Państwo powstało w 1918 r. przez zjednoczenie niepodległych państw Serbii i Czarnogóry oraz Chorwacji, Słowenii, Bośni i Hercegowiny, które wchodziły w skład Austro-Węgier. Jugosławia zajmowała część Europy Południowo-Wschodniej nad Adriatykiem - Półwysep Bałkański. W 1991 r. państwo uległo rozpadowi. Kraj był wówczas zamieszkiwany przez około 25 mln ludzi.

Naród serbski zajmował Bałkany od VI-VII w. W IX w. kraj został podbity przez Bizancjum. Serbowie wyzwolili się w XII w. Państwo zaczęło się rozwijać, a w XIV w. osiągnęło rozkwit. Pod koniec XIV w. kraj stał się celem ataków ze strony Turcji, a w XV w. został wcielony do Imperium Osmańskiego. Po zorganizowaniu kilku powstań Serbowie w XIX w. odzyskali autonomię. Po zakończeniu wojny rosyjsko-tureckiej, na kongresie berlińskim w 1878 r. została ogłoszona niepodległość Serbii. Słowenię oraz część Chorwacji włączono do Austro-Wegier. Zamach dokonany przez serbskiego nacjonalistę na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda - austriackiego następcę tronu, stał się przyczyną wybuchu I wojny światowej. Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę. Po klęsce Austro-Węgier w 1918 r., państwo rozpadło się. Po zakończeniu wojny na terenie Serbii, Czarnogóry, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny utworzono Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Głowa państwa, król Aleksander I, ogłosił kilka lat po utworzeniu nowego państwa zmianę jego nazwy na Królestwo Jugosławii. Miało to pomóc w zacieraniu różnic pomiędzy poszczególnymi częściami kraju. Po śmierci Aleksandra I, który zginął w wyniku zamachu, w kraju nastąpił wzrost wpływów niemieckich. W 1941 r. na państwo zostało zajęte przez wojska niemieckie, którym pomagały oddziały wojsk włoskich, bułgarskich i węgierskich. Okupanci włączyli część terytorium Jugosławii do swoich państw. Z pozostałej części kraju utworzone zostało niesuwerenne Niezależne Państwo Chorwackie oraz Królestwo Czarnogóry, pozostające pod wpływem Włoch. Niemcy ustanowili w Serbii rząd marionetkowy. Walkę o niepodległość toczyły równocześnie dwa ugrupowania partyzantów: czetnicy Mihailovicia, którzy pozostali lojalni wobec króla i rządu na emigracji oraz komunistyczni partyzanci dowodzeni przez Broz Tito. Wojna przeciwko najeźdźcom wkrótce stała się wojną domową, ponieważ partyzanci Mihailovicia i Broz Tity wzajemnie się zwalczali. Dodatkowo, okupantów wspomagały oddziały faszystów chorwackich - ustaszów, którzy dokonywali zbrodni na Serbach, Chorwatach, Żydach i Romach. Po zakończeniu II wojny światowej państwo odtworzono. Przyjęło ono formę federacji. W jej skład wchodziły republiki: Chorwacja, Macedonia, Bośnia i Hercegowina, Słowenia, Czarnogóra i Serbia z okręgami autonomicznymi Wojwodiną i Kosowem. W Wojwodinie liczna grupę stanowili Węgrzy, Kosowo było w około 90% zamieszkiwane przez ludność albańską. Każda z republik federacji miała duża swobodę w podejmowaniu decyzji, a o najważniejszych sprawach państwowych decydowały struktury centralne. Najwięcej swobód (w tym własny parlament) posiadały Kosowo i Wojwodina. Po wojnie władza znalazła się w rękach komunistów, którymi dowodził Broz Tito. Nowe władze największą uwagę poświęciły rozwojowi gospodarki. Należało też rozwiązać konflikty wynikające z różnic narodowościowych. Od 1980 r. (śmierć Broz Tito) nastąpiło pogłębienie kryzysu gospodarczego. Wśród Serbów wzmogły się nastroje nacjonalistyczne. Po wyborach w 1990 r. władzę we wszystkich republikach Jugosławii, z wyjątkiem Serbii i Czarnogóry, przejęły partie narodowe. Prezydentem Serbii został Slobodan Miloševic. W 1990 r. zostały zlikwidowane okręgi autonomiczne Wojwodiny i Kosowa. Rok później niepodległość ogłosiła Słowenia oraz