Wielkanoc nazywana inaczej Paschą lub Wielką Niedzielą jest najważniejszym i jednocześnie najstarszym świętem chrześcijańskim. Mimo tego, że bardzo uroczyście obchodzimy też Święto Bożego Narodzenia to właśnie w czasie Wielkanocy wypełnia się najważniejsza tajemnica naszej wiary i stąd tak wielka waga tych świąt. Wielkanoc jest pamiątką męki i zmartwychwstania Chrystusa; na całość świąt składają się: Niedziela Palmowa - rozpoczynająca uroczystości Wielkiego Tygodnia, Triduum Paschalne obejmujące Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę oraz Niedziela Zmartwychwstania. Z Wielkanocą związany też jest Wielki Post, poprzedza on święto, trwa 40 dni i rozpoczyna się Środą Popielcową. Inne święta związane z wielkanocnymi uroczystościami to Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Boże Ciało i inne.

Wyznaczenie daty Wielkanocy od zarania chrześcijaństwa było przedmiotem sporów. W końcu, w 325 roku na Soborze Nicejskim, ustalono, że będzie ona świętem ruchomym - jest data przypada w pierwszą niedzielę, po pierwszej wiosennej pełni księżyca. W praktyce oznacza to, że Wielkanoc jest obchodzona między 22 marca a 25 kwietnia. Sprawę skomplikowała jeszcze reforma kalendarza: w XVI stuleciu papież Grzegorz XIII wprowadził nowy sposób obliczania dat, co spowodowało, że np. wyznawcy prawosławia, posługujący się kalendarzem juliańskim, od tego czasu obchodzą Wielkanoc w innym terminie. Wybór akurat takiej a nie innej pory roku na świętowanie Wielkanocy z pewnością nie jest przypadkowy. Wiosenne odradzanie się przyrody, budzenie się do życia roślin i zwierząt doskonale oddaje charakter tych świąt.

Święta wielkanocne obchodzone są w Polsce niezwykle uroczyście i jak chyba żadne inne związane są wieloma tradycjami i ludowymi obrzędami. Najbardziej znane i rozpowszechnione wśród wiernych to: malowanie pisanek, święcenie pokarmów, tradycja przystrajania Grobu Pańskiego, śmigus-dyngus, dzielenie się jajkiem. Istnieje też wiele lokalnych tradycji takich jak Siuda Baba, Emaus czy wieszanie Judasza. Postaram się przybliżyć niektóre z ludowych zwyczajów wielkanocnych i opowiedzieć też o świątecznej symbolice.

Jak już wspomniałam okres Wielkanocy rozpoczyna się czterdziestodniowym Wielkim Postem, który jest swoistym przygotowaniem do świętowania. Jego pierwszy dzień to Środa Popielcowa. W kościołach odbywa się wtedy nabożeństwo w czasie, którego kapłan posypuje głowy wiernych popiołem na znak zbliżającej się pokuty. Pochylając się nad parafianami wypowiada słowa, które nawiązują do biblijnej Księgi Rodzaju: "prochem jesteś i w proch się obrócisz". Gest ten oznacza pokutę, uznanie marności i słabości ludzkiej kondycji a jednocześnie jest wyrazem gotowości do moralnego i duchowego odrodzenia.

W okresie Postu są też odprawiane specjalne nabożeństwa: Droga Krzyżowa i Gorzkie Żale, a wierni powinni w tym czasie wstrzymać się od zabaw, pościć i modlić się.

Dzisiejsze zasady, jakie obowiązuje w czasie trwania Wielkiego Post są jednak o wiele łagodniejsze od tych, jakie obowiązywały w dawnej Polsce. Wstrzymanie się od różnorakich pokarmów traktowano wtedy wyjątkowo poważnie. Przez cały post jedzono jedynie kaszę, ziemniaki, żur i śledzie, do picia była lekko słona woda z dodatkiem czosnku. Dlatego po zakończeniu postu gdzieniegdzie obecny był zwyczaj przybijanie śledzia do drzewa na znak, że skończyło się jego panowanie na stole. Z podobnej przyczyny zakopywano w ziemi garnek z żurem lub też wręcz skorupy z potłuczonego wcześniej naczynia.

Czas Wielkiego Tygodnia rozpoczyna Niedziela Palmowa. Jest to pamiątka tryumfalnego wjazdu Chrystusa do Jerozolimy. W kościołach święci się palmy, nabożeństwu towarzyszy odczytany lub odśpiewany tekst Męki Pańskiej według przekazu ewangelicznego.

