Ulisses - geneza i gatunek utworu
Geneza „Ulissesa” jest ściśle związana z biografią Jamesa Joyce’a oraz z jego programem artystycznym, który zakładał radykalne odnowienie formy powieści. Joyce rozpoczął pracę nad utworem około 1914 roku, a zakończył ją po kilku latach intensywnego pisania i redagowania. Powieść powstawała głównie poza Irlandią – w Trieście, Zurychu i Paryżu – co ma znaczenie symboliczne, bo choć Joyce pisał o Dublinie, tworzył go z perspektywy emigranta. Dublin stawał się dla niego przestrzenią pamięci, rekonstrukcji i artystycznej kontroli nad własną przeszłością.
Impulsem do napisania „Ulissesa” była chęć stworzenia nowoczesnej epopei, która oddawałaby doświadczenie współczesnego człowieka. Joyce uważał, że tradycyjna powieść realistyczna nie jest w stanie uchwycić złożoności ludzkiej świadomości. Dlatego postanowił oprzeć konstrukcję utworu na jednym dniu z życia bohaterów i pokazać, że zwykła codzienność może stać się materiałem epickim.
Nie bez znaczenia jest też osobisty wymiar genezy. Data akcji – 16 czerwca 1904 roku – to dzień pierwszego spotkania (pierwszej randki) Joyce’a z Norą Barnacle, jego przyszłą partnerką życiową. Wybór tej daty nadaje powieści wymiar prywatnego mitu założycielskiego. Joyce przekształca własne doświadczenie w materiał literacki o uniwersalnym znaczeniu.
Proces publikacji był trudny. Fragmenty „Ulissesa” ukazywały się najpierw w czasopiśmie „The Little Review” (1918-1920), ale zostały uznane za obsceniczne. Powieść długo funkcjonowała w obiegu cenzuralnym. Pierwsze pełne wydanie książkowe ukazało się w 1922 roku w Paryżu. W ogromnym stopniu przyczyniła się do tego Sylvia Beach. Skandale obyczajowe wokół utworu paradoksalnie zwiększyły jego rozgłos i podkreśliły nowatorstwo, jakie niosła twórczość Jamesa Joyce'a.
Geneza „Ulissesa” łączy więc kilka elementów: emigracyjne doświadczenie Joyce’a, jego ambicję stworzenia nowej formy powieści, autobiograficzne inspiracje oraz świadome wejście w konflikt z normami obyczajowymi i literackimi epoki.
Gatunek „Ulissesa”
„Ulisses” jest utworem wymykającym się prostym klasyfikacjom gatunkowym. Powieść obejmuje 18 nienumerowanych rozdziałów – epizodów. Najczęściej określa się go jako powieść modernistyczną, ale to tylko punkt wyjścia. Joyce świadomie przekracza granice gatunku i tworzy formę hybrydyczną.
Z jednej strony „Ulisses” można nazwać powieścią psychologiczną, ponieważ skupia się na wewnętrznych przeżyciach bohaterów. Jednak nie jest to psychologia w stylu XIX-wiecznym. Joyce nie opisuje uczuć z zewnątrz, lecz pokazuje świadomość „od środka”.
Z drugiej strony utwór ma cechy powieści eksperymentalnej, bo każdy epizod napisany jest w innej konwencji stylistycznej. Joyce testuje możliwości języka i narracji, parodiuje style, zmienia rejestry.
Często mówi się też o „Ulissesie” jako o nowoczesnej epopei. Struktura nawiązująca do „Odysei” Homera nadaje zwykłemu dniowi rangę mitycznej podróży. Bohaterem epopei staje się zwykły mieszkaniec miasta. To przewartościowanie pojęcia heroizmu.
Powieść ma również cechy powieści miejskiej, bo jej główną przestrzenią jest Dublin jako organizm społeczny i kulturowy. Miasto nie jest tłem, lecz kluczowym elementem konstrukcji utworu.
Niektórzy badacze mówią o „powieści totalnej”, bo Joyce stara się objąć całość doświadczenia: od fizjologii po metafizykę, od reklamy po mitologię, od potocznej mowy po stylizacje literackie.
Najtrafniej można więc powiedzieć, że „Ulisses” to modernistyczna powieść eksperymentalna o charakterze epickim, łącząca elementy powieści psychologicznej, miejskiej i filozoficznej. Jej gatunek jest częścią jej sensu: pokazuje, że nowoczesne doświadczenie nie mieści się w jednej formie.
