Od chwili narodzin, przez cały bieg życia zachodzą w naszym organizmie niezmiernie złożone zmiany w funkcjonowaniu fizycznym i psychicznym. Rozwój człowieka uwarunkowany jest bowiem wieloma czynnikami - genetycznymi, fizjologicznymi związanymi z dojrzewaniem organizmu i mózgu, psychologicznymi, środowiskowymi. Szczególnie w okresie niemowlęctwa i dzieciństwa zmiany są bardzo szybkie i obejmują różne dziedziny aktywności człowieka: motorykę, emocje, procesy poznawcze.

Zmiany fizyczne i psychologiczne zachodzące w trakcie procesów i stadiów rozwoju są przedmiotem badań odrębnej gałęzi psychologii nazywanej psychologią rozwojową. Zajmuje się ona badaniem ludzkiego rozwoju we wszystkich jego aspektach. W niniejszej pracy postaram się zaprezentować najważniejsze koncepcje i modele rozwoju zwłaszcza poznawczego, emocjonalnego i społecznego, jakie zostały sformułowane do tej pory na gruncie psychologii rozwojowej.

Przede wszystkim należy omówić najważniejsze pojęcia z dziedziny psychologii rozwojowej. Ważne odróżnienie dotyczy wieku chronologicznego od wieku rozwojowego. Wiek chronologiczny oznacza rzeczywisty wiek dziecka, natomiast wiek rozwojowy to wiek chronologiczny, w którym większość dzieci wykazuje określony poziom rozwoju fizycznego lub psychicznego.

Istotne jest również omówienie pojęcia zmiany, która w rozumieniu psychologii rozwojowej oznacza inny jakościowo sposób funkcjonowania jednostki w zakresie percepcji, emocji, języka, relacji interpersonalnych, itd. Zmiany rozwojowe zachodzą w podobny sposób u wszystkich ludzi na świecie, bez względu na kulturę, w której żyją. Wszystkie dzieci przechodzą przez kolejne zmiany, zwykle w tej samej kolejności, chociaż u niektórych dzieci pewne zmiany mogą zachodzić wolniej niż u innych. Rozwój uzależniony jest od wielu czynników, wśród których najważniejsze są:

- uwarunkowania genetyczne,

- wpływ środowiska,

- doświadczenie,

- wychowanie - warunkowanie i uczenie się,

- cechy osobowości.

Najczęściej czynniki warunkujące rozwój fizyczny i psychiczny ujmowane są w cztery grupy:

1. Czynniki biologiczne (organiczne) obejmują:

- wrodzone odruchy dziecka umożliwiające mu przetrwanie, zdobywanie pożywienia, obronę przed szkodliwymi czynnikami, oraz nawiązywanie kontaktów z innymi osobami, np. odruch ssania, uśmiechanie się.

- genetyczne dziedzictwo dziecka - determinuje jakie właściwości rozwinie jednostka i kiedy to nastąpi; określa również predyspozycje jednostki do zapadania na niektóre fizyczne i umysłowe choroby. Genotyp obejmuje geny odziedziczone po rodzicach, natomiast fenotyp określa właściwości, jakie rozwiną się u jednostki, np. budowę ciała, kolor oczu.

- budowa i rozwój układu nerwowego oraz struktur mózgowych, dojrzewanie układu endokrynnego.

- dojrzewanie fizyczne.

Mózg oraz układ nerwowy rozwijają się głównie w okresie prenatalnym. Następuje wtedy intensywny proces powstawania neuronów i ich migracja do miejsca przeznaczenia. Uważa się, że aksony i dendryty rozwijają się głównie po narodzeniu. Charakterystyczne jest to, że w momencie urodzenia noworodki maja bardzo duże głowy, nieproporcjonalne w stosunku do reszty ciała (głowa stanowi ¼ długości całego ciała noworodka). W pierwszym roku życia rozwija się bardzo szybko tkanka nerwowa (całkowita masa komórek mózgowych) zwiększając się o ok. 50% w ciągu pierwszych dwóch lat. Zupełnie inaczej przebiega rozwój układu płciowego, w którym pierwsze zmiany następują dopiero w okresie dojrzewania. Dojrzewanie układu endokrynnego determinuje natomiast rozwój narządów płciowych.

W obrębie mózgu można wyodrębnić trzy główne struktury: pień mózgu, układ limbiczny oraz korę mózgową. Kora mózgowa rozwija się najpóźniej, ale i najintensywniej. Jest podzielona na dwie prawie symetryczne połowy zwane półkulami mózgu, które łączy warstwa włókien nerwowych czyli tzw. ciało modzelowate. W każdej półkuli wyróżniono cztery płaty - czołowy, ciemieniowy, potyliczny, skroniowy. Każdy z nich pełni specyficzne funkcje, związane np. z widzeniem, słyszeniem, pamięcią i językiem.

Układ limbiczny zaangażowany jest w regulowanie reakcji emocjonalnych, zachowań seksualnych, długotrwałe przechowywanie informacji. Natomiast pień mózgu jest najstarszą częścią mózgu i odpowiada m.in. za funkcje związane z podtrzymywaniem życia, takimi jak oddychanie, akcja serca.

Mózg działa jako zintegrowana całość, dlatego właściwy rozwój wszystkich struktur mózgowych gwarantuje właściwe funkcjonowanie fizyczne i psychiczne.

2. Czynniki środowiskowe

Szczególnie ważne dla rozwinięcia podstawowych funkcji fizycznych i psychicznych są wczesne wpływy środowiskowe, mogące oddziaływać na jednostkę już w okresie prenatalnym albo w okresie postnatalnym, np. czynniki biologiczno- chemiczne działające na matkę (spożywany pokarm) są przekazywane także dziecku. Poza tym czynniki środowiskowe obejmują kulturę, w jakiej rozwija się dziecko, postawy wychowawcze rodziców, edukację stymulująca rozwój umysłowy jednostki. Te czynniki funkcjonują zwykle niezależnie od dziecka, ale do pewnego stopnia są kontrolowane.

Wpływ środowiska społecznego na rozwój jednostki obejmuje wiele czynników, które mogą oddziaływać na jednostkę w różnorodny sposób:

- w oparciu o zasady uczenia się (wzmocnienia pozytywne, negatywne);

- poprzez identyfikację (upodobnianie swoich reakcji do zachowań drugiej osoby, która zazwyczaj jest traktowana jako autorytet);

- poprzez uczenie się oparte na modelowaniu (naśladowanie wzorców reakcji);

- przez narzucanie jednostkom określonych ról społecznych, które determinują z kolei wzorzec zachowań społecznie akceptowanych w danej sytuacji;

- w procesie perswazji lub manipulacji.

Otoczenie jednostki (rodzice, grupa rówieśnicza, itd.) odgrywają ważną rolę w procesie socjalizacji (uspołeczniania), który polega na kształtowaniu określonych wzorców zachowania, wartości, postaw, sposobów reagowania emocjonalnego, które są pożądane i akceptowane w społeczności, w której rozwija się jednostka.

Dyskusja dotycząca tego, w jakim stopniu rozwój fizyczny i psychiczny jednostki jest zdeterminowany przez czynniki genetyczne, a w jakim przez środowisko i doświadczenia, trwa od dawna. Badania sugerują, że zarówno otoczenie zewnętrzne jednostki, jak i jej genetyczne wyposażenie wpływają na jej rozwój. Geny określają niektóre predyspozycje, natomiast rzeczywisty rozwój potencjalnych zdolności zależy w dużej mierze od stymulacji środowiska.

