennych, bądź byli wykupywani na targach niewolniczych. Z reguły pracowali oni na latyfundiach, tj. ogromnych posiadłościach na wsi, gdzie uprawiali zboże, oliwki, winorośle.

Gladiatorzy.

Od słowa (galdius -miecz). Ich główne zadania to: zabić, walczyć między sobą lub z dzikimi zwierzętami. Galdiatorzy rekrutowali się z niewolników, jeńców, byłych żołnierzy. Stanowili grupę najbardziej upośledzoną społecznie.

Cezaryzm.

Okres władzy Juliusza Cezara. Charakteryzował się: dużą rolę ekwitów, tj. przedstawicieli finansjery (ekiwici - warstwa społeczna, która ukształtowała się na przeł. III/II w p.n.e., była znaczną siłą ekonomiczną państwa); rozwojem arystokracji municypalnej (prowincjonalnej) - awans polityczny, min. dostęp do urzędów; pełnieniem przez Cezara urzędu dyktatora na czas nieograniczony; dysponowaniem przez niego władzą trybuńską oraz najwyższą kapłańską. Juliusz Cezar obok stałego tytułu imperatora otrzymał przydomek pater patriae- ojciec ojczyzny. Oznakami zewnętrznymi jego wielkiej władzy były: wieniec dębowy, szaty triumfatora, krzesło ze złota i kości słoniowej. W stworzonym przez niego systemie władzy coraz mniejsze znaczenie miał senat, choć oficjalnie powiększony został do liczny 900 osób. Sam Cezar wprowadził do niego około 400 nowych ludzi - wielu byłych, wiernych mu żołnierzy i oficerów. Okres cezaryzmu przyniósł jednak ze sobą wiele pozytywnych zmian. W 46 roku p.n.e. przeprowadzono reformę kalendarza, która polegała na wprowadzeniu roku przestępnego, co bardzo uprościło dotychczasowy system kalendarza. Kalendarz juliański obowiązywał w większości krajów europejskich do 1572 roku, a w Rosji do 1917 roku. Został zastąpiony kalendarzem gregoriańskim.

Pryncypat (31/27 p.n.e. do 284 n.e.).

Forma organizacji państwa rzymskiego, zapoczątkowana przez Oktawiana, który sprawował swą władzę w latach 30-14 p. n.e. Senat nadał mu tytuł Augusta (wspaniałego) oraz princepsa (pierwszego wśród senatorów). Od tego pochodzi nazwa nowego ustroju państwowego -pryncypat. Princeps, jako pierwszy wśród senatorów, zabierał głos w sprawie debat. Od czasów Augusta, dokładnie od 27 roku p.n.e. princeps to oficjalny tytuł cesarza. Istota władzy princepsa oparta była na silnej armii. Princeps był także naczelnym wodzem. Oktawian August nie przyjął tytułu dyktatora, ponieważ obawiał się opinii społeczeństwa. Postawą cywilną jego władzy była tribunica potestas, która dawała mu wszelkie uprawnienia kolegium trybunów ludowych. Posiadał on ponadto: osobistą nietykalność; prawo zgłaszania wniosków oraz prawo weta; prawo zgłaszania kandydatów na urzędy; stanowisko najwyższego kapłana w państwie. Był także prokonsulem - zarządzał prowincjami.

Kolonat.

System pracy niewolników, który zaczęto stosować w III i IV wieku, gdy Rzym przeżywał wielki kryzys gospodarczy. Kolonowie dzierżawili ziemie wielkich właścicieli w zamian za świadczenia na ich rzecz. Można powiedzieć, że był to pierwszy krok do gospodarki feudalnej.

Rzymskie prawo.

Sprecyzowało takie fundamentalne pojęcia jak: własność prywatna; nie ma winy, jeśli, nie było przekroczone prawo; prawo nie działa wstecz (lex retro non agit); należy wysłuchać obu stron w procesie.

Dominat (od 284 n.e.)

Twórcą nowej koncepcji rządów był Dioklecjan - cesarz rzymski w latach 284-305. Ustrój państwowy Rzymu w III wieku stanowił przejście od pryncypatu do dominatu. Nazwa dominat (od dominus -pan) nie występuje w źródłach w przeciwieństwie do pryncypatu. Wprowadzili ją nowożytni historycy. Ustrój zapoczątkowany przez Dioklecjana był wynikiem długiej ewolucji. Cesarz ostatecznie przestał być pierwszym obywatelem w państwie, a stał się absolutnym panem. Ta forma ustroju państwa była próbą wyjścia z poważnych trudności wewnętrznych i zewnętrznych. Wprowadzono bowiem silną władzę centralną, podporządkowano jej wszystkie dziedziny życia politycznego, gospodarczego i społecznego, co miało przynieść spokój. Cesarz skupił w swych rękach niepodzielną władzę oraz wprowadził wschodnią ceremonię na dworze, co było równoznaczne z nadaniem władzy absolutnej zewnętrznych form wzorowanych na despotycznych monarchiach wschodnich. Cesarz był uważany za namiestnika bóstwa (powołany przez Jowisza), wyróżniał go ozdobiony drogimi kamieniami i perłami wspaniały strój purpurowy - przepych. Żył w izolacji od poddanych, oddawano mu niemal boską cześć. Dioklecjan wprowadził tzw. tetrarchię, czyli współrządy 4 współwładców (było odtąd 4 cesarzy: 2 Augustów, każdy miał swojego współpracownika i następcę - Cezara). Po 20 latach władza była przekazywana przez Augustów Cezarom. Imperium Rzymskie zostało podzielone na 4 okręgi, a te na 12 diecezji złożonych z prowincji. Od II w granice państwa były najeżdżane przez barbarzyńców - głównie plemiona germańskie.

Forum.

Centrum miasta, gdzie znajdowała się na niej bazylika (basilica) - przeznaczona do celów handlowych i sądowych.

Relief.

Kompozycja rzeźbiarska wykonana techniką rzeźbienia, kucia, odlewana na płaszczyźnie płyty kamiennej, drewnianej.

Auspicia.

Wróżby, które były organizowane przez państwo. Los przyszłości odczytywano na podstawie zachowania się ptaków. Nadzorowali je augurowie, którzy tworzyli specjalne kolegium do interpretacji znaków dawanych przez bóstwa.

Basilica.

Wielka budowla publiczna w postaci krytej hali, która służyła jako centrum handlu oraz sądownictwa. Wzór przyszłych świątyń chrześcijańskich.

Klienci.

Wolni obywatele, ale ekonomicznie i politycznie zależni od swych patronów.

Akwedukt.

Wodociąg, który rurami doprowadzał wodę do miast z nieraz bardzo odległych źródeł. Były akwedukty podziemne i naziemne. Budowano je także w starożytnej Grecji.

Katakumby.

Podziemne cmentarze wczesnochrześcijańskie, budowane głównie w Rzymie i jego koloniach. Stanowiły one system kutych w skale korytarzy, gdzie groby umieszczane były w arkadach, niekiedy w dużych pomieszczeniach służących tez jako kaplice.