Chorwacja. Wojsko jugosłowiańskie, którego trzon stanowili Serbowie, wkroczyła do Słowenii, w celu stłumienia ruchów niepodległościowych. Rozpoczęła się kolejna wojna domowa. Wojsko po około 10 dniach wycofało się ze Słowenii i zaatakowało Chorwację. Walki na terytorium Chorwacji trwały do 1992 r. W wyniku działań wojennych ginęły tysiące ludzi, a wielu stało się uchodźcami. W 1991 r. Jugosławia ostatecznie rozpadła się. Niepodległość ogłosiły Macedonia wraz z Bośnią i Hercegowiną. Ludność Bośni i Hercegowiny stanowili w 43% Muzułmanie, w 31% Serbowie i w 17% Chorwaci. Serbowie, którzy zajmowali około 70% terenu Bośni i Hercegowiny chcieli stworzyć swoje państwo. Początkowo przesiedlano Muzułmanów i Chorwatów w inne części kraju. Jednak stopniowo Serbowie stali się bardziej radykalni. Dopuszczali się oni masowych mordów na ludności cywilnej. W kwietniu 1992 r. powstała Federalna Republika Jugosławii, w skład której wchodziły Serbia i Czarnogóra. Nowe państwo poparło Serbów zamieszkujących Bośnię i Hercegowinę oraz zachęcało ich do włączenia zajmowanej przez nich części Bośni i Hercegowiny do Jugosławii. Rada Bezpieczeństwa ONZ zareagowała nałożeniem na Jugosławię embarga handlowego i sankcji ekonomicznych. Sytuacja ekonomiczna kraju wkrótce znacznie się pogorszyła, nastąpiło załamanie gospodarki. Na skutek działań wojennych prowadzonych na terytorium Bośni i Hercegowiny w latach 1992-1995 około 3,7 mln ludzi zostało uchodźcami. W listopadzie 1995 r. w Dayton (Stany Zjednoczone) przywódcy walczących stron spotkali się, aby omówić warunki porozumienia. Po kilku tygodniach negocjacji, w grudniu 1995 r. podpisano układ pokojowy. Wojna w Bośni i Hercegowinie zakończyła się. Rada Bezpieczeństwa ONZ stopniowo znosiła wprowadzone wcześniej sankcje. Po wojnie domowej, w wyniku rozpadu Jugosławii powstały nowe państwa: Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia oraz nowa Jugosławia, w skład której wchodziła Serbia, Czarnogóra oraz autonomie Wojwodiny i Kosowa. Zamieszkujący Kosowo Albańczycy chcieli po rozpadzie Jugosławii niepodległości Kosowa. Już w 1990 r. parlament Kosowa ogłosił niepodległość. Reakcją Serbów było zniesienie autonomii okręgu. Stopniowo konflikt narastał. Podczas wyborów w 1992 r. w Kosowie wybrano prezydenta i utworzono własny parlament. Serbia nie uznała tych wyborów. W Kosowie zostały uformowane partyzanckie oddziały Wyzwoleńczej Armii Kosowa, która w odwecie zaczęła dokonywać zamachów terrorystycznych. W 1998 r. wojsko serbskie wkroczyło do Kosowa, rozpoczęły się walki i prześladowania ludności cywilnej. Albańczycy zaczęli opuszczać Kosowo. Większość uciekła do Albanii oraz do Macedonii. W lutym 1999 r. w Rambouillet koło Paryża rozpoczęto negocjacje między stronami konfliktu. Zawarte porozumienie zakładało, że Kosowo w obrębie Jugosławii pozostanie autonomią nadzorowaną przez wojska NATO. Warunki porozumienia zostały odrzucone przez prezydenta Serbii Slobodana Miloševicia. W marcu 1999 r. NATO rozpoczęło naloty na Jugosławię. Miało to powstrzymać wojsko Jugosławii przed atakami skierowanymi na ludność albańską. Pacyfikacja Kosowa ciągle nasilała się, wzrastała liczba uchodźców. Po niecałych trzech miesiącach nalotów, w czerwcu 1999 r. oddziały jugosłowiańskie opuściły Kosowo. Naloty NATO zostały wstrzymane, a do Kosowa wkroczyły odziały pokojowe KFOR. W czerwcu 1999 r. do Kosowa zaczęli powracać Albańczycy, co spowodowało ucieczkę Serbów mieszkających w Kosowie. We wrześniu 2000 r. w Jugosławii odbyły się wybory prezydenckie, które wygrał Vojislav Kosztunica. W 2001 r. Jugosławia przekazała Slobodana Miloševicia trybunałowi w Hadze. Obecnie Kosowo wciąż należy do Jugosławii. Trwają negocjacje dotyczące przyszłości okręgu.