3. Czynniki sytuacyjne

Mogą być one rozumiane w dwojaki sposób. W węższym ujęciu określane są poprzez obecność obok jednostki innych ludzi. Mowa wtedy o sytuacjach społecznych, które określają znaczenie społeczne i role społeczne, jakie pełni jednostka i które są od niej oczekiwane w danych okolicznościach. W psychologii funkcjonuje nawet odrębne podejście badawcze zwane sytuacjonizmem - zakłada ono, że nasze wszelkie działania zdeterminowane są nie dyspozycjami osobowościowymi, ale wpływem określonych sytuacji. Sytuacje społeczne ułatwiają nam niektóre działania a czasem narzucają pewne ograniczenia i tym samym stymulują wszelką naszą aktywność.

W szerszym rozumieniu sytuacja może być zdefiniowana jako pewien układ bodźców w otoczeniu jednostki, który, o ile pojawi się w optymalnym momencie rozwoju, może stymulować do wykształcenia określonych zdolności, np. posługiwania się językiem. Jeżeli natomiast go zabraknie, jednostka być może nie będzie już w stanie rozwinąć niektórych umiejętności.

Dana sytuacja prezentuje wiele alternatyw zmuszających jednostkę do wyboru i stymulujących jej rozwój. Jeżeli w otoczeniu jednostki pojawiają się co najmniej dwie możliwości rozwoju i utrudniają jednostce wybór, można mówić o 3 podstawowych sytuacjach konfliktowych:

- dążenie - dążenie (+ +),

- dążenie - unikanie (+ -),

- unikanie - unikanie (- -).

Sytuacje konfliktowe tworzą specyficzny stan motywacyjny, który pobudza, ukierunkowuje, podtrzymuje oraz kończy wszelką aktywność fizyczną lub psychiczną jednostki. Mogą też w niektórych przypadkach prowadzić do pojawienia się u jednostki poczucia stresu, czyli takiego stanu psychofizjologicznego organizmu, w którym pod wpływem działania specyficznych czynników, zwanych stresorami, zaczyna wzrastać napięcie. Siła oddziaływania na jednostkę poszczególnych stresorów zależy od interpretacji poznawczej dokonanej przez jednostkę, która ocenia, jak poważne jest dla niej dane zagrożenie, a także to, czy dysponuje odpowiednimi środkami, by móc sobie poradzić w danej sytuacji. Odpowiednie rozpoznanie sytuacji stresującej warunkuje podjęcie odpowiednich strategii przez jednostkę, jak również energię, jaką włoży w działanie.

4. Własna aktywność jednostki

Poza czynnikami genetycznymi i wpływami środowiskowymi oraz sytuacyjnymi rozwój fizycznych i psychicznych właściwości człowieka wyznacza także aktywność samej jednostki, jej życiowe doświadczenia określane poprzez jej interakcje ze środowiskiem.

Inna klasyfikacja czynników wpływających na rozwój podstawowych właściwości fizycznych i psychicznych jednostki wyodrębnia wśród nich ze względu na ich źródło tzw.

  • Modyfikatory - czynniki egzogenne (zewnętrzne), które obejmują:
    • modyfikatory biogeograficzne, np. środowisko naturalne, stopień jego zanieczyszczenia, strefa klimatyczna.
    • modyfikatory społeczno- kulturowe, np. narodowość, środowisko miejskie lub wiejskie, status socjoekonomiczny rodziców, tradycje i normy panujące w najbliższym otoczeniu.
  • Determinatory - czynniki endogenne, genetyczne,
  • Stymulatory - czynniki endogenne paragenetyczne.

Niektórzy badacze mówią o jeszcze innym czynniku warunkującym rozwój, mianowicie o stylu życia danej osoby.

Ontogeneza czyli rozwój osobniczy człowieka zależy zatem od interakcji czynników środowiskowych i genetycznych. U większości ludzi przebiega w ten sam sposób, choć niektóre jednostki mogą dojrzewać szybciej bądź wolniej w porównaniu do innych.

Była już mowa o tym, że pełny zestaw genów to tzw. genotyp organizmu. Natomiast zestaw cech, jakie organizm rozwinie stanowi fenotyp. Badania prowadzone w zakresie genetyki behawioralnej mają na celu wykrycie genetycznych podstaw niektórych właściwości, takich jak inteligencja czy osobowość.

Większość właściwości, które są uwarunkowane genetycznie, ma charakter poligenetyczny. Oznacza to, że mają szansę się rozwinąć w zależności od właściwej kombinacji genów. W związku z tym wyróżniono geny, których obecność zawsze prowadzi do rozwinięcia się danej cechy czyli tzw. geny dominujące, oraz geny, które ujawniają się tylko w połączeniu z innymi genami - są to geny recesywne. Szacuje się, że tylko ok. 10% genów jest wykorzystywanych w ciągu życia. Pozostałe z nich mogą ujawnić się tylko w określonych warunkach otoczenia. Jeżeli te warunki są względnie stałe i przewidywalne, geny determinują sztywne, stereotypowe wzorce zachowania. Proces, w którym określony genotyp prowadzi do rozwinięcia danych właściwości czyli fenotypu nazywany jest epigenezą. W trakcie epigenezy dochodzi do różnicowania różnych kombinacji genów pod względem czasu ich funkcjonowania. Zatem organizm ma możliwość wykorzystania tylko jednej takiej kombinacji w danym okresie. Czasem podobny efekt wywoływany jest nie poprzez procesy genetyczne ale w wyniku określonych warunków środowiskowych. Taki proces nazywany jest fenokopią. Pod wpływem działania środowiska kształtuje się jakaś cecha, identyczna do tej, jaka tworzy się zwykle w obecności określonego genu. Jeżeli organizm nie jest podatny na takie wpływy środowiskowe mówimy o rezystencji. Prawdopodobnie istnieją różnice indywidualne w zakresie rezystencji organizmu na niektóre czynniki, ten wewnętrzny "opór" organizmu może także ulegać zmianom w toku rozwoju.

Różne tory rozwojowe czyli sposoby realizowania tego samego genotypu poznawane są dzięki badaniu bliźniąt jednojajowych, które wychowywały się w różnych środowiskach. Badaniom poddaje się również członków jednej populacji lub grupy o podobnym genotypie, ale żyjących w zupełnie innych warunkach.

