Ulisses - charakterystyka bohaterów

Leopold Bloom – jest centralną postacią „Ulissesa” i jedną z najbardziej nowatorskich kreacji bohatera w literaturze XX wieku. Joyce czyni protagonistą nie wojownika, artystę ani przywódcę, lecz zwykłego dublińczyka, agenta reklamowego prowadzącego przeciętne życie. To właśnie ta zwyczajność jest kluczowa. Bloom jest bohaterem codzienności, człowiekiem, którego wielkość polega na sposobie przeżywania świata, nie na spektakularnych czynach. Jego świadomość nieustannie pracuje: obserwuje ludzi, analizuje drobiazgi, zastanawia się nad funkcjonowaniem miasta, nad reklamą, jedzeniem, ciałem, techniką. Myśli Blooma są konkretne, zakorzenione w fizyczności i materii życia. Jednocześnie jest to postać głęboko naznaczona stratą. Śmierć jego synka Rudiego kilka lat wcześniej stanowi ukrytą oś jego psychiki. To wydarzenie osłabiło więź między nim a Molly, wprowadziło dystans i milczenie. Bloom pozostaje mężem troskliwym, ale czuje, że nie jest już dla żony wystarczający. Jego dzień przebiega w cieniu wiedzy o planowanym spotkaniu Molly z Boylanem. Zazdrość Blooma nie przybiera formy gniewu czy zemsty. Jest raczej mieszaniną smutku, rezygnacji i ciekawości. Wyobraża sobie szczegóły zdrady, ale nie dąży do konfrontacji. Jego reakcją na ból jest refleksja, nie agresja. Istotnym wymiarem jego tożsamości jest poczucie obcości kulturowej. Bloom ma żydowskie pochodzenie w społeczeństwie silnie katolickim i nacjonalistycznym. Często doświadcza subtelnego wykluczenia. Nie jest w pełni „swój” dla innych, ale też nie buduje wokół siebie muru. Przeciwnie – cechuje go ciekawość ludzi i świata. Łatwo wczuwa się w sytuację innych, interesują go cudze losy, tragedie i drobne radości. W jego postawie widać humanizm pozbawiony patosu. Bloom ma również umysł praktyczny i wynalazczy. Lubi rozważać nowe rozwiązania techniczne, pomysły reklamowe, usprawnienia życia codziennego. Jest człowiekiem nowoczesności, wierzącym w postęp i racjonalność. A jednocześnie pozostaje istotą kruchą, podatną na wstyd i niepewność. W Nighttown jego podświadome lęki wybuchają w formie halucynacji, oskarżeń i fantazji o upokorzeniu. Wtedy ujawnia się jego ukryte poczucie winy i niższości. Relacja ze Stephenem odsłania jeszcze jeden wymiar Blooma – potrzebę ojcostwa. Opiekując się młodym artystą, widzi w nim syna, którego utracił. Jego troska o Stephena jest cicha i nienarzucająca się. Bloom nie moralizuje, raczej towarzyszy. Jego heroizm polega właśnie na tej łagodnej obecności. Jest figurą ojca, który nie dominuje, lecz oferuje schronienie.

Stephen Dedalus – stanowi niemal przeciwieństwo Blooma. Jest młodym intelektualistą i artystą, dla którego rzeczywistość istnieje przede wszystkim jako problem do przemyślenia i nazwania. Żyje w świecie idei, literatury i języka, nie w świecie praktycznych działań. Jego myślenie jest pełne odniesień kulturowych, cytatów i teorii. Stephen analizuje rzeczywistość zamiast w niej uczestniczyć. Najgłębszym doświadczeniem formującym jego psychikę jest śmierć matki, po której odczuwa silne poczucie winy. Nie spełnił jej prośby o modlitwę i ten fakt powraca w jego świadomości jak wyrzut. Choć buntuje się przeciw religii, nie potrafi się od niej uwolnić emocjonalnie. Jego relacja z katolicyzmem jest naznaczona napięciem: odrzuca doktrynę, ale pozostaje związany z jej symboliką i językiem. Stephen jest dumny, ironiczny i świadomy własnej inteligencji. To daje mu poczucie odrębności, ale też izoluje go od ludzi. Często przyjmuje postawę wyższościową, która maskuje niepewność. Jest niestabilny finansowo, nie ma jasnej drogi życiowej. Alkohol i nocne eskapady pogłębiają jego rozchwianie. Reprezentuje kryzys młodego artysty, który nie potrafi jeszcze przełożyć talentu na dojrzałe życie. Symbolicznie Stephen jest figurą syna szukającego ojca. Jego biologiczny ojciec jest nieudolny życiowo, nie daje mu oparcia. Dlatego tak ważne staje się spotkanie z Bloomem, który oferuje mu inną formę ojcostwa: spokojną, opiekuńczą, pozbawioną przemocy. Stephen nie potrafi jednak w pełni tej relacji przyjąć. Jego duma i potrzeba niezależności każą mu pozostać samotnym.

Molly Bloom – jest postacią, która dochodzi do głosu najpełniej dopiero w finale, ale jej obecność przenika całą powieść. Jest kobietą dojrzałą, zmysłową i świadomą swojego ciała. Jej monolog odsłania świadomość pozbawioną filtrów kulturowych. Myśli o świecie poprzez doświadczenie cielesne, emocjonalne i materialne. Molly nie idealizuje miłości. Jej stosunek do relacji jest pragmatyczny. Romans z Boylanem nie jest romantycznym uniesieniem, lecz sposobem na przeżycie ekscytacji i potwierdzenie własnej atrakcyjności. Jednocześnie nie przestaje być związana z Bloomem. Ich relacja jest złożona: obok zdrady istnieje pamięć wspólnych chwil i dawnego pożądania. Molly wyraźnie odczuwa lęk przed starzeniem się i utratą urody. Świadomość przemijania wpływa na jej myślenie o sobie. Wie, że kobieca pozycja społeczna bywa powiązana z wyglądem. Myśli też o pieniądzach i bezpieczeństwie. To nie cynizm, lecz realizm kobiety żyjącej w świecie zależności ekonomicznych. Jej słynne końcowe „tak” jest afirmacją życia. To zgoda na cielesność, sprzeczności, niedoskonałość. Molly reprezentuje żywioł życia i biologiczny wymiar istnienia, który równoważy intelektualne i moralne rozterki pozostałych bohaterów. Blazes Boylan – działa jako kontrapunkt dla Blooma. Jest pewny siebie, towarzyski, nastawiony na przyjemność i działanie. Nie analizuje świata, lecz korzysta z niego. W relacji z Molly jest bezpośredni i skuteczny. Symbolizuje czysto fizyczny wymiar męskości i erotycznej pewności siebie. Jego obecność uwypukla wrażliwość i niepewność Blooma. Razem te postacie tworzą strukturę znaczeń: Bloom jako figura ojca i humanisty, Stephen jako syn i intelekt, Molly jako ciało i afirmacja życia. Dzięki nim Joyce pokazuje człowieka jako istotę jednocześnie myślącą, czującą i cielesną. „Ulisses” staje się więc nie tylko powieścią o jednym dniu, lecz portretem ludzkiej kondycji w całej jej złożoności.