Stany Zjednoczone Ameryki Północnej niepodległym państwem

W drugiej połowie XVIII i na początku XIX wieku nastał etap uniezależniania się kolonii amerykańskich. Elity kolonialne wzbogaciły się i postanowiły zdecydować o swojej przyszłości. Domagano się wolności handlu i uzyskania praw politycznych. Duże znaczenie na kształtowanie się ich żądań miał wpływ myśli oświecenia. Dodatkowo sytuacja polityczna zmobilizowała mieszkańców zamorskich terenów do opowiedzenia się przeciwko metropolii.

Terytorium Stanów Zjednoczonych na przełomie XVIII i XIX stulecia rozciągało się od ujścia rzeki Świętego Wawrzyńca i Wielkich Jezior, aż do Zatoki Meksykańskiej i rzeki Missisipi. Tereny Stanów Zjednoczonych ulegały powiększeniu przez zasiedlanie tych rejonów przez emigrantów ze stanów wschodnich i Europy. Pierwsze walki niepodległościowe toczyli wschodni mieszkańcy Ameryki Północnej, którzy walczyli o niezależność od Wielkiej Brytanii. Po zwycięskiej dla Anglii wojnie siedmioletniej w 1763 roku powiększyło się jej państwo o Kanadę. Uzyskała wpływ na obszarze Indii Wschodnich i zdecydowała się ściślej podporządkować sobie amerykańskie kolonie. Były to Massachusetts, Connecticut, Maryland, New Hampshire, Karolina Północna i Południowa, Rhode Island, Wirginia, Georgia, New Jersey, New York i Delaware. Postanowiono nałożyć nowe podatki i odebrać przywileje, które wcześniej zostały nadane. Przyczyną wojny stały się konflikty między angielskimi koloniami w Ameryce Północnej a Wielką Brytanią. Rząd brytyjski zabronił koloniom amerykańskim handlu z innymi koloniami angielskimi. Surowce amerykańskie miały być bezpośrednio dostarczane na rynki angielskie. Posunięcia te wywołały sprzeciw wśród kolonistów, bo zahamowały rozwój rzemiosła i handlu. Zmalała rola żeglugi. Narodziła się idea zespolenia wszystkich kolonii w Ameryce Północnej. W 1765 roku angielski parlament przegłosował dwie ustawy. Pierwsza z nich dotyczyła kwaterunku. W Ameryce Północnej mogło stacjonować angielskie wojsko, które było utrzymywane przez miejscową ludność. Druga zwana stempelową ustanawiała opłaty na transakcje prawne, prasę i druki. Koloniści protestowali przeciwko tym ustawom, co doprowadziło rok później do zniesienia ustawy stempelowej. Sytuacja jednak nie uległa poprawie. W 1767 parlament angielski nałożył cła na towary importowane na kontynent amerykański. Koloniści bojkotowali dostawy angielskie. Zmusiło to władze do zniesienia ceł z wyjątkiem ustanowionych na herbatę. W grudniu 1773 roku doszło do incydentu w Bostonie. W tym ważnym porcie i ośrodku przemysłowo - handlowym przebrana grupa kolonistów wdarła się na statek i wyrzuciła do morza ocloną już herbatę. Zajście to nazwano "bostońskim piciem herbaty". Parlament angielski nie pozostał wobec tego faktu obojętnie. Wprowadził akty represyjne na społeczność kolonii amerykańskiej i zamknięto bostoński port. Politycy Massachusetts postanowili połączyć siły kolonii angielskich w Ameryce Północnej i zwołali I Kongres Kontynentalny do Filadelfii (wrzesień 1774 rok). Zdecydowano się walczyć z represjami ale nie zrywać stosunków z Wielką Brytanią. Powołano Związek Kolonii (18 wrzesień 1774 rok) i utworzono milicję. W kwietniu 1775 roku pod Lexington oraz Concord miały miejsce zatargi zbrojne. Miesiąc później zwołano drugi Kongres Kontynentalny, który wyznaczył pochodzącego z Wirginii Jerzego Waszyngtona na dowódcę kształtującej się armii kontynentalnej. Toczono walki o Boston (czerwiec 1775 rok), a dwa miesiące potem amerykański generał Schuyler stanął na czele wyprawy do Kanady, która zakończyła się klęską. Rosło zagrożenie ataku angielskiego na zbuntowane prowincje. Po ewakuacji wojsk angielskich z Bostonu przez generała W. Howe amerykańskie kolonie "uzyskały" wolność (marzec 1776 rok). Z tym faktem nie pogodzili się Brytyjczycy, którzy kupili ponad 35 tysięcy najemnego wojska, które skierowano na "Nową Anglię". Opanowano New York (sierpień 1776 rok) i rozpoczęła się wojna. Drugi Kongres Kontynentalny zwołany do Filadelfii wydał Deklarację Niepodległości Stanów Zjednoczonych Ameryki ułożoną przez specjalny komitet wybitnych polityków (4 lipiec 1776 rok). Deklaracja zrywała więzy łączące trzynaście kolonii angielskich w Ameryce Północnej z Wielką Brytanią. Podkreślono, że ludzie mają prawo do życia, wolności i szczęścia. Ogłoszono kolonie jako wolne i niepodległe państwa. Społeczeństwo kolonii uległo podziałowi, wykształciło się stronnictwo lojalistów oraz patriotów. Wodzem naczelnym mianowano Jerzego Waszyngtona. W bitwie pod Saratogą zwycięstwo nad angielskim generałem J. Bourgoyne odniósł generał H. Gates. Wolność uzyskały kolonie Ameryki Północnej. Opinia publiczna nie pozostała obca. Francja opowiedziała się za nowo powstałym państwem i 6 lutego 1778 roku poparła Stany Zjednoczone w wojnie. Pomoc finansowa i militarna mocno wzmocniła Stany Zjednoczone. Podobne stanowisko zajęła Hiszpania i Holandia. Anglikom nie powiódł się atak na stany północne i mimo początkowych sukcesów skapitulowali w 1777 roku. 26 września 1777 roku Filadelfia została zdobyta przez generała Howe, ale obecność Brytyjczyków była tam widoczna do 1778 roku. W wojnie po stronie amerykańskiej wzięli udział ochotnicy z całego świata, między innymi K. Pułaski, T. Kościuszko i M. J. La Fayette. Anglicy utracili kontrolę nad szlakami morskimi, którymi dostarczano dla walczących Amerykanów broń i ekwipunek. Wojna objęła swoim zasięgiem także bogate kolonie południowe. Georgia została zajęta przez Anglików. W czasie nieudanej próby odzyskania zajętego przez Anglików miasta Savannah (wrzesień, październik 1779 rok) śmiertelnie ranny został K. Pułaski. Wojska generała Lincolna stacjonowały w Karolinie Południowej w Charleston. W 1780 roku Anglicy przyjęli plan odzyskania Karoliny Południowej i Karoliny Północnej atakując od Georgii. Generał H. Clinton zrealizował angielski zamiar i zajął Charleston w maju 1789 roku. Przywrócono tu prawo angielskie, zaprowadzono represje. Z rozkazu Jerzego Waszyngtona udał się do kolonii południowych generał Gates, ale jego przegrana pod Camdem w sierpniu 1780 roku nie wyzwoliła tych rejonów. W niewoli angielskiej znalazło się ponad tysiąc żołnierzy walczących po stronie Stanów Zjednoczonych. Do Rhode Island zostało wysłane francuskie wsparcie dowodzone przez generała J. B. Rochambeau liczące około 5 tysięcy żołnierzy. Wirginię zajęli Brytyjczycy pod dowództwem generała Cornwallisa i generała Arnolda, który zdecydował się przystąpić teraz do walk po stronie metropolii. Walkę z nimi w rejonie zatoki Chesapeake prowadził młody francuski generał M. J. La Fayette. 19 października 1781 roku pod Yorktown doszło do kapitulacji armii brytyjskiej. Do niewoli amerykańskiej dostało się około 8 tysięcy Anglików. Był to przełom w działaniach wojennych i polityce rządu brytyjskiego. 27 września 1782 roku rozpoczęły się rozmowy pokojowe z Francją. 3 września doszło do podpisania traktatu pokojowego w Wersalu, na podstawie którego amerykańskie kolonie uzyskały całkowitą wolność. Zachodnia granica Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej ustanowiona została na linii rzeki Missisipi. Nowe państwo musiało zmierzyć się z ogromnymi trudnościami wewnętrznymi, bo zobowiązano się zapłacić długi wierzycielom brytyjskim. Startu poniesione w wojnie przedstawiały się następująco. Po stronie angielskiej z wysłanych 92 tysięcy zginęło około 5 tysięcy żołnierzy. Lojaliści opuszczali kraj udając się do Kanady, na wyspy brytyjskie oraz Indii Zachodnich. Dużą pomoc dla walczących kolonistów przyniosła Francja, pozytywnie o powstańcach opowiadała się brytyjska opinia publiczna i państwa europejskie. Lokalna wojna przekształciła się w polityczny konflikt. Zainspirowało to kolonistów hiszpańskich oraz portugalskich do walki o swoje prawa do niepodległości. Na kontynent amerykański zaczęły napływać hasła rewolucji francuskiej i myśl filozofii oświecenia. Bezpośrednią przyczyną buntu kolonii amerykańskich były sprawy handlowe. Narastało niezadowolenie grup kreolskich i budziły się konflikty rasowe.

