Starożytny Wschód to obszar kształtowania się najstarszych cywilizacji oraz powstania pierwszych miast i organizmów państwowych. Kilkutysiącletnie dziedzictwo kulturowe Bliskiego Wschodu (Egipt, Mezopotamia, Asyria, Indie, Chiny i Persja) legło u podstaw cywilizacji śródziemnomorskich: greckiej, rzymskiej i bizantyjskiej

Cechy wspólne cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu:

  1. rozwój gospodarki w dolinach wielkich rzek: Nilu, Tygrys. Eufrat, Ganges, Jangcy, Huang-to
  2. rozbudowa sieci irygacyjnej, gdyż gospodarka rolna była uzależniona od wylewów rzek
  3. dominacja politeizmu - wiara w wielobóstwo
  4. powstanie i rozbudowa miast, które z czasem stały się centrami władzy i administracji
  5. wykształcenie się zhierarchizowanego społeczeństwa
  6. wykształcenie się organizacji państwowej

Starożytny Egipt.

Warunki naturalne.

Starożytny Egipt tylko w części pokrywa się z terytorium dzisiejszej Zjednoczonej Republiki Egiptu. W starożytności obejmował on prawie wyłącznie dolinę i deltę Nilu. Dzielił się na dwie krainy: Egipt Dolny (delta rzeki) i Egipt Górny (dolina rzeki). Prawie trzy czwarte uprawnego areału ziemi znajdowało się w obszarze delty. Wpłynęło to na większe zaludnienie tego obszaru. Rytm życia w Egipcie uzależniony był od wylewów Nilu. On też wpływał na urodzaj i nieurodzaj, którego bezpośrednią konsekwencją był głód. Z kolei urodzajność pół zależała od ich prawidłowego nawodnienia, jak też umiejętności odprowadzenia nadmiaru wody. W tym celu stosowano system irygacyjny (irygacja - sztuczne nawadnianie pół w celu uzyskania lepszych plonów), który polegał na budowie sieci kanałów odprowadzających wodę. Nil dostarczał podstawowych środków do życia: wodę i żywność. Ponadto Nil był jednym z najważniejszych wówczas szlaków transportowych. Dlatego też, nie bez przesady, nazywa się ten kraj "darem Nilu". Podstawą gospodarki było rolnictwo, zdeterminowane w dużym stopniu systemem wodnym. Oprócz zbóż (jęczmień, proso, pszenica) Egipcjanie uprawiali także warzywa (ogórki, cebula, czosnek, rzepa, groch) i owoce (daktyle, figi, oliwki). Rozwinęli oni także prawie wszystkie rodzaje rzemiosł i przetwórstwa, znane w starożytności: kamieniarstwo, metalurgię, tkactwo, garncarstwo, wikliniarstwo, rzemiosło artystyczne i obróbkę trzciny papirusowej. Eksploatowali też ze swych kopalń metal i kamienie szlachetne: złoto, miedź, cyny, ołów i żelazo.

Historia. Dzieje polityczne.

Historia starożytnego Egiptu obejmuje ponad 3000 lat. Historia polityczna zaczyna się właściwie od roku 3100 p. n.e., kiedy to powstało zjednoczone państwo egipskie. Pierwszym władcą zjednoczonego Egiptu (rozumianego jako Egipt Dolny i Egipt Górny) według tradycji i zgodnie z przyjętą teorią miał być Menes. W 332 r. p.n.e. państwo to zostało podbite przez Aleksandra Macedońskiego. W 31 roku p.n.e., po porażce w bitwie pod Akcjum, Egipt stał się jedną z wielu prowincji Rzymu.

Ustrój i społeczeństwo.