Podwójne łańcuchy DNA w jądrach komórkowych to chromosomy, które determinują płeć dziecka. Wszystkie komórki organizmu zawierają po 46 chromosomów. Kiedy ulegają podziałom, nowo powstałe komórki mają połowę z tych chromosomów, pozostała ich liczba jest dobudowywana. Komórki rozrodcze czyli plemniki i jaja zawierają po podziałach tylko po 23 chromosomy, dopiero gdy się połączą tworzą 46 chromosomów w komórkach dziecka. Zatem dziecko posiada połowę chromosomów od każdego z rodziców. W męskiej i żeńskiej komórce rozrodczej 22 pary chromosomów są takie same, ostatnia para decyduje o płci dziecka. Mężczyźni mają parę chromosomów XY natomiast kobiety XX. Pod wpływem tych różnic następują określone zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego i endokrynnego, których działanie prowadzi do odmiennego u kobiet i u mężczyzn rozwoju fizycznego i psychicznego. Uważa się, że para chromosomów XX u dziewczynek zapewnia większą rezystencję organizmu, zatem jego mniejszą podatność na wpływy zewnętrzne, rozwój odpowiednich właściwości jest wtedy bardziej ustabilizowany. Natomiast chromosomy XY zmniejszają odporność organizmu na czynniki środowiskowe, przyczynia się to m.in. do większej śmiertelności okołoporodowej, jaka występuje częściej u chłopców. Obserwacje te sugerują ważne znaczenie chromosomu Y. Potwierdzają to badania osób cierpiących na różne choroby uwarunkowane genetycznie. Przykładowo zespół Klinefeltera spowodowany jest wystąpieniem trzech chromosomów XXY, prowadzi do upośledzenia rozwoju fizycznego, głównie w zakresie procesu kostnienia. Proces ten przebiega u chłopców dużo wolniej .

Istoty ludzkie cechuje dymorfizm płciowy czyli współwystępowanie dwóch różnych form - genów męskich i żeńskich. Jednak w przypadku człowieka ten dymorfizm jest słabo widoczny. Różnice międzypłciowe obserwowane są w okresie okołoporodowym w zakresie długości i ciężaru ciała, przebiegu procesu kostnienia. Najsłabiej dymorfizm przejawia się w wieku 10-11 lat, gdy dziewczęta dorównują niektórymi właściwościami chłopcom.

Najważniejsze różnice w rozwoju płciowym u chłopców i dziewcząt:

-rozwój płciowy przebiega według innego tempa niż rozwój np. tkanki nerwowej. Dojrzewanie płciowe nie zachodzi przed okresem adolescencji, do tego czasu różnice nie są zbyt duże, szczególnie w zakresie właściwości antropometrycznych i budowy ciała.

-dojrzewanie płciowe następuje wcześniej u dziewcząt (o ok. 16-18 miesięcy), zaczyna się ok. 12-13 lat, w tym wieku dziewczęta są często bardziej rozwinięte od chłopców w zakresie niektórych cech, takich jak wysokość, ilość tkanki tłuszczowej. Poza tym u dziewcząt szybciej wyrzynają się pierwsze zęby w porównaniu do chłopców, szybciej następuje również proces kostnienia i stabilizuje się budowa ciała.

-w okresie adolescencji zaczynają się utrwalać ostateczne cechy budowy ciała specyficzne dla kobiet i mężczyzn. Przykładowo u dziewcząt szersze są biodra w porównaniu do barków, tułów jest zwykle dłuższy niż kończyny dolne.

-w okresie dojrzewania kształtują się różnice w zakresie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej (u dziewcząt w okolicy bioder, u chłopców - w okolicy barków). Różnice dotyczą także owłosienia. Jeśli chodzi o czynniki organiczne, chłopcy cechują się zwykle mniejszą pojemnością płuc, mniejszą wielkością serca, szybszym tętnem.

-dziewczęta są generalnie mniej podatne na wpływy czynników środowiskowych, np. na różne choroby czy trudne warunki życia.

Podstawowe właściwości wyglądu fizycznego oraz psychiki dziecka wyznaczają wczesne wpływy środowiskowe oraz czynniki genetyczne, np. predyspozycje do zapadania na niektóre choroby genetyczne, niektóre cechy osobowości, budowa ciała. Są to tzw. czynniki konstytucjonalne czyli podstawowe cechy psychiczne i fizyczne, które pozostają względnie trwałe w ciągu całego życia.

Niektórzy dopatrują się czynników różnicujących rozwój w somatotypach - czyli pewnych określonych typach budowy ciała. Teorię typów opracował W. Sheldon, który wiązał wygląd fizyczny z temperamentem, co nie jest istotne z punktu omawianych tu zagadnień. Warto podkreślić jednak, że wyróżnił on wtedy 3 główne kategorie somatotypów:

- endomorficzny (gruby, krągły)

- mezomorficzny (muskularny, silny)

- ektomorficzny (chudy, wysoki, słaby)

Osoby o budowie ciała endomorficznej dojrzewają zwykle szybciej w porównaniu do pozostałych somatotypów, przykładowo u dziewcząt szybciej pojawia się pierwsza menstruacja (do 2 lat wcześniej), a u chłopców polucja. Przeciwieństwo stanowią osoby o budowie ektomorficznej, rozwijające się zazwyczaj później. Zaobserwowano, że charakterystyczną właściwością cechującą budowę ciała osób, których rozwój fizyczny był trochę opóźniony w stosunku do normy, są wydłużone kończyny ciała, szczególnie długie są kończyny dolne w porównaniu do długości tułowia, cechuje je także większa wysokość ciała. Dziewczęta dojrzewające później przypominają ogólną budową ciała chłopców, natomiast chłopcy, którzy dojrzewają wcześniej w porównaniu do normy rozwojowej mają wiele cech budowy ciała bardziej kobiecych.

Istotnym czynnikiem warunkującym prawidłowy rozwój fizyczny i psychiczny dziecka są cechy jego rodziców. Oczywiście nie chodzi tu o cechy wyglądu fizycznego, choć te również nie pozostają bez znaczenia dla późniejszych właściwości dziecka. O wiele bardziej ważniejsze są jednak właściwości genotypu rodziców. Duże różnice w genotypie mogą generalnie utrudniać zapłodnienie albo prowadzić do częstych poronień. Jeżeli rodzice dziecka nie są ze sobą spokrewnieni mniejsze są szanse na to, że ich komórki rozrodcze będą posiadały ten sam skład genetyczny. W przypadku małżeństw spokrewnionych ze sobą, zwłaszcza w pierwszej linii, to prawdopodobieństwo jest znacznie wyższe. Homozygotyczność czyli ten sam albo bardzo podobny skład genetyczny komórek nie prowadzi do rozwinięcia się u potomstwa korzystnych adaptacyjnie właściwości. Z tego też względu krzyżowanie wsobne czyli krzyżowanie osobników o tym samym genotypie powoduje opóźniony rozwój potomstwa, większą podatność na różne choroby, mniejszą podatność organizmu na czynniki środowiskowe, co osłabia jego odporność. Korzystniejsze z punktu rozwinięcia się u potomstwa właściwych cech jest kojarzenie krzyżowe. W tym przypadku zachodzi bowiem zjawisko heterozji czyli większej żywotności i lepszego rozwoju u przedstawicieli pierwszego pokolenia, którzy pochodzą z krzyżówek form różnych form genetycznie.

Zjawisko heterozji jest jak dotąd najlepiej poznane u gatunków żyjących w różnych warunkach środowiskowych, będących w trakcie rozrywania barier izolacyjnych. Większość naukowców przypuszcza, że lepszy rozwój wynikający z heterozji wiąże się z większą wrażliwością na oddziaływanie czynników środowiskowych, jednak dokładne mechanizmy wynikające z heterozji nie zostały jeszcze poznane. W każdym razie zaobserwowano, że w sprzyjającym środowisku zewnętrznym organizmy takie rozwijają się szybciej. Poza tym są dużo bardziej uwrażliwione w porównaniu do organizmów homozygotycznych na szkodliwe dla nich warunki środowiskowe

Wiąże się z tym częściowo problem mutacji genetycznych - zwłaszcza genów oraz chromosomów, a także sposób ich oddziaływania na rozwój osobniczy. Jest to tym bardziej ważne, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt wykształcania się obecnie wielu czynników środowiskowych mogących prowadzić do mutacji genetycznych. Powoduje to zwiększanie się liczby genów zmutowanych, jakimi dysponuje nasza populacja. Problemami wynikającymi z działania czynników mutagennych dotyczącymi planowania rodziny zajmują się dziś poradnie genetyczne.