Haiti niepodległym państwem

Kolejne walki o niepodległość miały miejsce w koloniach francuskich. Wyspa Hispaniola, nazywana też Santo Domingo została odkryta przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Połowa wyspy była zarządzana przez Francuzów, którzy określali swoją ziemię Saint - Dominique. Sytuację tą zaakceptowała Hiszpania w traktacie pokojowym z 1697 roku. Na początku XVI stulecia na Haiti zaczęto uprawiać trzcinę, którą z terenów Wysp Kanaryjskich sprowadzili tu Hiszpanie. Powstawały młyny cukrowe, które poruszane były siłą koni. Na plantacjach zaczęto na szeroką skalę uprawiać indygo, kawę i bawełnę. Pracowała tu początkowo ludność indiańska, ale po jej zniszczeniu sprowadzano mieszkańców Afryki. Narastał konflikt społeczno - rasowy. Rewolucja francuska odbiła się szerokim echem także tutaj, ale hasła równości i wolności miały dotyczyć tylko białą rasę. Głoszono myśli rewolucyjne i podjęto walkę o autonomię. Biała ludność kreolska wybrała na francuskim terenie zgromadzenie, które zdecydowało się przyjąć konstytucję nadającą białym obywatelom władzę i niezależność. Francja sprzeciwiła się wprowadzeniu tych zmian. Europa stanęła przed problemem zreformowania prawa obywatelskiego. Wyzwoleńcy zaczęli głosić hasła mające na celu przyznanie im praw politycznych oraz cywilnych. Bogaci zaczęli upominać się o swoje prawo. Wykształciła się klasa niezależnych Mulatów oraz Murzynów. W świetle konwencji narodowej z 13 i 15 maja 1791 roku wyzwoleńcy zamieszkujący kolonie otrzymali prawa polityczne. W miastach mieszkali głównie Mulaci, którzy skorzystali na tym zapisie. W nocy 22 na 23 sierpnia 1791 roku wybuchło powstanie niewolników. We wrześniu 1792 roku Francja uzyskała status republiki. Po tym wydarzeniu Hiszpanie zamieszkujący na wyspie zdecydowali się zająć francuską część. Poparła ich ludność murzyńska, która w służbie hiszpańskiej mogła awansować na wysokie stopnie oficerskie. Przywódcą Murzynów był F. D. Toussaint. Sytuacja coraz bardziej się komplikowała. Niewolnictwo zniesiono 22 września w Port-au-Prince. Władze francuskie potwierdziły tą wiadomość w uchwale konwentu z 4 lutego 1794 roku. Na francuską część wyspy przybyło wojsko angielskie (wrzesień 1793 rok), które popierało monarchię. Podobne nastroje panowały w hiszpańskiej części. W maju 1794 roku Republikę Francuską poparł Touissant, którego nazywano Louverturem. Od 1794 do 1798 roku toczono walki w kraju, zniszczeniu uległo wiele plantacji. Wojskiem republikańskim dowodzili Toussaint, Moise, Christophe i Dessalines. W 1795 roku wycofali się Hiszpanie, a w 1798 roku Brytyjczycy. Sytuacja nadal jednak była napięta i trudna. Panował konflikt wewnętrzny, a w skutek walk zniszczono wielkie plantacje cukru, które stanowiły źródło dochodów mieszkańców wyspy. Krajem zarządzał polityk Touissant, który od maja 1797 roku sprawował dowództwo nad armią Saimt Dominique. Na południu i zachodzie władzę miał jego konkurent generał A. Rigaud, który był Mulatem. Walka o władzę między nimi trwała około roku i zakończyła się sukcesem Touissainta. Kraj i obywatele ulegli podziałowi. Jedni opowiadali się za zamożną elitą wyzwoleńców, inni natomiast popierali bogatą grupę murzyńską. Przedstawiciele tej ostatniej grupy głosili program niepodległościowy. W styczniu 1801 roku władzę na wyspie przejął Toussaint, który zajął miasto o nazwie Santo Domingo. Ukształtowała się nowa władza, której przewodzili wojskowi. Oficerowie rekrutowali się z byłych niewolników. Konstytucja została ogłoszona 8 lipca 1801 roku. Statusem państwa stowarzyszonego z Francją było dominium. Zniesione zostało niewolnictwo. Spora grupa mieszkańców była niezadowolona z niemal dyktatorskich rządów Toussainta. Francja po ogłoszeniu konstytucji na wyspie zdecydowała się zainterweniować celem przywrócenia władzy francuskiej i plantatorów. Korpus francuski liczący 22 tysiące żołnierzy dowodzony przez generała Ch. Leclerca wylądował na wyspie 1 lutego 1802 roku. Celem wyprawy było przywrócenie porządku i rządów francuskich. W ekspedycji uczestniczyły polskie półbrygady. Atak francuski miał na celu przywrócenie niewolnictwa. Po stronie powstańców walczył generał Dessalines. 5 maja 1802 roku skapitulował Toussaint - Louverture, powrócił na plantację, ale został wywieziony do Francji. W wojsku francuskim walczyły oddziały murzyńskie. Żółta febra stanowiła ogromne zagrożenie dla Francuzów, którzy zamiast walczyć w boju umierali na tą chorobę. W 1802 roku przywrócono niewolnictwo na Gwadelupie. Wieści te rozeszły się szerokim echem po wyspie i zaniepokoiły byłych niewolników. Do powstańców walczących z Francją przystąpili partyzanci z gór, do których przyłączyła się klasa robotników plantacyjnych i dezerterów. Wsparły ich Murzyni generała Dessalinesa, Christophea oraz Mulaci Petiona i Clervauxa. Nastał etap wojny o niepodległość. Na dowódcę wojsk partyzanckich mianowano J.J. Dessalinesa. Siły francuskie zostały wsparte o 5 tysięcy żołnierzy. Walczyli w tej wojnie polscy legioniści, którzy pomimo poparcia dla powstańców zmuszeni zostali występować po stronie francuskiej. Po stronie partyzantów opowiedzieli się Anglicy, którzy w 1803 roku doprowadzili do blokady wyspy. W grudniu 1803 roku opuściły wyspę ostatnie oddziały wojsk francuskich. Haiti stało się wolną wyspą. W czasie trwania wojny wystąpiły duże zniszczenia gospodarki, a straty w ludziach po stronie powstańców oszacowano na około 100 tysięcy. Po stronie Francji zginęło ponad 50 tysięcy żołnierzy. 1 stycznia 1804 roku proklamowano niepodległość wyspy Saint Dominigue, ale powrócono do starej indiańskiej nazwy Haiti. Było to drugie niepodległe państwo w Ameryce po Stanach Zjednoczonych i pierwsze Ameryki Łacińskiej. Gubernatorem Generalnym i dyktatorem został mianowany Dessalines, ale jego polityka nie zyskała poparcia społecznego. Z jego rozkazu w 1804 roku wymordowano wszystkich Francuzów, którzy pozostali na Haiti. Zbudziło to niechęć Europejczyków. 8 sierpnia 1804 roku koronował się na cesarza przyjmując imię Jakuba I. Rok później podjął próbę zajęcia wschodnich terenów wyspy. Jego zamiarem było stworzenie społeczeństwa, gdzie dominowaliby wojskowi, a rolnicy mieli być przywiązani do ziemi. Nastąpiła nacjonalizacja dużych majątków. Grupa wielkich feudałów ziemskich sprzeciwiła się rządom Jakuba I. W czasie buntu ludności zamordowano Dessalinesa w Port-au-Prince (październik 1806 rok). Nastąpił podział władzy i wprowadzono jednolitość państwa, które przyjęło ustrój republiki z Mulatami u steru władzy. Do 1818 roku prezydentem był A. Petion, a następnie J. P. Boyer. Na północy kraju w sposób dyktatorski rządził prezydent generał Christophe, który w 1811 roku przyjął imię króla Haiti Henryka I. Główną pozycję zajmowały tu elity murzyńskie ziemiańsko - wojskowe. Wschodnia część wyspy, która zbuntowała się przeciwko hegemoni hiszpańskiej została przyłączona do Haiti w 1822 roku przez prezydenta Boyera. Zostało zniesione niewolnictwo. Przełomowym wydarzeniem w historii Haiti był dzień 17 kwietnia 1825 roku, czyli uznanie niepodległości Haiti przez Karola X za cenę wysokiego odszkodowania 150 milionów franków, które mieli otrzymać francuscy plantatorzy. Całkowita niepodległość wyspy została uznana w 1838 roku. Dawni koloni mieli otrzymać od państwa haitańskiego odszkodowanie wynoszące 60 milionów franków. Haiti na arenie międzynarodowej uznawane było jako zbuntowane państwo murzyńskie.