Na czele państwa egipskiego stał król, zwany mylnie po grecku faraonem. Był on władcą absolutnym, najwyższym kapłanem, który pośredniczył między Egiptem, a jego ludem i bogami. Po śmierci stawał się w drugim życiu-wcieleniu od razu bogiem. Był także naczelnym wodzem oraz rozstrzygał wszelkie najważniejsze konflikty. Częstym zjawiskiem były małżeństwa zawierane między członkami rodziny królewskiej i to bardzo bliskiej, na przykład małżeństwo brata z siostrą. Najwyższym urzędnikiem państwowym był wezyr. Wyręczał on faraona w zarządzaniu krajem oraz sprawował nadzór nad całą administracją. Podstawową jednostką terytorialną i administracyjną starożytnego Egiptu był nom (okręg). Na ich czele stali specjalni naczelnicy, posiadający olbrzymią władzę. Oprócz wyżej wymienionych urzędników ogromną władzę dzierżyli w swych rękach także kapłani, którzy tworzyli tak naprawdę państwo w państwie (państwo teokratyczne). Ich potęga wynikała z jednej strony z olbrzymiej roli religii i jej wpływu na życie państwowe i indywidualne człowieka, oraz z pozycji majątkowych. W rękach kapłanów znajdowały się olbrzymie majątki świątynne, które obejmowały zarówno pola uprawne, jak i zakłady rzemieślnicze. Wpływ na rządy w państwie posiadała także arystokracja rodowa (rody książęce i królewskie). To właśnie przedstawiciele tej warstwy społecznej obsadzali najważniejsze urzędy w państwie. Pozostałą masę społeczeństwa egipskiego tworzyła ludność wolna - głównie chłopi, handlarze, rzemieślnicy, czy urzędnicy niższego szczebla. Z chwilą rozpoczęcia przez Egipt ekspansji terytorialnej, podbitą ludność zamieniano w niewolników.

Religia.

Egipt to kraj Bogów. Każde bóstwo, zgodnie z wierzeniami miało swoją naturę, charakter osobisty, a także miejsce kultu i własne symbole. Do najważniejszych bogów należeli: Amon z Teb (zwany czasem Amon-Re) - pan wszechświata, nieba, bóg-słonce; Ptah - stwórca świata, patron rzemiosł i sztuki, czczony pod postacią byka; Atum - bóg zachodzącego słońca, czczony pod postacią lwa i węża; Horus - bóg nieba, syn Re, czczony pod postacią sokoła; Set - bóg burzy i pustyni, przynosił zło; Izyda - bogini miłości i nieba, opiekunka władzy królewskiej, magii i czarów; Ozyrys - umierający i zmartwychwstający bóg, decydujący o życiu i wegetacji, najwyższy sędzia zmarłych; Tot - bóg pisma, mądrości i nauki, Bastet - bogini zabawy i muzyki.

W religii Egipcjan bardzo ważną rolę odgrywała wiara w życie pozagrobowe. Śmierć pojmowano nie jako definitywny koniec, lecz jedynie jako oddzielenie się ciała od duszy. Śmierć była przejściem do innego świata - świata zmarłych. Elementy duchowne zmarłego znajdowały w ciele schronienie. Dlatego też tak duże znaczenie przywiązywano do zachowania ciała po śmierci w stanie nienaruszonym oraz wyposażenie go w niezbędne przedmioty, potrzebne do życia. Znana w Egipcie mumifikacja, nie była jednak zjawiskiem powszechnym. Stać na nią było tylko nielicznych, tych najbogatszym i najszlachetniejszych. Mumifikacja polegała na zabalsamowaniu ciała i owinięciu go w kilka warstw tkanin i bandaży. Narządy wewnętrzne, m.in. serce i wątrobę usuwano z ciała zmarłego i umieszczano w specjalnych urnach. Tak przygotowane ciało układano w sarkofagach. W grobowcach umieszczano wszelkie narzędzia i przyrządy, potrzebne zmarłemu do życia w innym świecie. Prawa i wskazówki dla zmarłych zostały zawarte w "Księdze Piramid" i "Księdze Umarłych", a także "Opowiadanie o zniszczeniu ludzkości".

Kultura.

Egipskie pismo hieroglificzne w swej najstarszej postaci pojawiło się w początkach III tysiąclecia p.n.e. Było to pismo piktograficzne, czyli obrazkowe. Uproszczona wersja tego pisma to pismo hieratyczne, czyli kapłańskie a najbardziej prosta to tzw. pismo demoniczne. Hieroglificzne pismo egipskie zostało odczytane po raz pierwszy w 1822 roku, przez francuskiego badacza Jeana Champolliona, dzięki tzw. Kamieniowi z Rosetty.