Jak już wspominałam, nowo powstały organizm otrzymuje połowę chromosomów od ojca natomiast połowę chromosomów od matki. Pary chromosomowe są w zasadzie losowo wybrane. Jednak większe podobieństwa obserwuje się w zakresie cech dziecka i matki, nie ojca, dotyczy to szczególnie takich właściwości, jak:

- kościec (wysokość ciała, układ kości czaszkowych)

- części miękkie (układ mięsni, kształt ust, warg, nosa)

- rodzaj pigmentu (barwa włosów, skóry)

- cechy organiczne (np. tempo pracy serca)

- zdolności w zakresie pamięci ruchowej.

Przeważający wpływ matki w kształtowaniu się niektórych cech dziecka wynika z faktu, że jej organizm (tym samym jego genotyp) determinuje środowisko, w którym rozwija się dziecko. Niektóre geny mogą oddziaływać na rozwój dziecka uczestnicząc w procesach metabolicznych matki. Poza tym komórka rozrodcza matki przekazuje płodowi więcej cytoplazmy niż komórka ojca. Te wpływy niegenetyczne i paragenetyczne występujące w stadium embrionalnym mogą warunkować specyfikę dalszego rozwoju dziecka.

W przypadku karmienia piersią właściwości organizmu matki mogą nadal oddziaływać na rozwój dziecka. Substancje przekazywane dziecku wraz z pokarmem determinują jego dojrzewanie. Poza tym każdy inny czynnik środowiska w okresie prenatalnym oddziałuje na dziecko poprzez biologiczno-chemiczne powiązanie dziecka z matką. Jej tryb życia, rodzaj spożywanej żywności, używanie narkotyków określa również prenatalne doświadczenia dziecka.

Przypuszcza się, że także wiek rodziców może oddziaływać na rozwój psychiczny i fizyczny dziecka. Wiąże się on z warunkami środowiskowymi, w jakich żyją i rozwijają się rodzice. Obliczono, że w miastach optymalny wiek posiadania dziecka waha się w przypadku matek od 25 do 32 lat, ojcowie powinni być średnio 3 lata starsi od matki. Na wsi, najlepszym wiekiem na urodzenie się dziecka jest okres od 20 do 25 lat. Dzieci urodzone przez matki w tych przedziałach wiekowych rozwijają się najlepiej, szybciej wyrzynają się im pierwsze ząbki, w szybszym tempie następuje proces kostnienia orz dojrzewania płciowego. Gorszy rozwój dzieci obserwuje się zwykle w sytuacji gdy matka jest bardzo młoda albo gdy ojciec jest dużo młodszy od matki (o 3 lata i więcej). Ważne jest również zachowanie odpowiednich odstępów między kolejnymi ciążami. Stan ciąży powoduje ogromne zmiany o charakterze anatomicznym oraz funkcjonalnym w organizmie matki, które oddziałują z pewnością na wewnątrzmaciczny rozwój kolejnych dzieci. Najlepiej świadczy o tym fakt, że średnio po urodzeniu drugiego dziecka częstsze są problemy związane z urodzeniem dziecka spowodowane zwiększonym w tym okresie prawdopodobieństwem pojawienia się niezgodności przeciwciał między matką a dzieckiem. Poza tym średnia przerwa pomiędzy urodzeniem kolejnych dzieci powinna wynieść ok. 2 lat. Jest to optymalny okres, w trakcie którego organizm matki ma szansę się zregenerować i przygotować na następną ciążę.

Okazuje się zatem, że pierwsze podstawowe tendencje w rozwoju fizjologicznym i psychicznym uwarunkowane są czynnikami genetycznymi oraz właściwościami środowiskowymi i wczesnymi doświadczeniami dziecka. Warto przy tym zaznaczyć, że tendencje te są względnie trwałe, ale niektóre z nich mogą ulegać zmianom w zależności od okresu rozwoju. Siła oddziaływania czynników środowiskowych zależy od ich rodzaju, czasu działania oraz rezystencji czyli indywidualnej wrażliwości organizmu na wpływy środowiska.

Wśród czynników warunkujących rozwój dziecka, mowa była także o modyfikatorach biogeograficznych, takich jak: środowisko naturalne, stopień jego zanieczyszczenia, strefa klimatyczna i związana z nią wilgotność powietrza i ciśnienie. Badania przeprowadzone w tym zakresie sugerują, że najbardziej optymalną dla właściwego rozwoju strefą klimatyczną jest klimat umiarkowany ciepły o średniej temperaturze wynoszącej od 18 do 25°C. Takie warunki meteorologiczne zapewniają najdłuższy okres płodności kobiet, sprzyjają też szybszemu dojrzewaniu płciowemu.

W klimatach bardzo ciepłych, np. tropikalnym albo skrajnie zimnych zaobserwowano nieco opóźniony przebieg dojrzewania, ale są to tylko różnice statystyczne, których nie należy nadmiernie generalizować. Klimat może oddziaływać na tempo rozwoju, ale jego wpływu nie trzeba przeceniać.

Istnieją również bardzo ciekawe badania próbujące ustalić związek między porą roku a tempem rozwoju fizycznego. Wykazały one, że rozwój ma najszybszy przebieg, gdy dziecko urodziło się w miesiącach wiosennych (od marca do czerwca), dotyczy to przede wszystkim szybciej postępującego procesu kostnienia oraz zwiększania się długości ciała. U dzieci urodzonych w miesiącach jesiennych obserwuje się większy przyrost tkanki tłuszczowej, co ma być może związek z rodzajem produktów spożywanych w tym okresie roku.

Na rozwój może też wpływać wysokość nad poziomem morza. Przykładowo u osób zamieszkujących tereny górzyste zaobserwowano większą liczbę erytrocytów, natomiast mniejszą liczbę limfocytów i monocytów, także niższe ciśnienie krwi, mniejsze tempo pracy serca.

Rozwój osobniczy może być w końcu uwarunkowany tym, czy mieszkamy na wsi czy w mieście, w domu, czy w bloku. Nawet mikroklimat pomieszczeń odgrywa w tym zakresie jakieś znaczenie.

Omówione dotąd czynniki oddziałują głównie na rozwój fizjologiczny dziecka. Z kolei modyfikatory społeczno-cywilizacyjne wpływają w większym stopniu na psychikę dziecka. Należy jednak jeszcze raz podkreślić, że wszystkie te czynniki współdziałają ze sobą i determinują ogólnie pojęty rozwój dziecka. Czynniki cywilizacyjne i kulturowe obejmują specyficzne właściwości środowiska społecznego, w którym wychowuje się dziecko wraz z narzucanymi przez daną zbiorowość regułami i aprobowanymi przez nią sposobami zachowania. Poza tym zaliczamy tu również postawy wychowawcze rodziców, ich status socjoekonomiczny, wykształcenie, pewne normy zachowania i reagowania obowiązujące w środowisku rodzinnym. Wszystkie te elementy determinują rozwój fizjologiczny, mogą także stymulować rozwój umysłowy, społeczno-emocjonalny.