Meksyk niepodległym państwem

Okres przełomu XVIII i XIX wieku w Wicekrólestwie Nowej Hiszpanii charakteryzował się spokojem i dobrą koniunkturą gospodarczą. Obszar Wicekrólestwa obejmował około 4 miliony km², na którym zamieszkiwało kilka milionów ludzi. Dominowała ludność indiańska, a w większych skupiskach obecne były grupy elit inteligenckich, które żywo interesowały się sprawami politycznymi i kulturalnymi. Do tych ośrodków zaliczał się Valladolid (Morelia), Meksyk, Veracruz i Guadalajara. Wpływa na życie polityczne w tych rejonach miała sytuacja panująca w Hiszpanii, gdzie Napoleon wymusił ustąpienie króla Ferdynanda VII. Nowym władcą mianował Józefa I. Zwrot wydarzeń nastąpił 15 lipca 1808 roku, gdzie Ferdynand VII uznany został przez Meksyk jako władca Hiszpanii oraz Indii. Podobnie zachowali się Kreole, którzy zastanawiali się nad zwołaniem rządu w Meksyku. Wicekról opowiedział się po stronie osób walczących o niepodległość. Aresztowano go we wrześniu 1808 roku i wywieziono do Hiszpanii. Kolejny wicekról wspomagał finansowo Hiszpanię i poparł centralną juntę hiszpańską. Przeciwni tej polityce byli Indianie i społeczność Kreolska. Zawiązał się spisek oficerów, któremu przewodził I. Allende, syn bogatego właściciela ziemskiego oraz J. Aldam. Do organizacji należał też M. Hidalgo y Costilla, który był wykształconym księdzem z miasteczka Dolores. Znał języki indiańskie, dzięki czemu mógł prowadzić akcje misyjne wśród rodzimej ludności. 16 września 1808 roku w Dolores zaczął głosić hasła wolności, co zapoczątkowało wojnę niepodległościową. Oddziały powstańcze liczące około 80 tysięcy osób podeszły pod miasto Meksyk, ale w skutek niezdecydowania i obawy o rozproszenie zdecydowano się na odwrót, który zakończył krótkie powstanie. Umacniały się wpływy Hiszpanii. Atakowano działalność rewolucyjną księdza Hidalgo i jego zwolenników. Ruch powstańczy rozpadł się na dwa odłamy. Jedni popierali Hidalgo, drudzy Allende. Guadalajara stała się siedzibą zwolenników księdza rewolucjonisty. Powołano tu rząd liczący kilku Kreolów, wydawano prasę 'El Despertador Americano'. Głoszono hasła wolności i zniesienia niewolnictwa. Z nadzieją udzielenia wsparcia i uznania rządu powstańczego wysłał do Stanów Zjednoczonych grupę posłów. Niespodziewanie obóz Allende i jego zwolennicy poparli Hidalgo. Powstańcom brakowało uzbrojenia i dyscypliny. W dniach 16 i 17 styczeń 1811 roku doszło do bitwy nad rzeką Lermą, która zakończyła się klęską powstańców, a Hidalgo rozstrzelano w lipcu 1811 roku. Mimo porażki powstanie trwało nadal. Górscy partyzanci uformowali oddział, któremu przewodził oczytany ksiądz Metys - J.M. Morelos y Pavon. Oparł się na surowej dyscyplinie w wojsku i wprowadził zastosowanie taktyki partyzanckiej. Administracja hiszpańska nie mogła stłumić powstania. Kraj był zniszczony i grabiony. W ręce partyzantów dostały się Acapulco, Oxaca i Orizaba. Hasła niepodległości, równości ras i rządów parlamentarnych głosił Morelos, który w 1813 roku w Chilpancingo zwołał reprezentantów wyzwolonych obszarów, gdzie utworzono Kongres Narodowy. Anahuac (Meksyk) został proklamowany niepodległym państwem 6 września 1812 roku. Była to republika konstytucyjna, gdzie zagwarantowano podstawowe wolności obywatelskie. Dowódcą wojsk hiszpańskich był generał F.M. Callej, którego poparli Kreole. Wśród powstańców dochodziło do kłótni i licznych rozłamów. W 1814 decyzją Kongresu odebrano dowództwo Morelosowi. Jego następcy nie sprostali zadaniu. Kolejne klęski pod Valladolid, Chichinalco i w miejscowości Chila spowodowały straty terytorialne na rzecz Hiszpanów. W 1814 roku wolny Meksyk zajmował tylko obszar górskich partii w południowej części kraju. W 1815 roku do niewoli dostał się Morelos, którego rozstrzelano 11 grudnia 1815 roku. Wojska królewskie pod dowództwem A. de Iturbide odnosiły kolejne sukcesy. Ruch powstańczy liczył tylko 10 tysięcy wojska. Sytuację pogorszyło rozwiązanie Kongresu Narodowego w grudniu 1815 roku. Powstańcy uzyskali poparcie od hiszpańskiego liberała F. J. Mina, który przy pomocy Stanów Zjednoczonych oraz Anglii zebrał grupę ochotników. Ich ekspedycja wylądowała w połowie kwietnia 1817 roku pod Soto-la-Marina w stanie Tamaulipas. Przyłączyli się do nich powstańcy, ale ponieśli klęskę w czasie ataku na Guanajuto 25 października. W kolejnej potyczce pod Venadito do niewoli trafił Mina, którego rozstrzelano 11 listopada 1817 roku. Przez kolejne dwa lata działały tylko dwa oddziały wojsk partyzanckich. w przeciągu czterech lat wojskom królewskim poddało się ponad 17 tysięcy osób biorących udział w powstaniu. Przełom przyniósł rok 1820 po wypadkach w metropolii. W roku 1812 wprowadzono liberalną konstytucję, która zaniepokoiła zamożnych Kreoli. Zrodziła się myśl uzyskania całkowitej niepodległości. W czasie pacyfikacji ostatnich oddziałów powstańczych V. Guerrery generał A. Iturbide zdecydował przystąpić do powstańców stawiając za cel niepodległość Meksyku. 