1. Definicja totalitaryzmu.

Porównanie totalitarnych systemów Niemiec, ZSRR i Włoch zacznę od wyjaśnienia ogólnego pojęcia totalitaryzmu. Totalitaryzm jest to system organizacji państwa, polegającym na ingerencji władz we wszystkie dziedziny życia politycznego, społecznego i kulturalnego oraz na sprawowaniu nad nimi kontroli. Władza kontroluje wszystko. Jej główne cechy to autokratyzm, masowa indoktrynacja, stosowanie na szeroką skalę propagandy, doprowadzenie społeczeństwa do całkowitego podporządkowania, w czym pomaga cała machina policyjna oparta często na terrorze. Totalitaryzm kojarzy się też z uniformizacją. System ten opiera się na jednej, monopolistycznej ideologii i władzy, sprawowanej przez jedną partię, np. komunistyczną, czy też ruch polityczny taki, jak faszyści. Partia kontroluje każdą dziedzinę życia, centralnie steruje gospodarką. Totalitaryzm jest oczywistym zaprzeczeniem demokracji i pluralizmu. Najważniejsze są sprawy i interesy państwowe, jednostka natomiast, wraz z jej potrzebami, spychana jest na margines. Polityka zagraniczna państwa totalitarnego polega na stałym dążeniu do zwiększania jego wpływów. Totalitarnymi nazywano systemy państwowe Niemiec - za czasów Hitlera, oraz Związku Radzieckiego, głównie stalinizm. Samo pojęcie totalitaryzmu zawdzięczamy Benito Mussoliniemu.

2. Stalinizm - totalitaryzm w Związku Radzieckim.

Stalinizm to okres w historii ZSRR, który charakteryzował się głównie oficjalnym kultem wodza, izolacją polityczną od świata zewnętrznego i totalną kontrolą polityczną nad życiem społecznym i gospodarką. A wszystko to przy użyciu terroru policyjnego. Ukształtował się w latach dwudziestych XX wieku w Związku Radzieckim. Józef Stalin przekształcił państwo w despotyczny reżim policyjny. Uprzywilejowana i najwyżej w hierarchii stojąca była biurokracja partyjna. Odpowiedzialna ona była za sprawowanie kontroli nas administracją, gospodarką, kulturą, szkolnictwem i siłami zbrojnymi. Jedynym, który mógł ograniczyć władzę aparatu partyjnego był Stalin. Jego pozycja zbudowana była na narzuconym z góry kulcie i konsekwentnie umacniana przez czystki, jakie przeprowadzano w otoczeniu przeciwników Stalina. Pozbywano się nieprzychylnych Stalinowi działaczy, literatów, prostych ludzi, oskarżając ich o nieprawomyślność i nie podążanie zgodnie z obowiązującą linią.

Stalinizm to idealny przykład totalitaryzmu, można powiedzieć - słownikowy. Marksiści twierdzą, że stalinizm był wynaturzeniem idei komunizmu i zaprzeczeniem większości wytycznych leninizmu. Natomiast przeciwnicy marksistowskiej teorii twierdzą, że stalinizm pochodzi w prostej linii od leninizmu. I ze to właśnie Lenin był tym, który rozpoczął przeistaczanie ustroju rewolucyjnego w policyjny.