Następnie nadchodzi liturgia Wielkiego Czwartku, jest ona pamiątką Wieczerzy Pańskiej - upamiętnia moment przeistoczenia chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa, czyli ustanowienie Najświętszego Sakramentu. Ważnym elementem wielkoczwartkowej liturgii jest też obmycie przez kapłana nóg dwunastu starcom.

Wielki Piątek jest najsmutniejszym dniem wielkanocnej liturgii. Obchodzony jest na pamiątkę śmierci i pogrzebu Chrystusa. Wierni odwiedzają grób Chrystusa w kościołach, czas wypełnia pełna skupienia modlitwa.

W dawnej Polsce, ten dzień każdy, kto cierpiał na jakąś chorobę, bądź też chciał uniknąć zachorowania szedł do najbliższego jeziora lub rzeki i tam dokonywał kąpieli. Miało to gwarantować dobre zdrowie przez cały nadchodzący rok. Zwyczaj ten można też rozumieć jako pamiątkę przekroczenia przez Chrystusa rzeki Cedron.

Wielka Sobota to obchody Wigilii Paschalnej, ta niezwykła uroczystość związana jest obrzędami do których wykorzystuje się ogień i wodę. Najpierw rozpoczyna się liturgią światła (czyli ognia) - po zmroku ksiądz rozpala ognisko, od niego zapala paschał, który uroczyście wnosi do kościoła. W trakcie nabożeństwa następuje też modlitwa, która jest odnowieniem przyrzeczenia chrzcielnego: wyznanie wiary i wyrzeczenie się szatana.

Wielka Sobota to oczywiście także święcenie pokarmów, w pięknie przystrojonych koszykach niesie się do kościoła chociaż po odrobinie dań, które będą na świątecznym stole. Wyposażenie koszyka różni się w zależności od regionu Polski. Czasem więc będą to cukrowe baranki, gdzie indziej baranki z masła, technika wykonania najbardziej charakterystycznej części święconki - pisanek też jest bardzo zróżnicowana. Oprócz pisanek niemal zawsze w koszyczku muszą się znajdować chleb, sól, chrzan, wędlina. Dawniej, w niektórych regionach istniał zwyczaj, że do święcenia w wielkich torbach przynoszono dosłownie wszystkie pokarmy jakie przygotowano na świąteczny stół.

Wreszcie następuje Wielka Niedziela, jej rozpoczęciem jest uroczysta msza z procesją zwana rezurekcją - nazwaną tak od łacińskiego słowa resurrectio co znaczy dosłownie zmartwychwstanie. Po mszy wszyscy udają się do domów na świąteczne śniadanie. Na stole królują tradycyjne potrawy, stoi baranek i świeca. Wszyscy domownicy składają sobie życzenia dzieląc się przy tym jajkiem pochodzącym ze świątecznego koszyka. To dzielenie się jajkiem przypomina bożonarodzeniowe dzielenie się opłatkiem i jest dla rodziny znakiem pojednania, miłości i życzliwości.

Drugi dzień Wielkanocy kojarzony jest głównie ze zwyczajem nazywanym śmigusem- dyngusem, zwanym też lanym poniedziałkiem. Do XV wieku śmigus- dyngus oznaczał dwie osobne czynności: śmigus to smaganie wierzbową gałązką, a dyngus polegał na wymuszaniu datków, pod groźbą oblania wodą. Dzisiaj przekształciło się to w domową zabawę, w której symboliczne polewamy się wodą. W Poniedziałek Wielkanocny znany był zwyczaj skropywania wodą święconą pól przeznaczonych pod uprawę, co miało gwarantować obfite plony.

Wielkanocne obrzędy i symbole są bardzo stare, sięgają czasów początków chrześcijaństwa, kiedy to szczególnie wyraźnie podkreślano wiarę w Zmartwychwstałego Chrystusa i jego rychłe nadejście jako Zbawiciela. Dlatego każdą pamiątkę Jego śmierci na krzyżu i zmartwychwstania celebrowano ze szczególnym pietyzmem i wielką radością, która łączyła się z oczekiwaniem nowego ładu. W późniejszych wiekach czas, w którym Jezus miałby powtórnie przyjść na świat został przesunięty w raczej nieokreśloną lecz dalszą przyszłość. Charakter Wielkanocy pozostał jednak nadal radosny i przepełniony wiarą w życie wieczne.