Warto podkreślić oddziaływanie relacji społecznych, zwłaszcza między dzieckiem a rodzicami, na dojrzewanie fizyczne, którego znaczenie było nieraz ignorowane przez badaczy. Tymczasem badania empiryczne dowodzą, że taka zależność istnieje i jest bardzo silna. Wykazano na przykład, że brak więzi uczuciowych między dzieckiem a jego rodzicami lub opiekunami, albo też postawa wroga i odrzucająca rodziców wobec dziecka prowadzi do opóźnionego rozwoju fizycznego. Proces kostnienia następuje w wolniejszym tempie, dzieci mało ważą. Zaczynają prawidłowo się rozwijać dopiero po opuszczeniu niesprzyjającego środowiska, ale przebieg dojrzewania jest znów zahamowany, gdy dzieci wracają do tego wrogiego otoczenia. Poza tym dzieci takie często reagują agresją, są też bardzo lękliwe. To zjawisko znane jest w psychologii jako skarlenie psychospołeczne.

Ponadto badania pozwalają twierdzić, że rozwój fizyczny przebiega szybciej u dzieci, których rodzice mają wyższe wykształcenie albo wysoki status ekonomiczny. Dzieci wywodzące się z rodzin robotniczych albo chłopskich rozwijają się wolniej. Wiąże się to przede wszystkim z ograniczoną możliwością zapewnienia dziecku przez rodziców sprzyjających rozwojowi warunków życia, książek czy zabawek stymulujących jego rozwój umysłowy, odpowiedniego i zróżnicowanego pożywienia czy leków w razie choroby. W rodzinach o wysokim statusie socjoekonomicznym dziecko zwykle nie musi pracować fizycznie, ma zapewnione dobre warunki do zabawy i nauki.

Środowisko rodzinne, jego struktura, relacje panujące między członkami rodziny, ich postawy stanowią jeden z najważniejszych czynników zewnętrznych, i silnie oddziałują na szeroko pojęty rozwój dziecka.

Struktura obejmuje przede wszystkim wielkość rodziny, mianowicie obecność obojga albo jednego z rodziców, ilość dzieci, przerwę wiekowa, jaka je dzieli. Przykładowo analizy statystyczne wykazują, że dzieci pochodzące z rodzin wielodzietnych zwykle cechuje gorszy rozwój fizjologiczny w porównaniu do dzieci, które nie mają wiele rodzeństwa. Szczególnie w sytuacji gdy zarobki rodziców są niewielkie, na każde kolejne dziecko przypada mniej przestrzeni, zmniejsza się również dostępna pula środków mogących zapewnić mu odpowiednie warunki rozwoju. W rodzinie wielodzietnej rodzice nie poświęcają wszystkim dzieciom takiej samej uwagi. zwykle koncentrują się na najmłodszym dziecku, podczas gdy potrzeby tych starszych mogą zostać niezauważone. Inny jest również podział obowiązków przypadających na każdego członka rodziny. Dziecko najstarsze ma zazwyczaj najwięcej obowiązków, w niektórych rodzinach to na nie spada opieka nad pozostałymi dziećmi. Pomaga to rozwinąć w dziecku samodzielność, ale często czuje się ono zaniedbywane. Z kolei w rodzinach jednodzietnych, zwykle cała uwaga rodziców skupia się na dziecku, często nie ma ono żadnych poważnych obowiązków, jest wyręczane we wszystkim przez rodziców. Taka sytuacja prowadzi najczęściej do wykształcenia w dziecku wysokiej, nieraz wyolbrzymionej samooceny, poczucia pewności siebie. Ale takie dzieci są często zależne od innych, mało samodzielne, nie potrafią poradzić sobie w dorosłym życiu. Jest to tylko kilka możliwych modeli rodziny, ale widzimy, że mogą doprowadzić do zupełnie różnych wzorców zachowań u dzieci, a tym samym silnie wpływać na rozwój społeczny, moralny i emocjonalny dziecka.

Odrębny czynnik stanowi osobowość dziecka. Jak już wspomniłam niektóre cechy osobowości są uwarunkowane genetycznie, np. temperament. Na rozwój innych wpływa w dużym stopniu środowisko, w którym rozwija się dziecko. Warto na początku podkreślić obustronny związek jaki łączy osobowość i rozwój fizyczny oraz psychiczny. Z jednej strony to warunki środowiskowe oraz genetyczne wpływają na rozwój osobowości. Z drugiej strony nasze dyspozycje kształtują w nas preferencje do wykonywania określonych czynności i tym samym determinują rozwój społeczny czy emocjonalny. Osobowość człowieka warunkuje w dużym stopniu tryb życia, jaki ten człowiek prowadzi. Przykładowo jednostki ekstrawertywne, towarzyskie, skłonne do ryzyka będą wybierać takie formy pracy czy rozrywki, które pozwolą im poznać wielu ludzi, spędzić aktywnie czas, zobaczyć nowe miejsca, przeżyć nowe doświadczenia. W okresie dzieciństwa to rodzice powinni dbać o to, by zapewnić dziecku różnorodne, ciekawe i czynne formy zabawy czy nauki. Ruch wpływa pozytywnie na przebieg procesu kostnienia, poprawia pracę serca, układu oddechowego i nerwowego. Ćwiczenia ruchowe powinny być jednak dostosowane do wieku oraz możliwości dziecka. Przykładowo nadmierna ilość treningów na siłowni w zbyt młodym wieku, kiedy kościec jeszcze ostatecznie się nie uformował, może doprowadzić do wykształcenia się krępej budowy ciała, może również zahamować dalszy wzrost organizmu. Z kolei odpowiednie zabawy pozwalają stymulować rozwój umysłowy dziecka.

Sposób odżywiania wywiera ogromny wpływ na rozwój fizjologiczny dziecka. Spożywane posiłki powinny być różnorodne, bogate w niezbędne witaminy i minerały. Przyczyniają się wówczas do prawidłowego przebiegu procesu kostnienia, warunkują odpowiednie tempo rozwoju, wysokość, ciężar ciała, także dojrzewanie płciowe.

Ostatnią ważną grupą czynników warunkujących szeroko pojęty rozwój dziecka są czynniki psychologiczne. Była już mowa o wczesnych relacjach dziecka z rodzicami, szczególnie z matką, które wpływają na dalszy proces uspołeczniania dziecka. Podkreślałam też istotne znaczenie, jakie ma dla dziecka, wytworzenie więzi emocjonalnej z rodzicami, dzięki niemu kształci się w dziecku poczucie przywiązania, w tym samym prymarne poczucie bezpieczeństwa, pewności siebie. Niektórzy badacze dowodzą, że określony styl przywiązania do rodziców może determinować cechy charakteru dziecka. Natomiast jego zupełny brak prowadzi do zachowań agresywnych, lęków, postaw aspołecznych. Badania wykazują, że stres we wczesnej fazie życia może również doprowadzić do zahamowania rozwoju fizycznego, umysłowego i społecznego, wywołać upośledzenia. Jednak obecność głębokich więzi z rodzicami, poczucie wsparcia pozwala poradzić sobie z ciężkim stresem.