Świątynie były mieszkaniami bogów. Najwspanialszym przykładem architektury sakralnej jest ogromny zespół świątynny w tebańskim Karnaku i Luksorze, połączony słynną aleją sfinksów. Jednak najbardziej znane i podziwiane do dnia dzisiejszego są piramidy. Zostały one wzniesione w czasach Starego Państwa i służyły jako grobowce dla faraonów i ich rodzin. Największymi piramidami są: piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Posiadały one kształt czworościennego ostrosłupa i były z reguły budowane w kamieniu przez okres około 30 lat przez 100 tysięcy ludzi. Piramidy Cheopsa i Chefrena znajdują się w Gizie. Są to ogromne klasyczne piramidy w kształcie regularnych ostrosłupów o podstawie kwadratu. Najwyższa jest piramida Cheopsa (164 metry). W środku znajdowało się wiele pułapek i ukrytych korytarzy. Przy piramidzie Chefrena znajduje się monumentalny sfinks (leżący lew z głową ludzką). Piramida Dżosera znajduje się w Sakarra, zbudowana jest ona na planie kwadratu, składa się z kilkustopniowych platform, pod którymi ukryta jest komora grobowa. Jest to piramida schodkowa. Wzniósł ja słynny wezyr Imhotep. Piramidom głównym towarzyszyły często mniejsze piramidy i tzw. mastaby, w których pochowani byli współpracownicy i członkowie najbliżej rodziny faraona. W późniejszych czasach piramidy wznoszono ze skał. Miały one formę długiego korytarza z kilkoma salami i mieszcząca się zwykle na końcu korytarza komorę grobową. Największym skupiskiem takich grobowców władców egipskich jest słynna Dolina Królów na zachodnim brzegu Nilu.

W starożytnym Egipcie rozwinęło się także wiele dziedzin nauki, m.in. geometria, astronomia, medycyna. Poprzez Greków, a później Rzymian osiągnięcia te trafiły do Europy.

Mezopotamia.

Mezopotamia, czyli Międzyrzecze, to w przeważającej mierze kraj położony w dolinie dwóch wielkich rzek Tygrysu i Eufratu. Obie rzeki oraz rozbudowany, podobnie jak w Egipcie, system kanałów nawadniających (system irygacyjny) spowodowały, iż na tym obszarze rozwinęło się osadnictwo oraz produkcja rolna. Mezopotamia składała się z kilku krain historycznych: Sumeru, Akadu, Babilonii (centralna część), Asyrii oraz Mitanni. Pierwsze miasta, takie jak Ur czy Uruk zostały założone na przełomie IV/III tysiąclecia p.n.e. W rozwoju tego państwa ogromną rolę odegrali Sumerowie, którzy wynaleźli pismo klinowe (jako pismo piktograficzne), które następnie przejęli i udoskonalili Babilończycy. Mezopotamskie pismo klinowe było właśnie najstarszym w pełni rozwiniętym systemem pisania w dziejach ludzkości.

Najbardziej znanym władcą babilońskim był Hammurabi, który panował w latach 1792-1750 p.n.e. Podbił on m.in. ludy sumeryjskie i podporządkował sobie całość terenów nad Eufratem i Tygrysem. Opanował całą Mezopotamię aż po Zatokę Perską. Za jego czasów powstał jeden z pierwszych zborów prawa, tzw. kodeks Hammurabiego (w 1901 roku odnaleziono w Suzie kolumnę z zapisem tego kodeksu). Powstawał on przez całe lata jego panowania. Kodeksy umieszczano wtedy na wielkich kamiennych stelach, ustawianych w świątyniach i innych miejscach publicznych w kraju. W kodeksie tym została sformułowana zasada odwetu "oko za oko, ząb za ząb". Najbardziej znane zapisy tego kodeksu to: "Jeśli ktoś dopuści się rabunku i zostanie złapany, człowiek ten poniesie karę śmierci"; "Jeśli syn uderzy swego ojca, utną mu rękę"; "Jeśli pełnoprawny obywatel wybił oko człowiekowi klasy pełnoprawnych obywateli, wydłubią mu oko". Kolejny wielkim władcą był Nabuchodonozor II (604-562 p.n.e.). Wybudował on tzw. słynne mury obronne miejskie . W 598 roku p.n.e. zdobył Jerozolimę, rozpoczynając tym samym tzw. "niewolę babilońską". Trwała ona aż do podboju Babilonu przez króla perskiego Cyrusa Wielkiego.

Ustrój, społeczeństwo, gospodarka.

Ustrój Babilonii, podobnie jak całego starożytnego Bliskiego Wschodu, opierał się na monarchii. W Babilonii i Egipcie była to monarchia absolutna: władca sprawował nieograniczoną władzę, miał prawo życia i śmierci nad poddanymi; był źródłem prawa - jego wola była najwyższym prawem, ale sam stał poza prawem; odbierany i czczony jako Bóg, sparował rządy uciekając się do terroru.

Społeczeństwo mezopotamskie dzieliło się na kilka warstw: warstwa panująca (arystokracja rodowa) oraz pozostała ludność wolna i marginalnie, przynajmniej w początkowym okresie państwa, niewolnicy.