24 lutego1821 roku z inspiracji Iturbide ogłoszono w Iguala deklarację o niepodległości kraju. Powołana została Armia Trzech Gwarancji. Na początku 1821 roku wznowiono walki niepodległościowe. Generała Iturbide poparły grupy powstańcze i rojaliści. J. O' Donoju pełniący funkcję wicekróla zawarł porozumienie z Iturbide 24 sierpnia 1821 roku, na mocy którego generał zajął miasto Meksyk 27 września 1821 roku. Ostatnie garnizony wojsk hiszpańskich skapitulowały w październiku tego samego roku. Meksyk był wolny. Sytuacja nie była wyjaśniona, obawiano się reakcji Hiszpanii. Iturbide pragnął wprowadzić w Meksyku monarchię, natomiast republikańscy powstańcy byli za republiką. Iturbide został obwołany dziedzicznym cesarzem i przyjął imię Agustin I (18 maj 1822 roku). Dokonało tego wojsko garnizonu Meksyku. Sytuacja gospodarcza kraju stale się pogarszała, położenie Kreolów nie uległo zmianie. Pojawiły się kłopoty z armią, bo żołnierze nie otrzymywali swoich pensji. W grudniu 1822 roku doszło do buntu w armii. Brygadier A. Lopez de Santa Anna zdobył Veracruz i proklamował republikę. Iturbide zrezygnował z władzy19 marca 1823 roku i powrócił do Europy, skazano go na karę śmierć. Władza przeszła w ręce liberałów. Nowa konstytucja republikańska została uchwalona 30 października 1824 roku. Wzorowała się na konstytucji amerykańskiej. Ustanawiała republikę federalną złożoną z 19 stanów oraz 4 terytoriów. Władza należała do prezydenta, wiceprezydenta i dwuizbowego parlamentu. Religią państwową był katolicyzm. G. Victor został wybrany pierwszym prezydentem niepodległego Meksyku. Widać, że Meksyk i Haiti wywalczyły swoją niepodległość dzięki trudnej i wyczerpującej wojnie. Obydwa kraje uległy wielkiemu zniszczeniu, upadła gospodarka, a kraj trzeba było odbudowywać na nowo.

Ameryka Centralna

Współczesne republiki tego obszaru należały w XIX stuleciu do kapitanii generalnej kraju Gwatemalia oraz wicekrólestwa Panama. Historia tych państwowości powiązana była z Nową Hiszpanią, czyli przyszłym Meksykiem. Rok 1808 nie wpłynął na ukształtowanie się wśród Kreoli poglądów radykalnych. Powołano junty podporządkowane juncie hiszpańskiej i następnie Kortezom. Powstania chłopów wystąpiły w Leon w 1812 roku (Nikaragua), w San Jose w 1808 i 1812 roku (Kostaryka) oraz w 1811 i 1814 roku w Salwadorze.Sytuacja międzynarodowa związana ze zwycięstwem liberałów w Hiszpanii w 1820 roku oraz uzyskanie niepodległości przez Meksyk zainspirowało działaczy niepodległościowych w Gwatemali. Ich aktywność polityczna doprowadziła do zwołania mieszkańców miasta, którzy zdecydowali odłączyć się od metropolii hiszpańskiej.15 września 1821 roku Ameryka Centralna ogłoszona została niepodległym krajem. Polityce obawiali się buntu ludności indiańskiej oraz stanu wojny domowej. Wykształcił się pomysł połączenia kraju z Meksykiem. O inkorporacji Gwatemali do niepodległego Meksyku zadecydował Kongres w dniu 22 stycznia 1822 roku. podobnie uczynił rok później Salwador. 26 października 1821 roku niepodległym państwem została Kostaryka. Po detronizacji Iturbide na Haiti doszło do powołania Kongresu Konstytucyjnego Ameryki Centralnej, który ogłosił jej niepodległość. Wydarzenie to zwane "drugą deklaracją niepodległości" miało miejsce 1 lipca 1823 roku. 24 listopada 1824 roku doszło do ogłoszenia konstytucji Ameryki Centralnej, która wprowadzała ustrój republikański. Organem ustawodawczym był parlament, który był reprezentacją Gwatemali (17 posłów), Nikaragui (9 posłów), Salwadoru (9 posłów), Hondurasu (6 posłów) i Kostaryki (2 posłów). Na 30 tysięcy mieszkańców przypadał 1 przedstawiciel. Prezydentem został J. M. Arce z Salwadoru. Inaczej przebiegało uzyskanie niepodległości przez Panamę, która była rejonem mało zaludnionym. Była podporządkowana Wicekrólestwu Nowej Grenady. Społeczność tego obszaru, która nie interesowała się polityką była lojalna wobec Hiszpanii. Wyprawa angielsko-nowogranadyjska do Panamy z kwietnia 1814 roku doprowadziła do zajęcia Porto Bello i powołania krótkotrwałego rządu republikańskiego. 1 listopada 1821 roku doszło do buntu w osadzie Santos, który objął rozprzestrzeniał się na kolejne miejscowości. 28 listopada 1821 roku proklamowano niepodległość państwa (Departament Przesmyku), które przyłączone zostało do Wielkiej Kolumbii. Transformacje ustrojowe jakie zaszły w krajach Ameryki Środkowej przebiegały bez wojny domowej. Hiszpania zaakceptowała nowe państwa, ponieważ brakowało jej wojska na interwencje zbrojne.