Kurdystan

Kurdystan jest położony w Azji południowo-zachodniej i obejmuje obszary pogranicza Iranu, Iraku, Turcji oraz Syrii. W rzeźbie terenu dominują góry i wyżyny (Góry Kurdystańskie i Zagros). Krainę przecinają doliny rzek; największą z nich jest Tygrys. Kraj jest zamieszkany w większości przez Kurdów. Są oni pozbawieni własnego państwa i wciąż dążą do niepodległości. Kurdowie używają języka kurdyjskiego, wyznają islam. Oszacowano, że naród ten liczy około 22,6 mln ludzi (dane z 1991 r.) i zamieszkują oni głównie Turcję (10 mln), Iran (5 mln), Irak (4 mln), a także Syrię, Armenię, Azerbejdżan Gruzję i kraje zachodnie - Niemcy, Francję i Szwecję.

Pierwsze informacje dotyczące Kurdów pochodzą z XI w. Byli oni podporządkowani państwom Bliskiego Wschodu. W XI w. zostali zaatakowani przez Seldżuków, którzy rozpowszechnili wśród Kurdów islam. W XIII i XIV w. kraj był atakowany przez Mongołów. Od XVI do XIX w. Kurdystan został podzielony pomiędzy Turcję i Persję. Świadomość, że Kurdowie stanowią oddzielny naród zaczęła się pojawiać w XIX w. Od XIX w. Kurdowie mieszkający na terenie Turcji zaczęli wzniecać liczne powstania. Po porażce Turcji poniesionej podczas I wojny światowej, zawarto w Sevres traktat, który przyznawał Kurdom prawo utworzenia własnego państwa na ziemiach, które zamieszkiwali. Postanowienia z Sevres unieważnił traktat zawarty w Lozannie w 1923 r. Kurdystan podzielono pomiędzy Turcję, Iran i Irak. Kurdowie przeprowadzali liczne powstania. W Turcji oficjalnie uznano, że Kurdowie to Turcy górscy. Zostali oni poddani przymusowej asymilacji. Kurdom zakazano posługiwania się ich językiem, został on także wycofany ze szkół. Nastąpiły przesiedlenia Kurdów do Anatolii. Wielu z nich, aby uniknąć przymusowych przesiedleń, uciekało do Syrii. Ostateczny podział Kurdystanu między Turcję, Irak i Iran nastąpił w 1926 r. Kurdowie w Iraku zostali uznani za odrębną grupę etniczną i przyznano im prawa mniejszości. Wszelkich praw pozbawiono ich natomiast w Iranie. Do czasu II wojny światowej Kurdowie przeprowadzili wiele powstań. W 1946 r. w granicach Azerbejdżanu Irańskiego powstała Republika Kurdyjska, którą zlikwidowała armia irańska. Przywódców republiki skazano na śmierć. W latach 1960-1980 Kurdowie tworzyli wiele partii politycznych i oddziałów partyzanckich (powstała wtedy Partia Pracujących Kurdystanu). Wszystkie próby utworzenia własnego państwa kończyły się niepowodzeniem. W wyniku ataków, które wojska tureckie kierowały przeciwko partyzantom, ginęła też ludność cywilna. Od 1985 do 1988 r. podczas inwazji wojsk Iraku przeciw Kurdom użyto kilkakrotnie broni chemicznej, mimo, że zabrania tego prawo międzynarodowe. W 1991 r. Kurdowie podjęli kolejne powstanie, które zostało brutalnie stłumione przez wojska Saddama Husajna. Kurdowie masowo zaczęli opuszczać Irak. Powstanie Kurdów w Iraku oraz nacisk opinii międzynarodowej sprawił, że Turcja uznała odrębność Kurdów i pozwoliła na używanie języka kurdyjskiego. Jednak dążenia niepodległościowe Kurdów dalej tłumiono. W 1992 r. w granicach Iraku stworzono dla Kurdów specjalną strefę ochronną. Odbyły się po raz pierwszy wybory do parlamentu Kurdów, utworzono rząd. Wewnętrzne spory licznych partii kurdyjskich doprowadziły do wybuchu wojny domowej. Wojska Turcji, Iranu i Iraku wkroczyły na teren objęty wojną (iracki Kurdystan). Państwa zachodnie, szczególnie Stany zjednoczone, próbowały załagodzić konflikt, jednak nie udało się doprowadzić do porozumienia. Wzrosła liczba uchodźców. W 1995 r. w Brukseli utworzono parlament Kurdów przebywających na uchodźstwie. W 1998 r. tureckie oddziały specjalne schwytały i aresztowały Abdullaha Ocalana, lidera Partii Pracujących Kurdystanu. Zdarzenie to spowodowało wzburzenie Kurdów. W 1999 r. postawiony przed sądem tureckim Ocalan został oskarżony o działalność separatystyczną i działania terrorystyczne. Zarzucono mu spowodowanie śmierci 30 tysięcy ludzi. Abdullah Ocalan został skazany na śmierć, wyrok wykonano w 1999 r Oddziały Partii Pracujących opuściły Turcję. Do dziś nie rozwiązano konfliktu. Sprzeciw opinii międzynarodowej wywołują ataki Turcji przeciwko Kurdom. Stanowi to poważny argument przeciwko przyłączeniu Turcji do Unii Europejskiej. Wieloletni konflikt spowodował, że około 400 tysięcy Kurdów opuściło swój kraj i obecnie przebywa w państwach arabskich i Europie Zachodniej.