Gospodarka opierała się na rolnictwie. Uprawiano większość tradycyjnych zbóż, z których najbardziej popularny był jęczmień. Zboże było głównym źródłem bogactwa i artykułem eksportowym. Drugie miejsce po rolnictwie zajmowała hodowla: owiec, bydła rogatego, kóz, świń i drobiu, a trzecie różne gałęzie rzemiosła: głównie metalurgia, jubilerstwo, kamieniarstwo.

Religia miała charakter politeistyczny. Najważniejszym bogiem był Marduk - bóg Babilonu oraz całego państwa. Inni znani bogowie to: Anu - bóg nieba; Enil - bóg powietrza i wiatrów, Isztar - bogini miłości i uciech oraz Nabu - bóg sztuki pisarskiej i nauki. Religia odgrywała wówczas ogromną rolę zarówno w życiu całego państwa, jak i jednostki. Potężne mury świątyń mezopotamskich stanowiły część systemu obronnego miast. Były to ogromne potężne ściany, które posiadały jedynie niewielkie otwory przepuszczające światło. Na kompleksy świątynne, oprócz budynków centralnych, składały się inne mniejsze budynki kultowe, place, sady, ogrody i pomieszczenia gospodarcze. Pałace mezopotamskie, nie były jak w Egipcie jedynie domami władców, ale potężnymi kompleksami mieszkalno-administracyjno-gospodarczymi.

Palestyna.

Historia polityczna.

Syria i Palestyna (zwana Ziemią Świętą), inaczej Syro-Palestyna. Już od schyłku II tysiąclecia p.n.e. pojawili się na południu Bliskiego Wschodu Hebrajczycy, należący do ludów semickich. Stworzyli oni tam bardzo silne państwo. Nawet kiedy rozpadło się ono na dwa królestwa - Judeę i Izrael to Hebrajczycy (Żydzi), głównie dzięki swemu przywiązaniu do religii potrafili utrzymać jedność kulturową. Prowadzili oni pastewny tryb życia. Pierwszy król Saul, pochodzący z izraelskiego rodu Beniamina, zawdzięczał swoje wyniesienie do godności władcy wszystkich Hebrajczyków, udanemu dowództwu w kilku kampaniach wojennych. Około roku 1000 p.n.e. został on zamordowany przez Judejczyka Dawida, który objął władzę panując do roku 960 p.n.e. Kiedy obejmował tron, Hebrajczycy podzieli się już na dwa główne rody: izraelskie na północy i judejskie na południu. W czasie panowania Dawida Hebrajczycy zdobyli prawie całą Palestynę. Z uwagi na fakt, iż musieli oni bronić swego stanu posiadania przed innymi plemionami, przenieśli stolicę swego państwa do zdobytej przez Dawida Jerozolimy. Dawid był dla Żydów wzorem idealnego władcy. Do historii przeszedł jego pojedynek z Goliatem (olbrzymem), opisany w Biblii. Po jego śmierci władzę w kraju objął jego syn Salomon. Panował on w latach 960-932 p.n.e. Cały okres swych rządów poświęcił on na umocnienie obronności państwa. To właśnie za jego czasów wybudowano potężne linie fortyfikacyjne miejskie, m.in. w Jerozolimie, gdzie wzniesiono także przepiękną świątynię, w której czczono Boga - Jahwe. Konflikty wewnętrzne w państwie po śmierci Salomona, głównie na tle religijnym, doprowadziły do trwałego rozpadu państwa na dwa królestwa: północne, czyli Izrael ze stolica w Sychem i południowe, czyli Judeę ze stolicą w Jerozolimie. Izrael został podbity w 722 roku p.n.e. przez Asyrię, a Judea przez Babilonię w 586 roku p.n.e. Skutkiem nieudanego powstania społeczeństwa Judei przeciwko babilońskim najeźdźcom, była deportacja znacznej części ludności, która przeszła do historii pod nazwą "niewoli babilońskiej".

Religia i społeczeństwo żydowskie.

Hebrajczycy, w przeciwieństwie do innych społeczeństw starożytnego Bliskiego Wschodu, byli wyznawcami religii monoteistycznej. Wierzyli w jednego Boga o imieniu Jahwe, które był stwórcą świata i wszystkich ludzi, najwyższym sędzią i prawodawcą. Powstanie jednego boga zbiegło się mniej więcej w czasie z pojawienie się jednego władcy - króla. Odmienność religijna Hebrajczyków stała się w pewnym sensie podstawą wykreowania się u Żydów symptomu "narodu wybranego". Na straży takiej doktryny religijnej stali: władca, arcykapłani z całą organizacją świątynną oraz prorocy.