Ofiarą represji stalinowskich, począwszy od lat trzydziestych, padali działacze opozycyjni, buntujący się przeciwko reżimowi i nie zgadzający się z obowiązującym systemem. Charakterystyczne dla reżimu stalinowskiego było traktowanie ideologii politycznej jako dogmatu. Wszystko, co powiedział Stalin było święte jedynie słuszne. Stalin zlikwidował demokrację parlamentarną, zniknęły wolności polityczne na rzecz systemu monopartyjnego, pozbyto się również demokracji wewnątrzpartyjnej. Wszystko to miało na celu zbudowanie podwalin pod władzę partii, a przy okazji zaciemnienie sytuacji. Dopiero po śmierci Stalina zaczęto powoli odchodzić od systemu zbudowanego na kulcie jednostki. Przełomem był XX Zjazd KPZR w 1956 roku, podczas którego Nikita Chruszczow odważył się na krytykę stalinizmu. Wygłoszenie tego referatu było osobistym ryzykiem Chruszczowa, ponieważ nie uzyskał on akceptacji prezydium. Delegaci usłyszeli, że półbóg i ojciec najtroskliwszy był mściwym i prześladującym niewinnych towarzyszy sadystą, gwałcącym prawo i wyrządzającym partii niepowetowane szkody. Poinformował ich również o sfingowanych procesach, torturach. Nie trzeba mówić, jakim szokiem były dla towarzyszy te rewelacje. Od tego momentu mamy do czynienia z tzw. "odwilżą chruszczowowską". Nie zmieniły się podstawy ustroju, nadal był to komunizm, nadal partia pełniła władzę. Reżim jednak nieco zelżał. Zrezygnowano z represji, doszło do rehabilitacji ofiar. "Odwilż" trwała jednak krótko. Natomiast zupełne odejście od stalinizmu nastąpiło dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych.

Skrajną formę stalinizmu mogliśmy za to obserwować w Chinach przewodniczącego Mao Zedonga, w Rumunii w latach 1954 - 89, czy w Albanii lat 1949 -76.

3. Włoski i niemiecki faszyzm.

Faszyzm to ruch polityczny o charakterze totalitarnym, nacjonalistycznym i rasistowskim, który ukształtował się we Włoszech po I wojnie światowej. Później rozwinął się też w innych krajach, a w Niemczech przyjął formę skrajną. Był to kierunek polityczny opozycyjny do komunizmu i socjalizmu. Faszyzm głosi teorie nacjonalistyczne, antydemokratyczne, jest przeciwny liberalizmowi, dąży do zbudowania silnego totalitarnego państwa. Do ruchu przystępowali różni ludzie, z różnych klas społecznych, tak klasa średnia, jak i robotnicza. Faszyzm sam w sobie nie był ideologią, raczej zbitką różnych systemów myślowych, niekiedy wykluczających się nawzajem. Znajdziemy tam i nacjonalistyczny solidaryzm społeczny, i antydemokratyzm socjologiczny, który miał tłumaczyć faszystowski etnocentryzm, elitaryzm i rasizm. Misja dziejowa była tym, na czym ideologowie faszystowscy opierali swoje zupełnie nierealne koncepcje. Faszyści wszędzie szukali wrogów, przyczynę wszelkiego zła. Każdy kraj miał swojego wroga. Dla włoskich faszystów tym wrogiem był "zgniły liberalizm", dla Niemców "twór żydowski". Dyktatura faszystowska opierała się na zasadzie wodzostwa, dysponowała zhierarchizowanym aparatem partyjnym, stosowała terror wobec przeciwników politycznych. Wódz wymagał wierności i posłuszeństwa, jego wola określała normy etyczne i ich granice. Życie jednostki zostało podporządkowane sprawom państwa. Naród utożsamiano z państwem, państwo z rządem, natomiast z wodzem. Terror uzasadniano mitem wroga. Sposobem działania ideologicznej propagandy faszystowskiej była demagogia społeczna. Podsycano niezadowolenie z rządów demokratyczno - parlamentarnych, kierując je na antysemityzm i antykomunizm. Próbowano w ten sposób ukryć prawdę o przyczynach nędzy i upadku społeczeństwa. Różne były drogi faszystów do władzy - siłą albo legalnie wprowadzano dyktaturę. Zależne to było od aktualnej sytuacji wewnętrznej danego kraju. Jeszcze zanim przejęły władzę, partie faszystowskie umacniały swoje pozycje i wpływy w kraju. Dyktatura faszystowska była systemem monopartyjnym. Całą władzę dzierżył wódz, a jego gabinet był miejscem, w którym zapadały wszystkie decyzje, i z którego wydawane były wszelkie dyspozycje. Stanowiska państwowe zajmowali faszyści, wszystko było poddawane dokładnej kontroli aparatu partyjnego. Nad porządkiem w państwie i nad prawidłowym funkcjonowaniem państwa czuwała policja polityczna, której zadaniem było eliminowanie rzeczywistych i potencjalnych nieprzyjaciół reżimu. Nad bezpieczeństwem pieczę miał system, opierający się na policji mundurowej i tajnej. W Niemczech było to Gestapo, we Włoszech OVRA. Faszyzmowi zawdzięczamy obozy koncentracyjne, które służyć miały przyspieszeniu osiągnięcia najważniejszego celu, czyli wyeliminowaniu wrogów. Terror i donosicielstwo tworzyły poczucie strachu. Bardzo ważna dla władz faszystowskich była kwestia edukacji i wychowania młodzieży. Tworzono organizacje młodzieżowe Avanguardia Balilla we Włoszech, Hitlerjugend w Niemczech. Ruch faszystowski już od swego zarania nastawiał się na prowadzenie wojny. Faszyści głosili pogardę i nienawiść. Państwa faszystowskie stały się realnym zagrożeniem, kiedy do władzy w Niemczech doszedł Adolf Hitler. Cała gospodarka kraju została przekształcona na potrzeby wojenne. W obliczu zagrożenia wojną organizacje antyfaszystowskie i nielegalne partie polityczne jednoczyły się we frontach ludowych, czy - już w czasie II wojny światowej - w ruchu oporu. Faszyzm jest jednym z najbardziej wstecznych systemów w dziejach. Przyczynił się do zahamowania rozwoju kultury, oświaty i duchowości narodów, które zniewolił. Z winy faszyzmu doszło do największych zbrodni przeciw ludzkości. Zbrodnie hitlerowskie skutecznie skompromitowały totalitaryzm faszystowski. Dlatego nie powrócił już w dawnej swej formie, choć w różnych krajach działają partie neofaszystowskie.

