Ojciec chrzestny - geneza i gatunek utworu

Mario Puzo napisał Ojca chrzestnego na podstawie badań nad działalnością amerykańskiej mafii, a nie własnych doświadczeń ze światem przestępczym. Zależało mu na stworzeniu powieści atrakcyjnej dla szerokiego grona czytelników. Książka Mario Puzo została wydana w Stanach Zjednoczonych w 1969 roku i szybko stała się bestsellerem.

Gatunek utworu i jego realizacja

Ojciec chrzestny (Il Padrino) jest przede wszystkim powieścią gangsterską i kryminalną, ale zawiera również cechy sagi rodzinnej, powieści psychologicznej, społeczno-obyczajowej oraz powieści o dojrzewaniu do określonej roli.

Powieść gangsterska

O przynależności do tego gatunku decyduje przede wszystkim tematyka utworu. Puzo przedstawia działalność amerykańskiej mafii: jej strukturę, zasady oraz sposoby zdobywania wpływów. Czytelnik poznaje organizację Rodziny Corleone, pozycję dona, zadania consiglierego i caporegime’ów, a także zależności między przywódcą, żołnierzami i współpracownikami.

Fabułę napędza walka o władzę między nowojorskimi Rodzinami. Zamach na Vito Corleone prowadzi do wojny z Tattagliami i Barzinimi. W powieści pojawiają się zabójstwa, porwania, zdrady, wymuszenia oraz działania podejmowane w celu przejęcia określonych obszarów i interesów. Ważną rolę odgrywa również świat hazardu, związków zawodowych, branży filmowej i hoteli w Las Vegas.

Puzo pokazuje przestępczość jako zorganizowany system przypominający przedsiębiorstwo lub instytucję polityczną. Decyzje o zabójstwach określane są mianem interesów, a działania Rodziny planuje się jak operacje wojskowe. Zbrodnia nie jest przedstawiana jako przypadkowy wybryk, lecz jako narzędzie zdobywania i utrzymywania władzy.

Powieść kryminalna

W utworze występują charakterystyczne dla powieści kryminalnej motywy: zbrodnie, śledzenie przeciwników, gromadzenie informacji, ukrywanie sprawców oraz wykrywanie zdrady. Czytelnik nieustannie śledzi przebieg przygód rodziny Corleone. Nie jest to jednak klasyczny kryminał, ponieważ najważniejsze pytanie nie brzmi: „kto zabił?”. Czytelnik często zna sprawców i obserwuje przygotowania do kolejnych przestępstw. Cztery rodziny nowojorskie walczą o władzę, wpływy, ale i własne bezpieczeństwo.

Napięcie wynika przede wszystkim z oczekiwania na to, w jaki sposób bohaterowie przeprowadzą swój plan i jakie będą jego konsekwencje. Przykładem jest przygotowanie Michaela do zabójstwa Sollozza i McCluskeya, rozpoznanie zdrady Tessia czy jednoczesny atak na przeciwników Rodziny. Element kryminalny służy więc pokazaniu mechanizmów zbrodni, a nie wyłącznie rozwiązaniu zagadki. Starcie nowojorskich rodzin mafijnych odsłania więcej niż tylko świat przestępczy, ale i podstawowe mechanizmy psychologiczne rządzące nie tylko w świecie przestępców.

Saga rodzinna

Powieść można uznać również za sagę rodziny Corleonów. Przedstawia ona historię kilku pokoleń: dzieciństwo Vito na Sycylii, jego emigrację, początki działalności w Nowym Jorku, rozwój amerykańskiej rodziny mafijnej oraz przekazanie władzy Michaelowi. Losy prywatne bohaterów ściśle łączą się z historią mafijnej organizacji.

Ważne są małżeństwa, narodziny dzieci, konflikty między rodzeństwem oraz relacje między ojcem a synami. Sonny, Fredo i Michael reprezentują różne możliwe drogi kontynuowania dziedzictwa Vito. Sonny jest odważny, lecz porywczy, Fredo okazuje się zbyt słaby, natomiast Michael posiada inteligencję i opanowanie konieczne do przejęcia władzy.

Kompozycja powieści podkreśla rodzinny charakter historii. Utwór rozpoczyna się ślubem Connie, a kończy utrwaleniem pozycji Michaela jako nowego dona. Najważniejszym procesem nie jest więc samo rozwiązanie konfliktu, lecz zmiana pokoleniowa: odejście Vito i narodziny władzy Michaela.