Piśmiennictwo hebrajskie.

Biblia w ostatecznej wersji, jaką znamy dziś została zredagowana w końcu I wieku n.e. Składała się z 39 ksiąg tworzących trzy zasadnicze części: Torę, Newiim i Ketuwim. Najważniejszą i najstarszą częścią Starego Testamentu jest Tora (Nauka, Słowo). Obejmuje ona tzw. Pięcioksiąg. Biblia jest uważana za główne źródło historii ludu żydowskiego. Stary Testament mówi o czasach zwanych okresem patriarchów. Żydzi uważali swój pobyt w Egipcie za "dom niewoli". Z tej niewoli wyprowadził ich Mojżesz w XIII wieku p.n.e, natomiast do ziemi Kanaan w Palestynie doprowadził ich Józef. Plemiona żydowskie około 1020 roku p.n.e. zjednoczyły się w jedno państwo - królestwo. Największy rozkwit Izraela przypadł na wieki XI-X p.n.e za czasów królów Saula, Dawida i Salomona.

Grecja.

W Grecji nie było wielkich rzek, wokół których tworzyłyby się wielkie cywilizacje. Tylko 30% terytoriów nadawało się pod uprawę. Takie ukształtowanie terenu sprawiło, iż Grecy nie stworzyli jednego państwa. W starożytnej Grecji odkryto złoża rud metali: żelaza, ołowiu, srebra. Innym zaś bogactwem Grecji był marmur oraz glinka do wyrobu naczyń. Była także dobrze rozwinięta linia brzegowa, dlatego też Grecy związali swoje życie i kulturę z morzem. Sami Grecy nazywali siebie Hellenami, a ziemie przez siebie zamieszkane Helladą.

Zanim na terenie zamieszkałym przez Greków wykształciły się typowe greckie miasta-państwa (poleis, lp. polis), istniały dwa organizmy państwowe i cywilizacyjne, które określa się mianem kultur przedhelleńskich.

Kultura kreteńska (minojska) trwała od początku III tysiąclecia p.n.e do około 1200 roku p.n.e. Nazwa pochodzi od miejsca Kreta i od mitycznego władcy wyspy Minosa. Centrum życia politycznego i kulturalnego było miasto Knossos. Cechą charakterystyczną tej kultury była budowa wielu przepięknych pałaców.

Kultura mykeńska trwała od XVI wieku p.n.e do XI wieku p.n.e. Nazwa pochodzi od Myken, najważniejszego ośrodka politycznego i kulturalnego. Badania nad tą kulturą prowadził odkrywca Troi z 1876 roku Schliemann. Cechą charakterystyczną tej kultury były monumentalne budowle, głównie zamki obronne. Około 1200 roku p.n.e. ziemie greckie zaczęli najeżdżać Dorowie. Przejęli oni bardzo wiele z dorobku kultury mykeńskiej, między innymi język grecki.

Greckie polis.

Pierwotnie termin polis oznaczał miejsce ufortyfikowane. Potem zaczęto utożsamiać z nim greckie miasta-państwa. Sercem i centrum miasta była agora, czyli plac będący miejscem zgromadzeń i handlu. Wokół niego wznoszono budynki sakralne i publiczne. Wraz z rozwojem miasta znika władza królewska i pojawiają się nowe instytucje - rada i zgromadzenie. Najważniejsze miasta-państwa starożytnej Grecji to Sparta i Ateny.

Sparta leżała na Peloponezie w krainie zwanej Lakonią. Powstanie Sparty wiąże się z najazdami Dorów, którzy podbili sobie miejscową ludność i założyli miasto-państwo Spartę. Najeźdźcy - Spartiaci, tworzyli warstwę panującą. Przejęli oni całą ziemię, którą podzielili między sobą na równe części. Ludność podbita to tzw. heloci, pracujący na działkach Spartan i płacący im daniny. Periojkowie, mieszkali wokół Sparty, byli to osobiście ludzie wolni i niezależni finansowo. Nie posiadali jednak praw politycznych, chociaż mieli obowiązki wojskowe - uczestniczyli w wyprawach wojennych. Sparta była rządzona przez dwóch dziedzicznych królów oraz przez radę (geruzja), zgromadzenie ludowe (apella) i kolegium 5 eforów. Królowie posiadali szerokie uprawnienia religijne, byli kapłanami Zeusa oraz przewodzili wszystkim publicznym ceremoniom religijnym.