Narodziny faszyzmu we Włoszech.

Kryzys kapitalizmu stał się podwaliną dla powstania faszyzmu. Wraz z rozrastaniem się ruchu rewolucyjnego coraz bardziej zagrożona stawała się pozycja burżuazji. Pojawiały się wśród niej tendencje do przechodzenia od demokracji parlamentarnej do dyktatury terrorystycznej. Różne były wcielenia faszyzmu, w zależności od kraju jego występowania. I tak, we Włoszech wiązał się głównie ze sfera finansową, w Niemczech z przemysłem ciężkim, w Hiszpanii natomiast z obszarnictwem. Z początku termin ten określał tylko ruch przewodzony przez Mussoliniego, tworzony przez organizacje żołnierskie. W 1919 Benito Mussolini ogłosił manifest faszystowski. Ruch zdominowany był przez wpływy syndykalistyczno - rewolucyjne, głosił konieczność walki o powołanie Zgromadzenia Ustawodawczego, o prawo wyborcze dla dwudziestojednolatków i dla kobiet. Walczył zniesienie policji politycznej, tajnej dyplomacji, konfiskatę dóbr kongregacji, emeryturę od 55 roku życia, ośmiogodzinny dzień pracy, gwarantowane minimum płac. W 1921 roku ruch faszystowski utworzył Narodową Partię Faszystowską na czele której w 1922 stanął sam Mussolini jako Duce.

Narodziny faszyzmu w Niemczech.