Niektóre badania sugerują, że zapisanie dziecka do żłobka może prowadzić do osłabienia głębokich relacji dziecka z matką. Z kolei przedszkole zwykle sprzyja rozwojowi nie tylko fizycznemu, ale też społecznemu i emocjonalnemu dziecka. Dzieci mają wtedy okazję rozwijać swoje interakcje społeczne z innymi osobami, poprzez zabawę uczą się współpracy, współodczuwania. Kształtują nowe wzorce zachowania i myślenia, rozwijają też w sobie zdolność do przystosowywania się do potrzeb innych.

Zabawy ruchowe sprzyjają również rozwojowi motorycznemu dzieci. Większe problemy powstają w okresie szkolnym, kiedy dzieci są bardziej wrażliwe na swój wygląd zewnętrzny. Dokonujące się wtedy zmiany fizyczne związane z dojrzewaniem płciowym powodujące znaczne zróżnicowanie między dziewczętami a chłopcami może wywoływać w dzieciach uczucie stresu. Badania wykazały np., że rozwój przebiega wolniej w okresie roku szkolnego w porównaniu do miesięcy wolnych od szkoły, dotyczy to głównie wzrastania długości i zwiększania się masy ciała. Może na to wpływać również nadmierny wysiłek umysłowy, źle zorganizowane zajęcia, które męczą dzieci.

W kolejnej części pracy postaram się omówić najważniejsze czynniki organiczne oraz środowiskowe, które zaburzają rozwój fizjologiczny i psychiczny dziecka w kolejnych fazach jego życia.

Szkodliwe wpływy organiczne i środowiskowe w okresie prenatalnym

Do czynników genetycznych zakłócających normalny rozwój wewnątrzmaciczny dziecka zaliczamy przede wszystkim przekazane dziecku przez rodziców geny zwiększające jego podatność na niektóre formy upośledzenia umysłowego albo fizycznego, np. fenyloketonurię - w przypadku tej choroby dziecko pozbawione jest genetycznego materiału, który umożliwia produkowanie enzymu przemieniającego fenylaninę. W związku z tym aminokwas ten odkłada się w układzie nerwowym noworodka zaburzając rozwój mózgu.

Czynniki środowiskowe obejmują substancje działające w środowisku prenatalnym czyli w organizmie matki (spożywany przez nią pokarm, ekspozycja na słońcu, itd.). Poprzez biologiczno- chemiczną zależność matki i dziecka szkodliwe czynniki działające w organizmie matki mogą oddziaływać także na rozwój dziecka, szczególnie w stadium jajowym (1-2 tydzień) zarodkowym (3-8 tydzień) i płodowym (od 9 tyg.). Przykładowe wpływy środowiska prenatalnego na dziecko:

- przebyte przez matkę różne choroby wirusowe (różyczka, świnka, żółtaczka zakaźna, grypa),

- wystawienie na działanie promieni rentgenowskich albo ultrafioletowych,

- spożywanie przez matkę alkoholu, leków czy narkotyków (jedne z najszkodliwszych prenatalnych doświadczeń dziecka),

- niedotlenienie (może być spowodowane zaburzeniami układu krążenia u matki),

- niedobory witamin (zwłaszcza A, B2),

- inne choroby matki (np. cukrzyca)

wszystkie te czynniki mogą doprowadzić do pojawienia się u dziecka pewnych deficytów w zakresie rozwoju fizycznego albo umysłowego.

Komplikacje mogące nastąpić w trakcie ciąży albo porodu, takie jak krwawienia w okresie ciążowym, zagrożenie poronieniem, niezgodność przeciwciał) stanowią zagrożenie zarówno dla matki, jak i dla prawidłowego rozwoju dziecka.

Kolejnym punktem pracy będzie omówienie poszczególnych stadiów rozwoju dziecka i scharakteryzowanie ich specyficznych właściwości.

Rozwój dziecka można podzielić na kilka stadiów w zależności od wieku:

  • stadium prenatalne (od poczęcia do narodzin)
  • wczesne dzieciństwo (od narodzin do 3 lat)

-wiek niemowlęcy (1 rok życia)

-wiek poniemowlęcy (2 i 3 rok życia)

  • średnie dzieciństwo (wiek przedszkolny: 4- 6 lat)
  • późne dzieciństwo (wiek szkolny: 7-10,12 lat)
  • adolescencja (12-22 lata)

Charakterystyka okresu niemowlęcego

Okres niemowlęcy trwa średnio przez pierwsze 18 miesięcy życia. Dziecko nie potrafi jeszcze posługiwać się mową, stąd wzięła się nazwa dla określenia tego etapu rozwoju. Noworodki to dzieci, które nie ukończyły jeszcze 1 miesiąca życia. W ciągu swoich pierwszych dni życia dzieci poznają nowe warunki środowiskowe. W celu przetrwania i obrony wyposażone są w pewne wrodzone reakcje. Przykładowe odruchy to pełzanie, ssanie. Poza tym noworodki stają się stopniowo zdolne do zawierania interakcji międzyludzkich. Już po urodzeniu preferują głosy ludzkie od innych dźwięków a także ludzkie twarze od innych pokazywanych im wzorów. Noworodki szybko potrafią również odróżniać głos matki od głosów innych kobiet

Najważniejsze umiejętności, jakie przyswaja sobie dziecko w tym okresie dotyczą sprawności lokomocyjnych, nabywania podstaw języka, ważne na tym etapie rozwoju jest także wykształcenie społecznego przywiązania.

W obrębie podstawowych reakcji odruchowych noworodka można wyróżnić zachowania typowe dla tego okresu rozwojowego i zanikające w późniejszych stadiach, np. odruch ssania, odruch Babińskiego (odchylanie dużego palca po podrażnieniu stopy), odruch Moro (unoszenie kończyn i ruchy do siebie imitujące gest obejmowania), odruch chwytny (mocne zaciskanie dłoni na obiekcie). Inne odruchy mają charakter trwały i występują także w życiu dorosłym, np. odruch źrenicowy, mrugania, połykania.

U noworodków występują regularne cykle snu i czuwania. Uważa się, że sen jest w tym okresie bardzo ważny ze względu na tworzenie się dróg między nerwami i mięśniami, umożliwiających poruszanie się oczami (szczególnie faza REM). Noworodki potrafią spać ok. 16-18 godzin na dobę.

Jeśli chodzi o zmiany fizjologiczne, następuje w tym okresie intensywny rozwój. W ciągu pierwszych 3, 4 miesięcy długość ciała noworodka zwiększa się o ok. 50%. Rozwijają się wtedy również mięsnie, rozpoczyna się proces kostnienia, zmiany następujące w obrębie kośćca:

- kifoza - pierwotne wygięcie kręgosłupa ku tyłowi (3,4 miesiące)

- lordoza szyjna - możliwość przesunięcia głowy i szyi ku przodowi

- lordoza lędźwiowa - postawa w pionie.

Rozwój lokomocyjny:

Rozwój czynności ruchowych powiązany jest z rozwojem umysłowym, dlatego często mówi się o rozwoju psychomotorycznym. Specyficzne właściwości rozwoju ruchowego:

- rozwój ten przybiera tzw. kierunek cefalokaudalny, mianowicie najpierw następują pewne zmiany w obrębie głowy noworodka (poruszanie gałkami ocznymi, szyją), potem w obrębie tułowia (ruchy kończyn górnych, obracanie tułowia), na końcu występują ruchy z udziałem kończyn dolnych - dziecko uczy się chodzić.