Ateny, to miasto-państwo położone w Attyce. Obejmowało ono mało urodzajne gleby. Początkowo Atenami rządził król (monarcha). Jego władzę ograniczyła, a później przejęła arystokracja. Atenami rządziły więc potężne rody posiadające duże majątki (rządy oligarchiczne). Chłopi i rzemieślnicy początkowo byli ludźmi wolnymi. Z czasem jednak w związku z rozwojem kolonizacji, chłopi popadli w zależność finansową od panów (arystokracji) i stali się od nich zależni. W Atenach wykształciła się po raz pierwszy w historii demokracja. Jej ojcami byli: Solon, Klejstenes, Perykles i Temistokles. Na przełomie VII/VI wieku władza należała do wielkich właścicieli ziemskich, tzw. eupatrydów (dobrze urodzonych). Byli wśród nich członkowie najznakomitszych rodów w Atenach.

Tak więc w starożytnej Grecji wykształciły się dwa modele ustroju państwa: monarchia w Sparcie, choć praktycznie władzę sprawowała arystokracja, oraz po kilkusetletnim okresie reform politycznych i społecznych, republika i demokracja w Atenach. Demokrację ateńską charakteryzował bezpośredni udział w rządach obywateli państwa, to jest tych którzy mieszkali w Atenach i mieli za rodziców rodowitych Ateńczyków. Praw publicznych nie posiadali natomiast nie obywatele - metojkowie, wyzwoleńcy i niewolnicy. Suwerenna władza i sądownictwo należało do ludu. Na zgromadzeniach ludowych (helialia) wybierano sędziów-trybunów ludowych

Mit i mitologia.

Mitologia grecka to zbiór różnego rodzaju opowiadań o bogach i herosach oraz o ich kontaktach z ludźmi. Można wyróżnić trzy rodzaje mitów: tzw. mity o początkach bogów, ludzi czy miast, o genealogii i dokonaniach bogów oraz mity o herosach.

Religia.

Religia grecka miała charakter politeistyczny (wielobóstwo) i społeczny, co oznaczało iż życie publiczne było ściśle związane z praktykami religijnymi. Kapłan był takim samym urzędnikiem państwowym, jak sędzia. Decyzje na szczeblu państwowym podejmowano dopiero po zasięgnięciu opinii wyroczni. Oprócz wspólnego panteonu bogów, każde miasto miało swoje bóstwo opiekuńcze, na przykład Sparta - Apollo, Ateny - Atena. Obowiązki religijne były bardzo ważne. Bogowie greccy w przeciwieństwo do boga w religii chrześcijańskiej, czy mojżeszowej nie stworzyli świata, istniał on już przed nimi. Sami zostali stworzeni z Chaosu. Byli nieśmiertelni. Każde bóstwo miało swoje imię. W IV wieku p.n.e. ustaliła się lista dwunastu bogów zwanych olimpijskimi: Zeus, Hera, Demeter, Posejdon, Apollo, Artemida, Ares, Afrodyta, Hermes, Atena, Hefajstos, Dionizos. W przekonaniu Greków bogowie tworzyli jedną wielką rodzinę. Najważniejsi byli trzej bogowie, władający trzema królestwami: Zeus - królestwo nieba i ziemi, Posejdon - królestwo wód i Hades - królestwo podziemia. Grecy modlili się zwykle na stojąco, mając ramiona uniesione do góry. Bogom składano ofiary krwawe lud bezkrwawe. Do bezkrwawych należała tzw. libacja - mleko, wino, jarzyny składane na ołtarzu. Świątynie greckie wznoszono na planie prostokąta. W środku znajdował się posąg bóstwa. Grecy wierzyli także w życie pozagrobowe.

Czas wolny.

Uczty zwane sympozjami, stały się najważniejszą formą życia towarzyskiego arystokracji. To właśnie na nich wymieniano poglądy polityczne i słuchano poetów. Pito na nich suto wino, zwyczajem greckim zmieszane z wodą. Pito je z dużego naczynia, tzw. kratera. Zawody i konkursy sportowe nazywali Grecy agonami. Najbardziej znane są igrzyska w Olimpii zorganizowana po raz pierwszy w 776 roku p.n.e. Pojawiły się na nich następujące dyscypliny: biegi, skoki, zapasy, boks czy rzut oszczepem.