Władca Lewawu - pytania i odpowiedzi

Kim jest Bartek i dlaczego trafia do świata Lewawu?

Bartek, główny bohater powieści Doroty Terakowskiej „Władca Lewawu”, to trzynastoletni chłopiec, sierota wychowujący się w krakowskim domu dziecka. Choć nie brakuje mu tam podstawowej opieki, od lat stamtąd ucieka. Głęboko wierzy, że gdzieś blisko Wawelu przy ulicy Skałecznej odnajdzie rodziców, których stracił w tajemniczych okolicznościach, gdy miał zaledwie kilka lat. To właśnie ta wewnętrzna potrzeba, a nie przypadek, kieruje jego krokami.

Podczas trzynastej ucieczki Bartek trafia do Smoczej Jamy, gdzie odnajduje wąski korytarzyk prowadzący do nieznanego tunelu. Przechodząc przez niego, przenosi się do Wokarku – fantastycznego odpowiednika Krakowa, w którym wszystkie nazwy brzmią jak krakowskie czytane wspak. Zamiast Wawelu jest Lewaw, zamiast Wisły – Alsiw.

Co istotne, Bartek nie trafia do tego świata bez powodu. Z czasem okazuje się bowiem, że po tej stronie w Wokarku mieszkają jego rodzice: Airam i Kelefa, a on jest ich zaginionym przed laty synem Ketrabem. Za jego zniknięciem stał Nienazwany Władca Lewawu, dla którego siły skumulowane w chłopcu były zbyt silne, toteż postanowił się go pozbyć, aby nie zagroził jego władzy. Pajęczaki zabrały go do krakowskiego wymiaru i zostawiły tam, jako podrzutka.

Reasumując, Bartek trafia do Wokarku, ponieważ właśnie ten świat jest nieoczekiwanie jego prawdziwym domem.

Jak władza zmienia bohaterów powieści?

Dorota Terakowska pokazuje w powieści „Władca Lewawu” dwa skrajne oblicza władzy: to, co robi z człowiekiem, gdy ją zdobywa, i to, czym stają się ludzie, gdy są jej pozbawieni.

Nienazwany (czyli Zdów — Władca Lewawu), zanim sięgnął po władzę, kreował się na poczciwego staruszka. Pewnego dnia przybył do Wokarku, wkradł się w łaski mieszkańców uprzejmością i obietnicami. Gdy tylko jednak objął rządy, przemienił się w bezwzględnego tyrana, który terroryzował Allian za pomocą Pajęczaków i utrzymywał ich w permanentnym strachu. Władza obnażyła w nim to, co było skryte: żądzę kontroli, a jednocześnie pogardę dla tych, którymi rządził. Zdów, który skłócał mieszkańców i obiecywał sprawiedliwość, okazał się maską, a nie uczciwym człowiekiem.

Allianie z kolei ilustrują efekt odwrotny: ludzi, których władza ukształtowała jako istoty całkowicie bierne wobec codziennej rzeczywistości. Nienazwany odbierał nowo narodzonym dzieciom gniew, tworząc z nich spokojnych, uległych poddanych niezdolnych do jakiegokolwiek sprzeciwu. Nie byli szczęśliwi. Wręcz przeciwnie: żyli w strachu, który stał się ich jedyną reakcją na rzeczywistość.

Na czym polega odpowiedzialność za władzę i decyzje we „Władcy Lewawu”?

Pytanie o odpowiedzialność za władzę jest jednym z najważniejszych problemów powieści „Władca Lewawu”. Terakowska formułuje je na kilku poziomach jednocześnie: na przykładzie władcy, postaw mieszkańców i wyborów samego Bartka.

Nienazwany jest przykładem władcy, który całkowicie odrzuca odpowiedzialność wobec poddanych. Swoje rządy tłumaczy dobrem wspólnym, twierdząc, że wie, co jest najlepsze dla Allian i na tej podstawie pozbawia ich elementarnych cech gniewu i zdolności do sprzeciwu. To dość celny obraz totalitaryzmu w polskiej literaturze dla młodych czytelników, ponieważ pokazuje, jak władza uzasadnia zniewolenie troską.