Powieść psychologiczna

Elementy powieści psychologicznej są szczególnie widoczne w przedstawieniu Michaela. Narrator pokazuje jego sposób myślenia, podejmowanie decyzji oraz stopniową przemianę. Bohater początkowo nie chce uczestniczyć w działalności rodziny, ale po zamachu na ojca świadomie wchodzi do mafijnego świata.

Czytelnik obserwuje kolejne etapy tej przemiany: ochronę ojca w szpitalu, zabójstwo Sollozza i McCluskeya, pobyt na Sycylii, śmierć Apollonii oraz przejęcie odpowiedzialności za Rodzinę. Michael nie zmienia się nagle. Każde następne wydarzenie prowadzi go coraz dalej od dawnej tożsamości.

Psychologiczny charakter mają także portrety innych postaci: porywczego Sonny’ego, słabego Freda, lojalnego Hagena, brutalnego Alberta Neriego czy rozdartej między miłością a lękiem Kay. Puzo interesuje się nie tylko tym, co bohaterowie robią, lecz także motywami ich działań.

Powieść społeczno-obyczajowa

Utwór przedstawia życie włoskich imigrantów w Stanach Zjednoczonych. Pokazuje ich obyczaje, przywiązanie do rodziny, religii i sycylijskiej tradycji. Ważną rolę odgrywają wesela, pogrzeby, chrzciny, wspólne posiłki oraz hierarchiczne relacje między członkami rodziny mafijnej sprawującej władzę. Widzimy łącznie aż 5 rodzin mafijnych.

Powieść ukazuje również zderzenie dwóch kultur. Corleonowie zachowują sycylijskie zasady honoru, zemsty i posłuszeństwa wobec ojca, natomiast Kay reprezentuje amerykański model życia oparty na indywidualizmie, prawie i większej niezależności kobiet. Jej małżeństwo z Michaelem ujawnia trudność pogodzenia tych dwóch systemów wartości.

Puzo przedstawia także różne środowiska społeczne: policję, sądy, politykę, Hollywood, życie wielkich rodzin, związki zawodowe, hazard i biznes hotelarski. Dzięki temu historia Corleonów zostaje wpisana w szeroki obraz amerykańskiego społeczeństwa.

Powieść o przemianie bohatera

Losy Michaela przypominają konstrukcję powieści o dojrzewaniu, choć jest to dojrzewanie prowadzące do moralnego upadku. Bohater zdobywa doświadczenie, uczy się zasad rządzących światem i stopniowo przyjmuje odpowiedzialność. Nie rozwija się jednak w kierunku większej otwartości czy dobra. Staje się coraz bardziej chłodny, skryty i bezwzględny.

Michael osiąga dojrzałość jako przywódca, ale traci możliwość szczerego życia prywatnego. Potrafi pokonać przeciwników, lecz nie potrafi utrzymać zaufania Kay bez uciekania się do kłamstwa. Jego historia stanowi więc odwrócenie tradycyjnej opowieści o dorastaniu: sukces zewnętrzny oznacza wewnętrzną klęskę bohatera.

Najtrafniej można określić Ojca chrzestnego jako wielowątkową powieść gangsterską mającą formę sagi rodzinnej. Elementy kryminalne tworzą napięcie, rozbudowana historia Corleonów nadaje utworowi szeroki wymiar, a analiza przemiany Michaela pogłębia jego psychologiczny charakter. Dzięki połączeniu tych odmian gatunkowych powieść nie opowiada wyłącznie o mafii, lecz także o rodzinie, władzy, lojalności, dziedziczeniu i cenie moralnego kompromisu.

Ogromny rozgłos zyskała także adaptacja Ojca chrzestnego. Film Ojciec chrzestny z 1972 to kultowy amerykański dramat gangsterski w reżyserii Francisa Forda Coppoli, w którym autor Mario Puzo był współscenarzystą. Zagrali w nim m.in. Marlon Brando i Al Pacino. Ten kultowy film doczekał się kontynuacji-część druga powstała w 1974 roku, a trzecia w 1990. 

Powstało także sporo kontynuacji literackich sagi Puzo. Rodzina Corleone (Edward Falco) to powieść oparta na niewykorzystanym scenariuszu filmowym Maria Puzo. Popularny jest także wśród czytelników Powrót Ojca Chrzestnego i Zemsta ojca chrzestnego, czyli kontynuacja Ojca Chrzestnego autorstwa Marka Winegardnera.