Kolumbia, Wenezuela i Ekwador niepodległymi państwami

Kapitanię generalną stanowiła Wenezuela, która w XVIII wieku była dobrze zapowiadającym się rejonem świata. Miała bogatą w surowce ziemię. Bawełna, kakao i trzcina cukrowa eksportowana była do Europy.

Społeczność wielkich posiadaczy ziemskich - Kreolów zamierzała zlikwidować monopol handlowy i władzę mieszkających tu Hiszpanów, którzy nazywani byli "półwyspiarzami". Od połowy lat 80 tych XVIII wieku powstawały tu konspiracyjne stowarzyszenia i tajne organizacje, których członkowie dążyli do uzyskania niepodległości. Przenikały wpływy myśli oświecenia i hasła rewolucji francuskiej. Żywo śledzono wydarzenia niepodległościowe w Ameryce Północnej i na Santo Domingo. Młodzi ludzie byli zniechęceni do walki o swoje prawa. Obawiali się represji i dotkliwych kar. Sytuację odmienił F. de Miranda, który stał się pionierem wolności. Miranda pochodził z zamożnej rodziny, był wykształcony i posiadał doświadczenie polityczne, ponieważ uczestniczył w wojnie o niepodległość kolonii angielskich w Ameryce Północnej. W latach 1785 - 1790 zwiedzał Europę, przebywał w Polsce i carskiej Rosji. Rozmawiał z W. Pittem na temat uzyskania niepodległości przez kraje Ameryki Południowej. Był uczestnikiem w wojnie francusko - austriackiej. Przez pewien okres czasu mieszkał w Londynie. Prowadził działalność antyhiszpańską za co uzyskał gratyfikację z rządu angielskiego. Pragnął znieść władzę Hiszpanii w Wenezueli. Podboje europejskie Napoleona Bonapartego, który podporządkował sobie Hiszpanię pozwoliły zrealizować jego plany. Przygotowano dwustu osobową ekspedycję złożoną z trzech okrętów, która w kwietniu 1806 roku została wysłana do Ocumare w Wenezueli. Ich celem było wywołanie powstania przeciwko władzy hiszpańskiej. Nie udało się jednak opanować Ocumare, a wśród miejscowej ludności nie uzyskał poparcia. Opanował tylko Coro, ale z braku poparcia zdecydował się powrócić do Anglii. Wokół siebie gromadził grupę intelektualistów, którzy z pochodzenia byli Kreolami. Zmiana polityczna w Hiszpanii i odsunięcie od władzy króla Ferdynanda VII zapoczątkowało poruszenie wśród społeczności kolonialnych. Narzucony król Hiszpanii był bratem Napoleona Bonapartego. Wkoloniach zaczęły powstawać junty popierające Ferdynanda VII. Kapitanem generalnym w Wenezueli mianowano w 1809 roku V. Emparana, którego roczne rządy wywoływały lęk wśród opozycjonistów. Młodzi działacze niepodległościowi opracowali plan zamachu stanu, któremu w kwietniu 1810 roku przewodził S. Bolivar. Próba przejęcia władzy zakończyła się niepowodzeniem, ale opozycjoniści powołali rząd - Najwyższa Junta. Ustanowiono wolny handel, popierano obalonego króla Ferdynanda VII, zniesione zostały niektóre podatki oraz opłaty celne. Wenezuela w oczach metropolii stała się krajem buntowniczym, który należało spacyfikować. Wyprawa wojenna wyruszyła z Puerto Rico. Do kraju powrócił Miranda, który zaczął współpracować z S. Bolivarem. W Wenezueli byli zwolennicy i przeciwnicy autonomii. Po proklamacji przez Kongres wenezuelski (1 lipiec 1811 rok) władzy ludu, wolności i równości wobec prawa doszło do wojny domowej. Grupy Kreolów o nastawieniu promonarchistycznym sprzeciwiły się ustrojowi republikańskiemu. Na czele nowo powołanej armii republikańskiej stanął Miranda. Nie odniósł on jednak większego zwycięstwa. Dodatkowo 26 marca 1812 roku nastąpiło potężne trzęsienie ziemi. Zniszczone zostało miasto Caracas. Duchowni i rojaliści zinterpretowali to wydarzenie jako gniew boży za bunt przeciwko dotychczasowym rządom. 25 lipca 1812 roku wojska Mirandy poddały się generałowi D. Monteverde. Miranda został oskarżony o zdradę, aresztowany i wywieziony do Hiszpanii, gdzie zmarł w 1816 roku. Bolivar opuścił Wenezuelę i udał się do Cartageny (Nowej Grenady). S. Bolivar urodził się w 1783 roku. Pochodził z ziemiańskiej rodziny Kreolów wenezuelskich. Kształcił się w Madrycie, wiele podróżował po zachodniej Europie i Stanach Zjednoczonych. Od 1810 roku był członkiem rządu prowincjonalnego w Caracas, gdzie otrzymał przydomek Libertadora, wyzwoliciela. Jego celem było uzyskanie pełnej niepodległości przez Wenezuelę, stąd usiłował przekształcić wojnę domową w narodową. Powstała II Republika, ale pomimo początkowych sukcesów kampania z lat 1814 - 1815 zakończyła się klęską. Rojalistów poparli peoni, niewolnicy, pasterze i doskonali jeźdźcy, którzy w lipcu 1814 roku zniszczyli i zajęli Caracas. Bolivar powrócił do Cartageny, a jego oddziały uległy rozproszeniu. Nowa Grenada wzorując się na Wenezueli zlikwidowała administrację metropolii. Zaprowadzono swobodę prasy. Sielanka nie trwała jednak długo bo doszło do wojny domowej, którą zapoczątkowały dwa miasta Santa Maria (dominowali zwolennicy monarchii) oraz Cartagena (przeważali republikanie). Status niepodległego państwa uzyskała Bogota. Kongres Nowej Grenady zaproponował Bolivarowi służbę w administracji i wyznaczył mu cel opanowania separatystycznej prowincji Cundinamarca. Bolivar zajął miasto Bogota i zrealizował postawione mu zadanie. Brakowało jednak broni i środków pieniężnych na dalszą kontynuację walki, co wykorzystali Hiszpanie, którzy wprowadzili swoje rządy. Cartagena ustąpiła pod naporem hiszpańskim po ponad stu dniowym oblężeniu. Republikanie uciekli na wyspy karaibskie. Kongres zawiesił swoją działalność, a Hiszpanie przejmowali władzę w kolejnych prowincjach. Ofensywa wojsk hiszpańskich w 1816 roku doprowadziła do upadku niepodległej Nowej Grenady. Rządy terroru zaprowadził generał Morillo. Działalność niepodległościowa Bolivara, który wyjechał na Jamajkę trwała nadal. Utrzymywał kontakty z grupami rewolucjonistów z Haitii, Wenezueli i Cartageny. Prezydent Haiti wspomógł jego działalność pomocą finansową i bronią. Jego ekspedycja wylądowała na wyspie położonej koło Caracas, ale nie odniosła sukcesu. Druga ekspedycja do Wenezueli miała miejsce 31 grudnia 1816 roku. Bolivar uzyskał wsparcie guerrillos i okrzyknięty został przez nich jako dyktator. W gujańskiej Angosturze ustanowiona została tymczasowa stolica III Republiki Wenezueli. Po zawarciu porozumienia między Bolivarem a przywódcą llaneros (byli to chłopi i hodowcy bydła z terenów Angostury) generałem J. A. Paezem w 1818 roku przystąpiono do przeszkolenia republikańskiego wojska. Brytyjscy instruktorzy sprowadzeni przez Bolivara nad Orinoko zaczęli nauczać nowej taktyki wojskowej. Przyjęto do armii ponad 5 tysięcy żołnierzy angielskich, którzy po zakończeniu wojen napoleońskich w Europie szukali nowego zajęcia. Nowy plan polityczno - militarny, którego celem miało być doprowadzenie do niepodległości Nowej Grenady wyznaczono na wiosnę 1819 roku. Armię republikańską szacowano na ponad 3,5 tysiąca żołnierzy. Przeprawa przełęczą Pisba w górach Andach przyniosła śmierć wielu żołnierzom. Mimo tych niepowodzeń 7 sierpnia 1819 roku wojska wenezuelskie pokonały Hiszpanów pod Boyaca. Stolica Bogota była wolna. Rojaliści mieli kontrolę tylko nad południowym okręgiem Pasto - Popayan oraz regionami przybrzeżnymi na północy. Urząd wiceprezydenta pełnił generał Santander, natomiast Bolivar zdecydował się powrócić do Wenezueli. Konstytucja Kolumbii (Wielka Kolumbia) została uchwalona w 1819 roku. W skład Wielkiej Kolumbii zaliczamy Wenezuelę, Cundinamarcę i Quito. Hiszpanie stacjonowali w południowej części Cundinamarki i Quito (obecnie Ekwador). Terytorium Wielkiej Kolumbii powiększyło się też o Panamę. Jednym z najbardziej lojalnych generałów Bolivara był J. A. de Sucre, który prowadził walkę z wojskiem rojalistów od 1820 do 1822 roku. Wojskiem wspierały go wojska dowodzone przez peruwiańskiego generała Santa Cruz.

