Układ pokarmowy

1. Budowa układu pokarmowego: jama ustna, gardło, przełyk, żołądek (wpust żołądka, dno żołądka, trzon żołądka, odźwiernik), jelito cienkie (dwunastnica, jelito czcze, jelito kręte), jelito grube (wyrostek robaczkowy, jelito ślepe, okrężnica (wstępująca, poprzeczna, zstępująca, esowata), odbytnica, odbyt).

2. Gruczoły dodatkowe:

  • ślinianki (przyuszne, podjęzykowe, podżuchwowe),
  • trzustka, wątroba.

3. Uzębienie człowieka:

  • uzębienie mleczne ( 20: 2 siekacze, 1 kieł, 2 trzonowe);
  • uzębienie stałe ( 32: 2 siekacze, 1 kieł, 2 przedtrzonowe, 3 trzonowe); heterodontyzm, difiodontyzm.

4. Budowa zęba: korona, szyjka, korzeń; szkliwo, zębina, miazga, dziąsło, ozębna, cement, zębodół, naczynia krwionośne.

5. Budowa kosmka jelitowego: komórka nabłonka, komórka kubkowa, enterocyt, żyłka, tętniczka, naczynia limfatyczne.

6. Ściana przewodu pokarmowego:

  • błona zewnętrzna – surowicza (błona zew. osłaniająca narządy położone powyżej żołądka –otrzewna; błona wyściełająca jamę brzuszną i miedniczną – otrzewna ścienna; otrzewna ścienna przechodzi w otrzewną trzewną – okrywa narządy w obu jamach; otrzewna ścienna i otrzewna trzewna – jama otrzewna);
  • błona mięśniowa (powoduje ruchy robaczkowe);
  • podśluzówka (są w niej naczynia włosowate i limfatyczne, tkanka chłonna i włókna nerwowe);
  • błona śluzowa (wydziela śluz; w jelicie cienkim są mikrokosmki).

7. Regulacja wydzielania soku żołądkowego:

  • I faza, nerwowa – pod wpływem impulsów nerwowych powstałych na widok, smak, zapach lub myśl o jedzeniu, zahamowanie wywołuje stres lub silne emocje.
  • II faza,  żołądkowa - pokarm bezpośrednio drażni śluzówkę żołądka, komórki gruczołowe odźwiernikowe wydzielają gastrynę, a jej obecność powoduje wydzielanie soku żołądkowego.
  • III faza, jelitowa – częściowo strawiony pokarm przesuwa się do jelita cienkiego, wytwarzana zostaje gastryna jelitowa oraz cholecystokinina (śluzówka dwunastnicy i jelito czcze), które pobudzają wydzielanie soku żołądkowego. Wydzielanie soku żołądkowego może zatrzymać sekretyna.

8. Kontrola zjawiska głodu i sytości: … ośrodek głodu -> jeść! -> jedzenie -> podwyższenie poziomu glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych we krwi, wypełnienie przewodu pokarmowego -> (pobudzenie) -> ośrodek sytości -> nie jeść! -> brak jedzenia -> obniżenie poziomu glukozy i WKT we krwi, pusty przewód pokarmowy -> (pobudzenie) -> ośrodek głodu … 

9. Krążenie wrotne: żyła wrotna (z śledziony i przewodu pokarmowego; transportuje krew z sub. odżywczymi ), żyła wątrobowa ( odprowadza krew z wątroby), tętnica wątrobowa (transportuje do wątroby krew bogatą w tlen).

10.  Funkcje wątroby:

  • filtracyjna (wychwytuje: cukry proste, kwasy tłuszczowe, aminokwasy, bilirubinę, amoniak, hormony),
  • zewnątrzwydzielnicza (wydziela żółć),
  • wewnątrzwydzielniczą (wytwarza białka osocza, czynniki krzepnięcia krwi, enzymy),
  • spichrzowa (magazynuje glikogen, k. tłuszczowe, cholesterol, wit. rozp. w tłuszczach, wit. z grupy B, Fe, Cu, Zn, Mn),
  • obronna (fagocyt uje erytrocyty i obce sub. przedostające się do krążenia wrotnego, neutralizuje leki, toksyny, sub. trujące powstałe w jelitach w procesach gnicia, przekształca amoniak w mocznik),
  • termoregulacyjna (ogrzewa krew),
  • krwiotwórcza.