Na samym początku faszyzm niemiecki silnie nawiązywał do tradycji włoskich. Niemiecką odmianę faszyzmu nazywa się również hitleryzmem, nazizmem, czy nacjo-socjalizmem. W 1920 roku Niemiecka Partia Robotnicza ogłosiła dwudziestopięciopunktowy program, którego twórcami byli Dexler i Hitler. Był to oczywiście program o charakterze nacjonalistycznym i silnie antysemickim, rozprawiający się w sposób zdecydowany z kapitalizmem i właścicielami ziemskimi. W 1923 narodowi socjaliści , zwołujący do tej pory jedynie zebrania aktywistów, zorganizowali kongres w Monachium. Dobre stosunki między działaczami faszystowskimi von Eppem i Rohlem a monachijską policją i generałem von Lossovem (szefem bawarskiego okręgu bawarskiego) pozwoliły, mimo obowiązującego właśnie stanu wyjątkowego, na zorganizowanie defilady oddziałów SA. Wtedy też Adolf Hitler wysunął żądnie dotyczące unieważnienia traktatu wersalskiego. A uczynił to z trybuny Kongresu. W maju 1928 roku odbyły się wybory do Reichstagu. Hitlerowcy zdobyli dwanaście mandatów. Ale już w dwa lata później faszyści byli najsilniejszą partią w Niemczech i to w legalnych wyborach. Hitler został kanclerzem w styczniu 1933 roku. Funkcję tę powierzył mu marszałek von Hindenburg, prezydent Niemiec. Już w lutym kanclerzowi udało się rozprawić z komunistami, socjalistami oraz opozycją demokratyczną. W marcu tegoż roku Hitler z nadania Reichstagu otrzymał pełnomocnictwa, oddające w jego ręce niemalże nieograniczoną władzę. Odtąd niemiecki ruch faszystowski zaczął stawać się inspiracją dla innych ruchów.

4. Systemy totalitarne Niemiec i Związku Radzieckiego - porównanie.

Kiedy porównuje się systemy totalitarne powstałe w Niemczech i w Związku Radzieckim szybko można się przekonać, że niewiele jest między nimi różnic, że znaleźć można w głównej mierze cechy wspólne. Związane jest to z tym, że tak w Rosji, jak i w Niemczech władza oparta była na analogicznych założeniach. Po pierwsze, każde z tych państw miało swoją ideologię i dyktaturę. Kult jednostki to zjawisko charakterystyczne dla obu krajów. I w Niemczech, i w ZSRR wódz otaczany był niemal boską czcią. W przypadku Niemiec był to Hitler, w ZSRR zaś Stalin. W obu państwach dyktatorom udało się wprowadzić władzę jednej, prawowitej partii. Tylko ona była legalna. W Niemczech była to NSDAP, w Związku Radzieckim partia bolszewicka. Kolejnym podobieństwem był zwyczaj likwidowania opozycjonistów i wrogów systemu i zsyłania ich do obozów pracy - rosyjskich łagrów, niemieckich obozów koncentracyjnych. Zbrojnym ramieniem partii bolszewickiej było NKWD. Odpowiednikiem niemieckim były kolejno SA, SS i wreszcie Gestapo. Oba systemy doprowadziły do niezwykłego rozkwitu szpiegostwa, które było przy tym bardzo opłacalne. Szpiegów hojnie wynagradzano i bardzo sobie ceniono, dzięki czemu dobrze im się w tych zbrodniczych systemach wiodło. I w faszystowskich Niemczech, i w komunistycznym ZSRR bujnie kwitła cenzura. Obywatele byli indoktrynowani przez władze. Mówiono im, co jest dla nich dobre, wskazywano "właściwą" drogę. Ludzie czasem wierzyli władzy, ale często zwyczajnie obawiali się represji w razie sprzeciwu. Totalitaryzm stalinowski doprowadził do katastrofy, do upadku życia codziennego obywateli ZSRR. Naród rosyjski żył w biedzie, głód dziesiątkował miasta i wsie. Co się tyczy hitlerowskich Niemiec, poważnie zmniejszyło się bezrobocie. Co ciekawe, niemiecka polityka zagraniczna miała się w tych czasach bardzo dobrze. Hitler odnosił spore sukcesy na tym polu.

Interesujące jest to, że w Związku Radzieckim system totalitarny trwał jeszcze ponad trzydzieści lat po śmierci Stalina, natomiast w Niemczech upadł zaraz po samobójczej śmierci Adolfa Hitlera.

1. Tomasz Schramm, Wiek XX. Historia powszechna;

2. A. Hertz, Szkice o totalitaryzmie;

3. Wikipedia - Wolna Encyklopedia