24 maja 1822 roku zajęto Quito. Do 1823 roku cała Wenezuela została wyzwolona.

Peru i Chile niepodległymi państwami

Walki między republikanami i rojalistami toczyły się także w Peru. Partyzantką antyhiszpańską w Chile dowodził M. Rodriguez, który dążył do wyzwolenia. Separatystyczny ruch Kreolów chilijskich powstał w XVIII wieku i doprowadził w 1810 roku do obalenia rządów hiszpańskich. Po początkowych sukcesach interweniujące z Peru wojska rojalistyczne rozbiły w bitwie pod Rancagua oddziały chilijskich republikanów, a część z nich przedostała się do wolnej już La Platy. Wybitną postacią był w tych rejonach generał argentyński San Martin, bojownik o wolność Argentyny, Chile i Peru. San Martin miał oparcie wojskowe w O'Higginsie, liberalnym przywódcy chilijskiego ruchu wyzwoleńczego. Ich wojsko liczyło razem 4 tysiące żołnierzy, głównie pochodzenia chilijskiego. Jako gubernator Mendozy, San Martin organizował ekspedycje wyzwoleńcze do Chile. Do większej bitwy doszło 12 lutego 1817 roku pod Chacabuco, która doprowadziła do zajęcia stolicy Chile Santiago. Zwycięstwo w kwietniu 1818 roku pod Maipu zadecydowało o niepodległości Chile, które proklamowano 12 lutego 1818 roku. Dyktatorem konstytucyjnym w Chile mianowano O'Higginsa, którego rządy trwały do lutego 1823 roku. Za jego następcy R. Freire przyłączono do Chile przybrzeżną wyspę Chiloe w styczniu 1826 roku. Celem San Martina stało się wyzwolenie Peru, które w przeciwieństwie do innych posiadłości hiszpańskich w Ameryce Południowej miało słaby ruch niepodległościowy. Kreole i Metysi stanowili tu tylko 10 % ludności tego kraju. Próby powstań niepodległościowych w 1812 i 1814 roku zakończyły się niepowodzeniem. Następną próbę wyzwolenia Peru podjął San Martin. Zbudowano potężną flotę. Zebrano około 4,5 tysiąca ludzi głównie Chilijczyków, Anglików i Amerykanów. Ekspedycja odbyła się w 1820 roku na czele 23 okrętów, dowodzonych przez lorda Th. Cochrane, który był oficerem brytyjskim. Wyprawa San Martina dotarła do Pisco w dniu 8 września 1820 roku. Około roku trwały zacięte walki z oddziałami wicekróla, którego popierali Indianie Keczua oraz Ajmara. Podobne stanowisko zajmowali także Kreole z Peru. W 1821 rozpoczęły się rozmowy wicekróla La Serny z San Martinem dotyczące utworzenia niepodległego państwa rządzonego przez króla. Limę zdobyto w lipcu 1821 roku, a wicekról przeniósł się do Cuzco. Ogłoszono niepodległość kraju, mimo że większość jego terytorium znajdowało się w rękach rojalistów. San Martina obrano protektorem Peru, ale z braku obiecanego poparcia od La Platy posiadał słabą władzę. W lipcu 1822 roku spotkała się z S. Bolivarem w Guayaquil i nie chcąc doprowadzić do rozbicia sił partyzanckich w Ameryve Południowej zrezygnował z dalszej działalności politycznej i wyjechał. Do końca swojego życia przebywał we Francji. Bolivar nie potrafił zapanować nad trudną sytuacją polityczno - militarną. Nie cieszył się zbytnim poparciem w Peru, brakowało mu środków finansowych na dalszą kampanię wojenną. Po wzmocnieniu wojska w 1824 roku podjął decyzję o wznowieniu ataków. 6 lipca 1824 roku przegrupował się z wojskiem do doliny Junin, gdzie miesiąc później stoczono przegraną potyczkę. Władzę nad wojskiem republikańskim przejął generał Sucre, natomiast Bolivar powrócił do Bogoty. Ostatecznie o wyzwoleniu kraju spod hiszpańskiej dominacji zadecydowała zwycięska bitwa w miejscowości Ayacucho w dniu 9 grudnia 1824 roku. Dzień później wojsko hiszpańskie podpisało kapitulację.