Ruanda

Ruanda jest wyżynnym krajem, położonym w Afryce środkowej. Sąsiaduje z Zairem, Tanzanią, Ugandą i Burundi. Według szacunków z 2000 r., w kraju mieszkało około 7,7 mln ludzi, głównie z ludów Bantu. Około 90% ludności to żyjący z rolnictwa Hutu, około 9% stanowią ludzie z plemienia Tutsi, zajmujący się pasterstwem, a około 1% mieszańców to Pigmeje Twa. Większość ludności Ruandy (ponad 65%) to katolicy oraz animiści (około 25%), pozostali to protestanci (9%) i muzułmanie (1%).

Plemiona Tutsi pojawiły się na terenach dzisiejszej Ruandy między XIII a XIV w. Przybysze podporządkowali sobie miejscowe plemiona Hutu. W dawnych społecznościach Tutsi byli wyższej postawiona w hierarchii kastą. Stosunki między Tutsi a Hutu miały charakter feudalny, ponieważ bydło i ziemia, którymi zajmowali się Hutu były wydzierżawione od Tutsi. Ruanda oraz sąsiedni kraj Burundi zostały ukształtowane pod rządami Tutsi, skąd też wywodzą się rządzący tymi krajami. Kiedy Ruanda uzyskała niepodległość, Tutsi utracili zajmowaną pozycję. Wywołało to konflikt, prowadzący do wybuchu wojny domowej.