Symbolika Wielkiej Nocy oczywiście jest głęboko chrześcijańska, ale w swojej istocie nawiązuje też do pogańskich, prastarych wierzeń i praktyk leżących u zarania historii człowieka jako istoty religijnej. To przede wszystkim symbole związane ze śmiercią i odradzaniem się. Z faktem, że wszystko umiera, człowiek zapoznaje się już w dzieciństwie, również już od najmłodszych lat widzi odradzanie się życia, np. poprzez nienaruszalne cykle przyrody, która po zimowej martwocie z nową siła odradza się na wiosnę. Początkowo hierarchowie kościelni przeciwstawiali się włączaniu przedchrześcijańskich wierzeń, ale przyzwyczajenie do prastarych obrzędów była tak wielkie, że w końcu zaniechano walki i włączono pogańskie symbole w obyczaj świętowania Wielkanocy.

Przyjrzyjmy się więc najbardziej znaczącym symbolom tych świąt.

Najważniejszym symbolem Wielkanocy jest jajko. Od tysiącleci uważane jest za symbol życia, odradzania się i zmartwychwstania. W mitologiach pojawia się często jako coś, z czego stworzony jest wszechświat, źródło i początek wszystkiego. Od dawna też uważano, że jajko posiada niezwykłą moc, która chroni przed złem, przynosi urodzaj i obdarza płodnością. W jajku kumulują się siły życiowe i tajemnice odradzającej się przyrody.

Najstarsze pisanki liczą po kilka tysięcy lat i zostały znalezione w starożytnym Egipcie i Mezopotamii. Podobno i w Polsce zwyczaj zdobienia jajek jest bardzo stary i sięga czasów przedchrześcijańskich.

W Wielkanoc pisankami obdarowywano się przy okazji świątecznych odwiedzin, szczególnie młodzi chłopcy obdarowywali dziewczęta takim podarkiem, co oznaczało, że mają wobec nich małżeńskie plany.

Pisankami obdarowywano także zmarłych, jajka zanoszono na cmentarz i kładziono na grobach. W ten sposób okazywano zmarłym pamięć i miłość, ale pokazywano też swoją wiarę w zmartwychwstanie. Zwyczaje te obecne są i dzisiaj w kościele prawosławnym, jajka zanosi się na groby bliskich w drugą niedzielę po Wielkanocy.

Jajka zdobi się różnymi technikami: malując je gorącym woskiem, farbkami, wyskrobując desenie na wcześniej zafarbowanej skorupce. Ich wykonywaniem w dawnej Polsce zajmowały się wyłącznie kobiety. Wierzono, ze obecność mężczyzny osłabia magiczne działanie jajek. Gdy któryś przypadkiem wszedł do izby, w której kobiety zajmowały się pisankami zostawał natychmiast przepędzony, wypowiadano też odczyniające urok zaklęcia.

Kolejny z kluczowych symboli Wielkanocy to baranek. Jego obecność w koszykach i na stołach uosabia obecność Chrystusa. To przez krew Baranka Bożego Jezusa zyskaliśmy wyzwolenie od śmierci. Baranek jest też przypomnieniem Starego Testamentu i historii o ocaleniu pierworodnych synów Izraela od śmierci w Egipcie. Drzwi pomazane krwią zabitego baranka były znakiem dla Boga, że mieszkają tam prawowierni Żydzi.

Zając - dzięki swojej ruchliwości i żywotności od najdawniejszych czasów kojarzony z płodnością, witalnością i odradzaniem się przyrody. Do symboli wielkanocnych zając dołączył w XVII wieku, a na początku XX wieku także i w Polsce stał się jednym ze znaków Wielkanocy.

Palma wielkanocna została wprowadzona do obrzędów świątecznych w XI wieku, jest pamiątką triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Jej zielone liście, tak jak inne wielkanocne symbole, są znakiem zmartwychwstania i odradzającego się życia. W poprzedzającą Wielki Tydzień Niedzielę Palmową wierni przynoszą je do kościoła, gdzie zostają poświęcone. Oczywiście w Polsce nie używa się prawdziwych gałązek palmy, ponieważ nie występują one w naszej strefie klimatycznej. W zależności od regionu zamiast nich używa się miotełek ze zbóż, suszonych kwiatów i ziół, zdarzają się też palmy zrobione z gałązek leszczyny bądź wierzby. Poświęcone gałązki często przybijano do drzwi aby chroniły dom i jego mieszkańców.