Bartek reprezentuje przeciwieństwo, ponieważ wykazuje się odpowiedzialnością, przejawiającą się w gotowości do działania nawet wtedy, gdy inni się boją. Gdy Allianie drżą z lęku, on decyduje się sam iść do Lewawu i stawić czoła Nienazwanemu. Co ważne, nie działa w imię własnej chwały, tylko działa, rozumiejąc, że moc zobowiązuje. Znamię na jego czole jest w powieści symbolem właśnie tego, że ktoś obdarzony szczególną siłą nie może pozostać bierny.

Jak fantastyka pomaga mówić o dobru i złu?

Fantastyka w powieści Terakowskiej „Władca Lewawu” jest przede wszystkim narzędziem mówienia o rzeczach trudnych w sposób, który nie przytłacza, lecz pozwala myśleć. Umieszczenie opowieści o tyranii w równoległym świecie daje autorce możliwość ukazania mechanizmów zła bez bezpośredniego odwoływania się do konkretnych reżimów czy historycznych wydarzeń. Nienazwany, który zdobywa władzę obietnicami, a potem terroryzuje poddanych, jest czytelnym obrazem każdego autorytaryzmu, ale opakowanie w baśniową konwencję sprawia, że młody czytelnik może rozpoznać ten wzorzec bez bariery emocjonalnej, jaką wywołałby opis historyczny.

Fantastyczne elementy pozwalają też autorce stawiać pytania filozoficzne wprost, bez owijania w bawełnę. Kwestia odbierania dzieciom gniewu i odwagi jest w realistycznej powieści trudna do pokazania, a w świecie Wokarku staje się dosłownym zabiegiem czarnoksiężnika i od razu jasne jest, kto jest zły. Ponadto widać tu jak na dłoni, że człowiek pozbawiony zdolności do sprzeciwu nie jest człowiekiem wolnym, lecz niewolnikiem.

Dlaczego dojrzewanie wiąże się z wyborem moralnym?

Dojrzewanie Bartka jest opisane przez Terakowską we „Władcy Lewawu” jako proces złożony z serii wyborów moralnych, z których każdy wymaga czegoś więcej niż tylko odwagi fizycznej. Niezbędna jest tu umiejętność sprzeciwu wobec zła.

Bartek wielokrotnie mógłby wybrać wycofanie. Gdy odkrywa, że Pajęczaki go nie atakują, mógłby uznać to za szczęście i zająć się własnym przetrwaniem. Wiele razy wybiera inaczej, bo rozumie, że niepełne dobro to nadal zło, a obojętność wobec cudzej krzywdy jest formą uczestnictwa w tej krzywdzie.

Kluczowy moment dojrzewania to starcie z Nienazwanym, w którym Bartek pokonuje tyrana nie siłą fizyczną, lecz odpornością na manipulację. Nienazwany próbuje go zastraszyć i przekupić, ale Bartek odmawia. W takiej postawie przejawia się dojrzałość bohatera, który potrafił trzymać się własnych wartości nawet wtedy, gdy okoliczności temu nie sprzyjały. Bartek kończy powieść jako ktoś, kto nie tylko znalazł rodzinę, lecz przede wszystkim zbudował własny kompas moralny.

Co symbolizuje świat Lewawu?

Świat Wokarku i Lewaw przedstawione w powieści Doroty Terakowskiej „Władca Lewawu” skonstruowane są jako swego rodzaju zwierciadło rzeczywistości. Lustrzane odbicie jest dosłowne, bo wszystkie nazwy i imiona są odwrócone wspak. Kraków to Wokark, Wisła – Alsiw, Wawel – Lewaw. Ten prosty zabieg językowy trafnie obrazuje, że fantastyczny świat jest tym samym co rzeczywisty, tylko widzianym od drugiej strony i zarazem odsłaniającym to, co zazwyczaj pozostaje ukryte.

Lewaw jako zamek–więzienie, siedziba Nienazwanego, symbolizuje władzę opartą na strachu i manipulacji. Jest miejscem, do którego Allianie muszą przynosić swoje noworodki, aby władca zabierał im odwagę. Lewaw staje się zatem symbolem systemu totalitarnego. Symbolizuje także wewnętrzną przestrzeń lęku, z którą człowiek musi się zmierzyć — dlatego ma również wymiar psychologiczny, nie tylko polityczny.

Sam Wokark z kolei symbolizuje społeczeństwo, które zatraciło zdolność do buntu i biernie godzi się z opresją, byleby zachować pozory spokoju. Czystość Wokarku (brak fabryk, brak spalin, brak hałasu) jest pozorna, bo pod nią kryje się paraliżujący strach i całkowity brak wolności. Terakowska pokazuje, że idylliczne pozory mogą maskować głęboką niewolę.