W 1885 r., po podziale Afryki między kolonizatorów, Ruandę włączono do Niemieckiej Afryki Wschodniej. Administracja w Ruandzie została powierzona ludziom z plemienia Tutsi. W 1923 r. Ruanda znalazła się pod rządami Belgów. Kraj połączono z Burundi. Belgowie, podobnie jak wcześniej Niemcy, też faworyzowali Tutsi. Hutu zostali pozbawieni możliwości kształcenia się, utrudniano im dostęp do stanowisk państwowych. W 1957 r. utworzono Ruch Emancypacji Ludu Hutu. Konflikt między plemionami narastał. Wojna domowa rozpoczęła się w 1959 r. i trwała do 1961 r. W tym czasie ostatni król Ruandy oraz kilkaset ludzi z plemienia Tutsi zostało wygnanych z kraju. Uchodźcy kierowali się przeważnie do Ugandy. Oddziały wojsk Hutu dopuszczały się masowych zbrodni na Tutsi. Szacuje się, że liczba zabitych sięgnęła co najmniej 10 tysięcy. Belgowie wycofali się z objętego wojną kraju w 1961 r. Kraj podzielono na dwa państwa: Ruandę i Burundi, ale nie rozwiązało to konfliktu. Przeważający w Burundi Tutsi w odwecie mordowali Hutu. Konflikt zaostrzał się, szczególnie w latach 1963-1964 oraz 1972-1973, kiedy kolejne fale Tutsi emigrowały do Burundi i Ugandy. W 1973 r. władzę w Ruandzie objął, pochodzący z Hutu, generał Habyarimana. W 1975 r. Habyarimana został prezydentem, a jego partia stała się jedyną legalną. Przebywający w Ugandzie Tutsi uformowali Front Patriotyczny Ruandy, który w 1990 r. wkroczył do Ruandy. Rozpoczęła się kolejna wojna domowa. Z terenów objętych wojną uciekło około 900 tysięcy ludzi. W 1993 r. zawarto porozumienie. Zakładano powstanie rządu z udziałem Tutsi i Hutu oraz zaplanowano powrót uchodźców z Ugandy. W 1994 r. w wyniku katastrofy lotniczej zginął prezydent Ruandy. Gwardia prezydenta, utworzona w przeważającej mierze z Hutu, obwiniła o śmierć Habyarimany ludzi Tutsi. Spowodowało to kolejne ataki na Tutsi. Ekstremiści Hutu mordowali również ludzi ze swojego plemienia, którzy chcieli, aby konflikt rozwiązać pokojowo. Walki doprowadziły do śmierci około 500 tysięcy ludzi. Z Ruandy uciekło około 2 miliony uchodźców, byli to głównie ludzie Hutu, którzy kierowali się do Zairu. W czerwcu 1994 r. w Tunisie nastąpiło spotkanie państwa OJA (Organizacja Jedności Afrykańskiej), podczas którego podpisano zawieszenie broni. Walki były jednak kontynuowane. W czerwcu 1994 r. za zgoda ONZ na tereny objęte wojną wkroczyły wojska francuskie. Ich celem była obrona ludności cywilnej. W sierpniu 1994 r. Front Patriotyczny Ruandy zajął cały kraj. Nastąpiło zawieszenie broni, wojna zakończyła się. Powołano premiera i prezydenta, którzy wywodzili się z plemienia Hutu. Miało to gwarantować, że Tutsi nie wprowadzą swojego reżimu. W skład powstałego rządu wchodzili ludzie Tutsi oraz Hutu. W 1995 r. władze Zairu wydaliły przebywających tam uchodźców z Ruandy w obawie przed zamieszkami. Konflikt w Ruandzie nie został rozwiązany do dziś, a sytuacja nadal jest niestabilna.

Tybet

Tybet jest krainą historyczną ze stolicą w Lhasa. Znajduje się on na Wyżynie Tybetańskiej i zajmuje powierzchnię około 2,5 mln km2. Obszar zamieszkują głównie Chińczycy (z grupy etnicznej Han) i Tybetańczycy. Przeważają wyznawcy lamaizmu, czyli buddyzmu tybetańskiego.