- kierunek rozwoju psychomotorycznego nazywany określany jest również jako ruch proksymodystalny, bowiem przebiega od osi podłużnej ciała w kierunku części bocznych. Najpierw rozwijają się mięśnie położone bliżej osi kręgosłupa, np. mięśnie ramion, potem mięśnie palców.

- początkowe reakcje ruchowe noworodka są niesprecyzowane, globalne, z czasem nabierają większej precyzji

- dziecko wcześniej wykonuje tzw. ruchy cykliczne (dwufazowe) niż acykliczne (trójfazowe)

Uczenie się chodzenia następuje w określonej kolejności dla wszystkich dzieci, które prawidłowo się rozwijają. Nie wymaga on specjalnego stymulowania.

W wieku ok. 2 miesięcy dziecko potrafi unosić główkę pod kątem 45˚, przewracać się na boki, a w wieku 4 miesięcy potrafi utrzymać się w pozycji siedzącej z podporą, a w okresie 5,6 miesięcy powinno być już zdolne do siedzenia bez podpory. W wieku 6,7 miesięcy dziecko podejmuje próby samodzielnego wstawania, ok. 10 miesięcy potrafi pełzać i raczkować. Około 1 roku życia dziecko może chodzić z przytrzymywaniem się różnych obiektów i samodzielnie stać.

Początkowo dziecko potrafi zmieniać pozycję swojego ciała jedynie przewracając się na boki, może również podnosić główkę. W wieku ok. 10 miesięcy uczy się kolejnych umiejętności motorycznych, takich jak pełzanie polegające na podciąganiu się na rączkach podczas gdy nóżki i tułów dotykają podłoża, a także raczkowanie, które z kolei polega na poruszaniu się opierając się na rączkach i kolanach.

Dziecko uczy się samodzielnie chodzić w okresie od ok. 18 do 20 miesięcy.

Na początku dziecko potrafi jedynie ruszać głową, potem wykształcają się coraz bardziej precyzyjne ruchy rąk.

Stadia rozwoju ruchowego w zakresie chwytów:

STADIUM I (4- 5 miesięcy) - pojawia się chwyt łokciowy polegający na zbliżaniu wyprostowanych rąk do obiektu.

STADIUM II (5- 6 miesięcy) - dziecko wyciąga rączki w kierunku określonego obiektu. Występuje chwyt dłoniowy prosty, przy użyciu 4 palców bez kciuka.

STADIUM III (7- 8 miesięcy) - chwyt zaczyna obejmować również kciuk, polega na chwytaniu obiektu między kciuk a pozostałe cztery palce, ten typ chwytu nazywany jest nożycowym.

STADIUM IV (od 9 miesięcy) - pojawia się chwyt pęsetkowy czyli chwytanie przedmiotu opuszkami palców: wskazującego i kciuka. Kciuk może zostać skierowany w kierunku przeciwstawnym do pozostałych palców.

Między 7 a 8 miesiącem życia często ma miejsce dominacja czynnościowa ręki prawej. Świadczy to o rozwoju i przewadze funkcji czynnościowych lewej półkuli, która steruje niejako prawą częścią naszego ciała. Zróżnicowany wpływ dwóch półkul mózgowych na różne funkcje organizmu nazywany jest lateralizacją mózgu. Począwszy od 2 roku życia, kiedy dziecko zaczyna samodzielnie chodzić, co angażuje zarówno lewą, jak i prawą półkulę, zjawisko lateralizacji nie jest już tak widoczne.

Stark wyodrębnił w zakresie rozwoju wokalizacji dziecka 5 stadiów:

- stadium krzyku (0-8 tydzień) - dziecko w tym okresie sygnalizuje wszystkie swoje potrzeby poprzez odruchową reakcję krzyku;

- stadium gruchania, uśmiech społeczny (8-20 tydzień)

- stadium zabaw wokalnych - dziecko wokalizuje w odpowiedzi na uśmiech i mowę osoby dorosłej, wypowiada pojedyncze sylaby (16-30 tydzień)

- stadium samo naśladującego gaworzenia - dziecko zaczyna łączyć sylaby, spółgłoski (25-50 tydzień)

- stadium gaworzenia i ekspresywnej mowy (9-18 miesiąc)

Rozwój poznawczy

Wzrok

Na podstawie przeprowadzonych przez siebie badań R. Fantz zaobserwował, że niemowlęta wolą patrzeć na obrazy z konturami niż na gładkie, także na obiekty nierówne i złożone niż proste. Preferują także obrazy przedstawiające całe twarze w porównaniu do tych, na których różne elementy twarzy były porozrzucane w nieładzie.

Widzenie jest najmniej rozwiniętym w momencie urodzenia zmysłem w porównaniu do innych zmysłów. Dzieci rodzą się prawie ślepe, ostrość widzenia jest bardzo słaba, początkowo maksymalnie dobra ostrość widzenia występuje na odległości ok. 21 cm, dalej dziecko dostrzega już tylko kolorowe plamy. Związane jest to ze słabą optyką, niewystarczającą ilością czopków i neuronów. Niemowlęta wcześnie mogą spostrzegać duże przedmioty, skontrastowane z otoczeniem. Już od 2 miesiąca życia dziecko potrafi spostrzegać i odróżniać niektóre barwy (preferuje kolor żółty i czerwony w stosunku do zielonego i niebieskiego). W wieku 3 miesięcy dziecko zaczyna dostrzegać głębię, rozwija się u niego widzenie przestrzenne. W tym okresie przejawia również reakcje na twarze. Potem potrafi odróżniać twarze znajome od nieznajomych. W wieku 4 miesięcy spostrzega też i rozróżnia ruchy mimiczne twarzy. Na początku dzieci spostrzegają całości, dopiero potem są zdolne dostrzegać części składowe. W rozwoju spostrzegania można wyróżnić trzy etapy:

- monosensoryczny pierwotny

- polisensoryczny - dziecko spostrzega wieloma zmysłami

- monosensoryczny wtórny - uwaga dziecka jest bardziej wybiórcza, kieruje się w stronę określonych bodźców.

Słuch

Zmysł słuchu wykształca się jeszcze w okresie prenatalnym, zatem w chwili urodzenia jest już rozwinięty. Wykazano, że niemowlęta preferują żeńskie głosy, zwracają też uwagę na inne dźwięki. Rozpoznają głos matki w kilka tygodni po urodzeniu, poza tym zasypiają szybciej słysząc bicie serca

Smak i zapach

W kilka godzin po urodzeniu, noworodki są zdolne odróżniać smaki i zapachy. Wykazano np., że preferują smak osłodzonej wody lub wanilii, uśmiechają się wąchając esencję bananową. Nie lubią smaków kwaśnych ani zapachu zgniłych jaj. Rozpoznają również zapach mleka matki.

Mowa

Zdolność do nabywania języka ma podłoże biologiczne. Czynniki wpływające na szybkie uczenie się języka to zainteresowanie dziecka kontaktami społecznymi, zdolność odbierania i produkowania mowy, wrodzony mechanizm przyswajania języka i doświadczenia prenatalne w słuchaniu głosu matki. W okresie przedjęzykowym, niemowlęta posługują się niewerbalnymi środkami komunikacji. Manifestują swoje niezadowolenie płaczem, gaworzą albo śmieją się. Kolejne etapy nabywania mowy to stadium jedno- i dwuwyrazowe i wreszcie mowa telegraficzna.