Boliwia niepodległym państwem

Bitwa pod Ayacucho rozbudziła zwolenników wyzwolenia Górnego Peru, gdzie wkroczył generał Sucre. Siła rojalistów była niewielka, co spowodowało, że nie stawiali oporu. Ostatecznie w kwietniu 1825 roku oswobodzono te tereny. W miejscowości Chuquisaca (Sucre) doszło do zwołania Kongresu Górnego Peru (6 sierpień 1826 rok), który ogłosił niepodległość republiki Bolivara. Na podstawie wzorów amerykańskich opracowano konstytucję kraju, późniejszej Boliwii. Bolivar zamierzał utworzyć konfederację niezależnych państw tego obszaru, co nie zainteresowało Kreolów i przywódców tych krajów.

Argentyna, Paragwaj i Urugwaj niepodległymi państwami

Na obszary dzisiejszej Argentyny, Paragwaju i Urugwaju dochodziły informacje z Europy o oświeceniowej myśli politycznej i kulturalnej. Młodzi republikanie pragnęli zmodernizować kraj, wprowadzić wolność handlu i monarchię konstytucyjną. Ludność kreolska z niechęcią patrzyła na desant wojska brytyjskiego w Buenos Aires (czerwiec 1806 rok). Wicekról Hiszpanii zbiegł, a kontrofensywę podjęła milicja kreolska, którą dowodził Santiago de Liniers. Po ataku Kreolów Anglicy 12 lipca 1806 roku opuścili miasto. Zorganizowano kreolską armię liczącą 8 tysięcy żołnierzy. Na początku lutego 1807 roku rozpoczął się drugi atak angielski. Opanowano Montevideo i Buenos Aires, ale dalsze ataki zakończyły się niepowodzeniem. Wyłoniona w 1810 roku przez radę miejską junta składała się już całkowicie ze zwolenników niepodległości. Hrabią Buenos Aires i wicekrólem La Platy ogłoszono Liniersa. W skutek zmiany sytuacji politycznej w Hiszpanii nie podporządkowano La Platy Francuzom. 25 maja 1810 roku ogłoszono niepodległość La Platy. Uczynili to Kreole pod kierownictwem Saavedry, którzy dążyli do scentralizowania władzy. Od 1810 roku trwała walka o zajęcie Górnego Peru, co zamierzało uczynić wojsko La Platy. Zastanawiano się nad modelem państwa i jego formą. Jednocześnie rosły wpływy monarchii, a w miejscowości La Plata od 1812 roku przebywał San Martin, który zreorganizował wojsko i wyszkolił grenadierów konnych. 9 lipca 1816 roku kongres przedstawicieli prowincji odbyty w Tucuman ogłosił niepodległość Zjednoczonych Prowincji La Plata. Doszło jednak do ostrych walk między zwolennikami centralizmu w ośrodkiem w Buenos Aires a zwolennikami luźnego związku między prowincjami. San Martin postanowił z grupą liczącą 4 tysiące żołnierzy przeprowadzić się przez Andy i zająć Santiago w Chile, co uczyniono 14 lutego 1817 roku. Ustalono republikańską formę władzy La Platy z rządem w Buenos Aires. Handlowano z krajami europejskimi, rozwijano przemysł, popierano wzrost poziomu oświaty publicznej i emigracji. Występowały tendencje odśrodkowe, mimo że kongres reprezentujący prowincje zintegrował kraj. W powszechnym użyciu była nazwa "Argentyna". Od 1827 roku miały miejsce separatystyczne walki wewnętrzne w okolicach rzeki Paragwaj oraz Parana, które stanowiły obszar sporny z Brazylią. Grupy bogatych Paragwajczyków zwracały uwagę na odmienność kulturową oraz polityczną zwracając się przeciwko hegemonii Buenos Aires. W 1813 roku Paragwaj ogłoszono niezależnym państwem. Podobnie na obszarze obecnego Urugwaju (Banda Orientel) występowała trudna sytuacja polityczna. Wybuchło tam w 1811 roku antyhiszpańskie powstanie pod wodzą J. G. d Artigasa. Od 1808 roku rządzili rojaliści, a potem do 1815 Portugalczycy, którzy opanowali cały teren Banda Orientel i utworzyli autonomiczne Królestwo Cisplatańskie, które w 1824 roku jako prowincja zostało przyłączone do niepodległej Brazylii. Republikanie urugwajscy podejmowali nadal działania zbrojne mające na celu wyzwolenie terenu Banda Orientel. W ciągu trzyletnich walkach partyzanckich z Brazylią w latach 1825 - 1828 podpisano traktat brazylijsko - argentyńsko - urugwajski (28 sierpień 1828 rok), który ustanowił niepodległość Urugwaju. W 1829 roku przyłączono do tego państwa Montevideo.

Kuba niepodległym państwem

Na początku lat 30 tych XIX wieku hiszpańskie posiadłości w Ameryce obejmowały jeszcze Kubę oraz Portoryko. Były to miejsca interesu Anglii, Francji, Meksyku i Stanów Zjednoczonych, które kilkakrotnie próbowały odkupić lub zagarnąć Kubę. Południowe stany amerykańskie interesowały się tymi ziemiami ze względów handlowych. Od 1865 roku inwestowały tam swój kapitał. Dopiero koniec XIX wieku rozbudził dążenia niepodległościowe kubańczyków, a 15 lipca 1895 roku w Nowym Jorku doszło do uchwalenia deklaracji niepodległości Kuby. Uczynili to patrioci na czele z Estradą Palmą, Maceo i J. Martim. Dzięki poparciu otrzymanemu przez generała Gomeza dotarli na Kubę, co rozpoczęło walki zbrojne na tej wyspie. Wojskiem patriotów dowodził Estrada Palma. W lutym 1898 roku doszło do incydentu w hawańskim porcie, gdzie okręt Maine należący do Stanów Zjednoczonych uległ zniszczeniu wskutek wybuchu. Winą w amerykańskiej prasie obarczono rząd hiszpański. Nastąpiła krótkotrwała wojna amerykańsko-hiszpańska. Oddziały amerykańskie zostały wysłane na wyspę. Po traktacie pokojowym Amerykanie zajęli Portoryko, Guam oraz Filipiny, a Kuba została uznana przez nich jako państwo niezależne. Na podstawie poprawki Platta Stany Zjednoczone miały prawo zainterweniować na Kubie. Utrzymywali tam swoje bazy morskie i wojskowe. Zniesiono cła na import cukru. Hiszpania straciła status państwa kolonialnego. Posiadała niewielkie posiadłości w Afryce.