Jakie cechy powinien mieć dobry władca według powieści?

Dorota Terakowska we „Władcy Lewawu” nie opisuje idealnego władcy wprost, lecz buduje jego obraz metodą kontrastu. Dobry władca powinien być w zasadzie przeciwieństwem Nienazwanego tyrana. Autorka daje też pozytywne wskazówki, przedstawiając postawę Bartka.

Dobry władca według Terakowskiej powinien przede wszystkim szanować wolność podwładnych. Nienazwany tymczasem odbiera Allianom gniew, bo bez niego łatwiej nimi sterować. Bartek, pokonując tyrana, przywraca mieszkańcom prawo do bycia pełnymi ludźmi — z całą gamą emocji — i tych trudnych, i niewygodnych. Dobry władca nie boi się siły swoich poddanych, lecz ją szanuje.

Władca powinien też działać z myślą o wspólnym dobru, nie o własnej pozycji. Bartek nie dąży do trwałego panowania. Po pokonaniu Nienazwanego Bartek nie obejmuje roli klasycznego władcy — i właśnie to jest znaczące – powieść sugeruje, że prawdziwy autorytet nie opiera się na dominacji, lecz na odpowiedzialności.

Czy „Władca Lewawu” to książka fantasy czy filozoficzna?

To pytanie, na które powieść „Władca Lewawu” Doroty Terakowskiej celowo nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Z jednej strony spełnia wszystkie wymogi gatunkowe fantasy — jest w niej równoległy fikcyjny świat, władca obdarzony magicznymi mocami, przepowiednia, cudowne przedmioty i bohaterowie (np. ogromne pająki) i walka dobra ze złem.

Z drugiej – każdy z tych elementów niesie ładunek filozoficzny, który wykracza daleko poza konwencję fantastyczną, czy nawet przygodową. Pytania, które stawia powieść, należą do filozofii politycznej i etyki. Autorka zmusza do zastanowienia: na czym polega zło władzy, co tworzy tyranię, czy człowiek bez gniewu jest jeszcze wolny, jak rozpoznać manipulację ukrytą pod słowami troski. To nie są pytania ograniczone do fantastycznego świata. To w istocie filozoficzne zagadnienia, kierowane do każdego czytelnika.

Pisarka używa konwencji fantasy jako języka do opisywania rzeczy poważnych. Wokark to Kraków, symbolizujący jakiekolwiek miasto, w którym sprawowana jest władza, Nienazwany to każdy tyran, a Bartek to każdy człowiek (nie tylko dziecko) stojący przed wyborem między biernością a odpowiedzialnością. „Władca Lewawu” jest więc jednocześnie fantasy i powieścią filozoficzną.

Jak wygląda Wokark?

Wokark z „Władcy Lewawu” Doroty Terakowskiej jest fantastycznym odpowiednikiem Krakowa, zbudowanym na zasadzie lustrzanego odbicia. Posiada tę samą topografię, te same ulice i place, ale wszystkie nazwy brzmią jak czytane wspak (Wawel to Lewaw, Wisła – Alsiw, ulica Skałeczna – U Ałaks). Odwrócenie nazw sygnalizuje, że mamy do czynienia ze światem, który wygląda znajomo, lecz rządzi się odwróconymi zasadami.

Pod względem wizualnym Wokark jest uderzająco czysty w porównaniu z zadymionym, szarym Krakowem opisanym na początku powieści. Nie ma tu samochodów ani fabryk, powietrze jest świeże, a woda w Alsiwie krystalicznie przejrzysta. Ta czystość jest jednak pozorna, ponieważ piękne otoczenie skrywa społeczeństwo żyjące w permanentnym strachu przed nocnymi Pajęczakami i tyranem z Lewawu.

Centrum świata Wokarku jest właśnie Lewaw – odpowiednik Wawelu, zamek będący siedzibą Nienazwanego. W przeciwieństwie do Wawelu, który jest symbolem polskiej historii i dumy, Lewaw jest miejscem grozy: mrocznym, zamkniętym, do którego Allianie muszą przynosić swoje dzieci i z którego wychodzą nocą Pajęczaki terroryzujące miasto.