Od VII w. na terenie Tybetu istniało jedno królestwo, które podzieliło się na mniejsze księstwa około IX w. Od XI do XIV w. na obszarze Tybetu rozpowszechnił się lamaizm, który był najważniejszym czynnikiem kulturotwórczym. Od XVII w. w Tybecie utrwaliły się rządy teokratyczne. Na czele kraju stał dalajlama. W 1716 r., po ataku wojska chanatu dżungarskiego, do Tybetu wkroczyły oddziały chińskie, które wkrótce opanowały cały obszar. Tybet mógł zachować swoją odrębność, ale stał się zależny od Chin. Wpływ Chin osłabił się nieco w latach 1911-1913. Był to czas rewolucji chińskiej i wojsko wycofało się na krótko z Tybetu. W 1950 r. Chińczycy ponownie zajęli Tybet. W 1951 r. został zawarty układ o "pokojowym wyzwoleniu Tybetu", w którym gwarantowano Tybetowi autonomię. Mimo postanowień układu Chińczycy próbowali narzucić mieszkańcom Tybetu swoje, odbiegające od tradycyjnych, struktury społeczne, a także zmiany gospodarcze. Dotyczyło to zwłaszcza podziału dóbr należących do klasztorów oraz wprowadzania kolektywizacji. Od lat 50. na terenie Tybetu działały grupy partyzantów. Przeprowadzone w 1959 r. powstanie zostało brutalnie stłumione przez oddziały wojsk chińskich. Dalajlama XIV opuścił Tybet i znalazł schronienie do Indiach, gdzie powołał rząd emigracyjny. W 1965 r. utworzono Tybetański Region Autonomiczny. W czasie "rewolucji kulturalnej" w Tybecie zaczęła się osiedlać ludność chińska. Zaczęły się prześladowania na tle religijnym, miejsca kultu były niszczone. Zakończenie "rewolucji kulturalnej" przyniosło większą swobodę, część urzędników chińskich opuściła Tybet. Od lat 80. wśród Tybetańczyków narastała potrzeba zachowania swojej odrębności i świadomość narodowa. W latach 1989-1990 w Lhasie został wprowadzony stan wojenny, który był reakcją władz na antychińskie manifestacje. Wojsko chińskie do dziś zajmuje Tybet. Ludność w dalszym ciągu jest poddawana represjom o charakterze religijnym.

Czeczenia

Czeczenia znajduje się na Kaukazie i zajmuje powierzchnię 19 300 km2. Jest to jedna z republik rosyjskich. Mieszkają tam głównie Czeczeni oraz Ingusze, Rosjanie i narody Dagestanu. Według szacunków z 1991 r. liczba ludności wynosiła około 1,3 mln. Stolicą Czeczenii jest Grozny.

Obszar był od wieków celem najazdów sąsiednich narodów. Czeczenia długi czas była zależna od Mongołów. Później była atakowana przez Turcję i Persję. Ludność Czeczenii, początkowo chrześcijańska, przyjęła islam w XVII w. Od XVIII w. poważnym zagrożeniem dla Czeczenii stała się Rosja. Walki z Rosją trwały kilkadziesiąt lat, po czym kraj został podbity i włączony do Rosji w 1859 r. W 1922 r. powstał Czeczeński Okręg Autonomiczny, a w 1936 r. z obszarów Czeczeni i Inguszetii utworzono republikę czeczeńsko-inguską. W 1944 r. w czasie represji podczas rządów Stalina, ludność czeczeńska była przesiedlana do Kazachstanu, a republikę zlikwidowano. Została ona przywrócona w 1957 r. W 1991 r. pod kierunkiem nowo wybranego prezydenta Dudajewa, Czeczeńcy ogłosili niepodległość swojego państwa - Republiki Czeczeńskiej. W 1992 r. powstał pomysł stworzenia Federacji Republik Kaukaskich, która miała obejmować Armenia, Azerbejdżan, Gruzja i Czeczenia. W 1994 r. Czeczenię zajęło wojsko rosyjskie. Celem Rosjan było tłumienie ruchów niepodległościowych. Wojna na terenie Czeczenii trwała ponad 1,5 roku. Zginęło w niej około 100 tysięcy ludzi. W 1996 r. zmarł prezydent Dudajew. W 1997 r. na prezydenta wybrano Asłana Maschadowa. W 1999 r. wojska rosyjskie ponownie zajęły Czeczenię.

Źródło: Złota encyklopedia PWN