Brazylia niepodległym państwem

Droga Brazylii do uzyskania niepodległości miała charakter pokojowy. W 1807 roku wojska Napoleona wkroczyły do Portugalii i dwór królewski zmuszony był ratować się ucieczką do swych kolonii. Nastąpiło to przy eskorcie okrętów brytyjskich. 22 stycznia 1808 roku przybyto do Salvadoru, który był stolicą kapitani Bahia. Książę Jan, który był regentem poddał się opiece angielskiej, ale podtrzymał koronę i dynastię Braganca. Wraz z jego przybyciem przeprowadzono w Brazylii liberalne reformy. Zniesiono ograniczenia handlowe, otworzono porty dla Anglików i obniżono cło. Anglicy uzyskali prawo utrzymywania w portach Brazylii własnych sędziów. Od 1818 roku siedzibą regenta było miasto Rio de Janeiro, które uzyskało w ten sposób prestiż i rozwój przemysłowo - demograficzny. Od 16 grudnia 1815 roku istniało formalnie Królestwo Brazylii, które łączyła z metropolią unia personalna. Po śmierci królowej kraju książę Jan koronował się w Rio de Janerio na króla portugalskiego przyjmując imię Jan VI. W 1820 roku doszło w Portugalii do wybuchu liberalnej rewolucji przeciw monarchii oraz Anglikom , co zmusiło Jana VI do powrotu do Europy, pozostawiając rządy w rękach syna Pedro (Piotra). Zwołano przedstawicieli prowincji, a liberałowie opracowali konstytucję portugalską popieraną przez wojskowych, którą ogłoszono w Lizbonie. 21 lutego 1821 roku doszło do zamieszek ulicznych. Ludność żądała zaprzysiężenia przez króla konstytucji i zmienienia ministrów. Książę Piotr powróciwszy do kraju zaproponował Janowi VI podpisanie dekretu spełniającego wymienione warunki, co uczynił 26 kwietnia 1821 roku. Po tym wydarzeniu otoczony 4 tysiącami osób opuścił Lizbonę. Niepokoje panowały także w Brazylii Rodziła się nieufność wobec Portugalczyków. Dochodziły też informacje pochodzące z Lizbony mówiące o tym, że planuje się zlikwidowanie jedności zamorskiej prowincji zdecydowano się wysłać księcia regenta do Portugalii, ale młody następca tronu nie uczynił tego. W międzyczasie doszło w Lizbonie do zwołania brazylijskiego zgromadzenia konstytucyjnego, na którym zdecydowano o pozbawieniu Piotra władzy i zażądano od niego natychmiastowego powrotu do Europy grożąc utratą praw do tronu w Portugalii. Zaistniała sytuacja doprowadziła do tego, że 12 lutego 1822 roku uznano go za cesarza nadając imię Piotra I. 1 grudnia 1822 roku miała miejsce uroczysta koronacja, na której otrzymał tytuł Konstytucyjny Cesarz i Wieczysty Obrońca Brazylii. W 1824 doszło do uznania niepodległości Brazylii przez Stany Zjednoczone, a następnie przez Anglię. Rok później 29 sierpnia niepodległa Brazylia została uznana przez Portugalię. Musiała jednak zapłacić część długu angielskiego w wysokości 1,4 miliona funtów i spłacić majątek Jana VI, który utracił w Brazylii. Droga uzyskania niepodległości przez Brazylię odbyła się pokojowo przez secesję, oderwanie się od metropolii portugalskiej.

Kanada niepodległym państwem

Terytorium Wielkiej Brytanii obejmowało w Ameryce Północnej ogromne obszary od Florydy do koła podbiegunowego, obejmującego Zatokę Hudsona i Ziemię Ruperta. Występowały tu dawne kolonie francuskie: Akadia, która od 1713 roku zwana była Nową Szkocją, Nowa Francja zwana Quebec oraz od 1763 roku część Luizjany. W skutek wojny o wolność Stanów Zjednoczonych uszczupliły się kolonie angielskie. W 1791 roku doszło do podziału Quebecu na Dolną oraz Górną Kanadę. Bezskuteczne próby odzyskania dawnych ziem podjęto w latach 1812 - 14. Tak zwana II wojna o niepodległość zakończona pokojem w Gandawie potwierdziła status quo. Ustalenia z 1818 roku rozgraniczyły posiadłości amerykańskie od ziem brytyjskich. Linia graniczna przebiegała na 49 równoleżniku. Rejon Oregonu uzyskał wspólne zwierzchnictwo. Współczesne granice Kanady określiły umowy z Rosją w 1821 i ze Stanami Zjednoczonymi w 1842 i 1846 roku. Kanada pod względem ludności stanowiła mozaikę kulturową. Do początku XIX wieku występowali tu potomkowie osadników z Francji. W skutek napływu ogromnej fali kolonistów europejskich, zwłaszcza brytyjskich i irlandzkich wymieszały się relacje etniczno-językowe. Po powstaniu zbrojnym Kanadyjczyków w 1837 i 1838 roku przyznano Kanadzie rok później autonomię. Powołano lokalny parlament. W XIX wieku powstawały kolejne brytyjskie kolonie. W 1868 roku utworzono Brytyjską Kolumbię, a w 1849 roku Vancouver, który w 1866 połączył się z Brytyjską Kolumbią. W 1867 rząd londyński zdecydował o powołaniu Aktu o Brytyjskiej Ameryce Północnej, który potwierdzał pewną niepodległość dla Kanady. Stworzono federację Dominium Kanady składającą się z następujących prowincji: Quebec, Ontario, Nowej Szkocji i Nowego Brunszwiku. W 1869 roku kupiła Kanada Ziemię Ruperta, a w 1870 roku dołączono do państwa Kolumbię Brytyjską i Wyspę Księcia Edwarda w 1873 roku. Wzrost aspiracji mieszkańców tych ziem oraz zwiększanie się liczby imigrantów doprowadziły do rozbudzenia haseł niepodległości, ale nie poza Brytyjską Wspólnotą Narodów. Uzyskano to w 1931 roku w statucie westminsterskim. Dziesiątą prowincją federacji została w 1949 roku Nowa Fundlandia, która od początków XVIII stulecia była brytyjską kolonią.

Niepodległe państwa na Antylach oraz Gujanie

Wojny napoleońskie doprowadziły do podziału politycznego Antyli, Bahamów oraz Gujany, który przetrwał do drugiej połowy XX wieku. W tym okresie wycofały się z tego obszaru państwa skandynawskie. Wyspa Saint Barthelemy została sprzedana przez Szwecję Francji w 1877 roku, a w 1916 część Wysp Dziewiczych zakupiły od Danii Stany Zjednoczone. Do Wielkiej Brytanii w połowie XIX stulecia należała Gujana, Jamajka, Honduras Brytyjski, Wybrzeże Moskitów, Bermudy, Tobago, Bahamy, Kajmany, Trynidad i Małe Antyle.

Wschodnia Gujana, Martynika, Gwadelupa oraz kilka mniejszych wysp na Wyspach Podwietrznych należały do Francji. Środkowa Gujana oraz Aruba i Curacaona Małych Antylach były w posiadaniu Holandii. Między 1958 i 62 rokiem istniały Brytyjskie Indie Zachodnie, które skupiały kilkanaście wyspiarskich społeczności. Rozpad tworu spowodował uzyskanie przez nich niepodległości na drodze pokojowej. Były to dominia w ramach Wspólnoty Narodów. Status dominium uzyskał Trynidad oraz Tobago w 1962 roku, w tym samym czasie Jamajka, a cztery lata później Barbados. Bahamy i Grenada niepodległość uzyskały w 1974 roku. Dominika w 1978, a rok później Saint Vincent oraz Grenadyny. Wymienić tu jeszcze można Saint Lucię, Antiguę, Barbaduę, Saint Christopher, Navis, Gujanę i Belize. W ramach samorządu koloniami pozostały Kajmany, Caicos, Bermudy, Turks, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Montserrat i Anguilla. Martynika, Gwadelupa oraz Gujana Francuska stanowią francuskie zamorskie departamenty. Gujana Holenderska otrzymała niepodległość w 1975 roku (Republika Surinamu). Antyle Holenderskie i Aruba stanowią nadal holenderskie zamorskie prowincje.