11.  Enzymy:

  • Amylaza ślinowa (ptialina): polisacharydy (skrobia, glikogen) -> dwucukry (maltoza), dekstryny.
  • Pepsyna: długie łańcuchy polipeptydowe -> krótsze łańcuchy polipeptydowe, oligopeptydy.
  • Podpuszczka (renina): białko mleka (polipeptydy) -> ścięta kazeina (kazeinogen).
  • Amylaza trzustkowa: polisacharydy (np.: skrobia), dekstryny -> maltoza.
  • Trypsyna i chymotrypsyna: polipeptydy -> dipeptydy, oligopeptydy.
  • Karboksypeptydazy: oligopeptydy -> aminokwasy.
  • Lipaza trzustkowa: zemulgowane tłuszcze -> glicerol i k. tłuszczowe.
  • Nukleazy trzustkowe: kwasy nukleinowe -> nukleotydy.
  • Amylaza jelitowa: polisacharydy (np.: skrobia) -> dwucukry (np.: maltoza)
  • Disacharazy (maltaza, laktaza, sacharaza): maltoza, laktoza, sacharoza -> glukoza, glukoza + galaktoza, glukoza + fruktoza.
  • Lipaza jelitowa: zemulgowane tłuszcze -> glicerol, k. tłuszczowe.
  • Aminopeptydazy: oligopeptydy -> aminokwasy.
  • Nukleazy jelitowe: kwasy nukleinowe -> nukleotydy, zasady azotowe, ryboza/deoksyryboza, k. fosforowy.

12.  Cholesterol: dzienne spożycie: 300 mg na dobę; stęż. cholesterolu we krwi: 150-200 mmol/l; lipidy, krążąc w naczyniach krwionośnych, tworzą kompleksowe połączenia z białkami (lipoproteiny);

  • lipoproteiny o niskiej gęstości i dużej zawartości cholesterolu (LDL – zły) 70% lipoprotein zawartych w osoczu krwi;
  • lipoproteiny o wysokiej gęstości zawierające mało cholesterolu (HDL – dobry) 30% lipoprotein zawartych w osoczu krwi.

13.  Witaminy rozp. w tłuszczach:

  • A (retinol) – współtworzenie rodopsyny / wątroba, jaja, masło, mleko, tran, warzywa i jarzyny zawierające karotenoidy / kurza ślepota, zanikanie nabłonków i łuszczenie się skóry;
  • D (kalcyferol) – gospodarka wapniowa, wzrost kośćca / wątroba, mleko pełne, jaja, drożdże, masło, tran / krzywica u dzieci;
  • E (tokoferol) – hamowanie utleniania lipidów ustrojowych i wit. A / oleje roślinne, orzechy, kiełki pszenicy, wątroba, jaja, ryby / osłabienie mięśni, obniżenie płodności;
  • K (filochinon) – krzepnięcie krwi / produkuje flora jelitowa / wydłużenie czasu krzepnięcia krwi, podatność na krwotoki.

14.  Witaminy rozp. w wodzie:

  • B1 (tiamina) – element enzymów utleniających węglowodany oraz aminokwasy / wątroba, mięso, drożdże, nieoczyszczone ziarna zbóż / choroba beri-beri;
  • PP (niacyna) – element ważnych koenzymów / wątroba, sery, jaja, pełne mleko, warzywa / zmęczenie, depresja, zburzenia pamięci; B2 (ryboflawina) – element ważnych koenzymów / wątroba sery, jaja, pełne mleko, warzywa / zapalenie skóry i pękanie kącików ust, obniżenie sprawności umysłowej;
  • B6 (pirydoksyna) – jej pochodna jest koenzymem enzymów przetwarzających aminokwasy / watroba, mięso, jaja, warzywa, banany, rośliny strączkowe;
  • B11 (kwas foliowy) – współtworzy niebiałkowy składnik enzymów niezbędnych w biosyntezie nukleotydów DNA / bakterie flory jelitowej, nieoczyszczone ziarna zbóż, drożdże, jarzyny liściaste / zakłócenie procesu krwiotwórczego -> anemia, ryzyko wad cewy nerwowej płodu;
  • B12 (kobalamina) – współtworzy niebiałkowy składnik enzymów przetwarzających zasady azotowe / bakterie flory jelitowej, wątroba, jaja / anemia;
  • C (kwas askorbinowy) – niezbędna w syntezie kolagenu, tworzeniu istoty podstawowej kości i zębów, wchłanianie Fe, wzmacnianie mechanizmów odpornościowych / świeże owoce/ obniża odporność na przeziębienia, szkorbut.