W okresie niemowlęctwa duże znaczenie ma mowa matczyna - jest to specyficzna forma komunikatów, jakie rodzice kierują do dzieci gdy chcą je czymś rozbawić albo zwrócić ich uwagę. Cechuje się ona przesadną intonacją, zmienioną wysokością głosu. Mowa matczyna wprowadza dzieci w język. Początkowo komunikacja językowa między rodzicami a dziećmi ma charakter jednostronny. To rodzice w głównej mierze mówią d dzieci. Wraz z czasem dzieci bardziej aktywnie uczestniczą w rozmowie.

Zdaniem J. Piageta, twórcy jednego z najważniejszych w psychologii rozwojowej modeli rozwoju umysłu dziecięcego, okres niemowlęctwa cechuje rozwój inteligencji sensomotorycznej. Dziecko poznaje bowiem otaczający go świat poprzez stymulację sensoryczną. Spostrzeganie obiektów ma charakter polisensoryczny (dziecko wykorzystuje wiele zmysłów). Noworodek napotykając na różne bodźce przejawia odpowiednio różne reakcje. Według Piageta dziecko w tym wieku posiada określone schematy czyli umysłowe struktury, które kierują jego reakcjami, np. ssaniem, chwytaniem. Takie schematy ułatwiają szybszą adaptację dziecka do środowiska. Ten pierwszy etap rozwoju umysłowego dziecka utrzymujący się średnio od momentu narodzenia do ok. 2 lat Piaget nazwał stadium sensoryczno- motorycznym (obejmuje zatem wiek niemowlęcy i poniemowlęcy). Najważniejsze zmiany poznawcze, jakie mają wtedy miejsce dotyczą jakości relacji międzyludzkich oraz rozumienia stałości obiektu.

Coraz większej precyzji nabierają ruchy dziecka, które integruje i łączy ze sobą różne sekwencje odruchów, np. ssanie i chwytanie. Dziecko zaczyna spostrzegać, że jego działania mogą wywierać określony wpływ na jego otoczenie, kształtuje się u niego zachowanie intencjonalne, mające na celu wywołanie określonych zmian. W stadium tym, dziecko opiera się w swoim rozumowaniu i zachowaniu tylko na bezpośrednio dostępnych obiektach otoczenia, bowiem nie operuje jeszcze symbolicznymi reprezentacjami. Istotną zdolnością, jaką wykształca dziecko na tym etapie jest rozumienie stałości obiektu, zatem zdawanie sobie sprawy, że przedmioty istnieją i zachowują swój kształt, nawet, jeśli dziecko nie patrzy na te przedmioty w danym momencie.

Współcześnie przeprowadzone badania potwierdzają częściowo wnioski Piageta, wykazują ponadto, że myślenie dziecka w okresie niemowlęcym jest nawet bardziej uporządkowane. Niemowlęta reagują na wiele wzrokowych, słuchowych i dotykowych bodźców docierających do nich z otoczenia. Potrafią tworzyć wyobrażenia zewnętrznych przedmiotów, przypominać je sobie jeśli są one bezpośrednio niedostępne. Spostrzegają też przedmioty jako obiekty o charakterze stałym, posiadające swoje granice. Potrafią wyróżnić przedmioty z tła.

Niemowlaki są raczej egocentryczne, tzn. spostrzegają otaczający je świat tylko ze swojej perspektywy, nie potrafią odróżnić świata fizycznego od świata psychicznego. W spostrzeganiu obiektów koncentrują się na jego najbardziej widocznych elementach.

Rozwój psychospołeczny

Podstawowymi zdolnościami, jakie dziecko nabywa w toku swojego rozwoju, są umiejętności do odpowiedniego reagowania emocjonalnego i społecznego. Mogą się one wykształcić dzięki odpowiednim relacjom dziecka z innymi ludźmi.

Niemowlęta wywierają wpływ na swoje otoczenie za pomocą dwóch podstawowych reakcji. Jedną z nich jest krzyk, który sygnalizuje otoczeniu potrzeby dziecka. Drugą stanowi uśmiech. Badania wykazały, że u niemowląt występuje tzw. "efekt publiczności", który polega na tym, że dziecko uśmiecha się bardziej wyraziście, gdy patrzą na nie inni ludzie, szczególnie rodzice, niż w sytuacji, gdy nikt na nie nie patrzy.

Rozwój społeczny dziecka i cały proces jego uspołeczniania zaczyna się od wytworzenia relacji uczuciowej pomiędzy jednym z rodziców (w zasadzie matką) a dzieckiem. Ta więź nazywana jest przywiązaniem i wpływa na charakter dalszej eksploracji przez dziecko otoczenia oraz relacji, jakie będzie zawierało później z innymi ludźmi. Istnienie takiej więzi emocjonalnej z rodzicami dostarcza dziecku wsparcia, ufności we własne możliwości, dziecko pewniej wchodzi w interakcje z innymi ludźmi, jest też bardziej skłonne do podejmowania różnych psychospołecznych zachowań. Przywiązanie wpływa więc na rozwój psychiczny dziecka, ale także na rozwój fizyczny, o czym była już wcześniej mowa.

Omawiając rozwój psychospołeczny warto odwołać się również do teorii E. Eriksona, który stworzył stadialny model rozwoju społecznego i osobowościowego dziecka. Zgodnie z klasyfikacją przedstawioną przez Eriksona, podstawowym zadaniem, jakie powinno spełnić niemowlę dla dalszego prawidłowego rozwoju jest wykształcenie podstawowego poczucia ufności wobec środowiska. Poczucie to możliwe jest do wytworzenia w trakcie interakcji dziecka z rodzicami. Rodzice albo opiekunowie powinni zaspokajać w tym okresie nie tylko potrzeby o charakterze fizjologicznym dziecka czyli np. dostarczać mu pożywienia, ale zapewniać mu także fizyczną bliskość, ciepło. Brak czułości i dotyku, częsta nieobecność dorosłego może wytworzyć w dziecku poczucie lęku, niepewności.

Wiek poniemowlęcy:

Między 1 a 3 rokiem życia dziecko intensywnie rośnie przy powolnym przyroście wagi. W pierwszym roku życia wzrost dziecka zwiększa się średnio o 25 cm, w drugim roku o około 12 cm a w trzecim roku o 6 cm. Waga wzrasta w ciągu pierwszego roku życia o około 7,5 kg, w drugim i trzecim roku średnio o 2 kg.

Już w okresie niemowlęcym wyrastają pierwsze zęby. Pod koniec pierwszego roku życia prawidłowo rozwijające się uzębienie obejmuje osiem siekaczy pozwalających na odgryzanie kęsów pożywienia. Pozostałe zęby mleczne wyrastają w okresie poniemowlęcym, do 3 roku życia.

Rozwój procesów poznawczych

Rozwój poznawczy obejmuje zmiany procesów i wytworów umysłowych zachodzące przez całe życie człowieka. Badania nad rozwojem poznawczym dotyczą nie tylko procesów umysłowych, ale również poznania społecznego, komunikowania się, dziecięcych teorii umysłu. Ważne poglądy na temat rozwoju dziecięcego umysłu zostały sformułowane w pionierskich pracach szwajcarskiego psychologa Jeana Piageta. Kluczowe dla jego teorii są pojęcia: schematu (czyli struktur poznawczych kierujących zachowaniami), asymilacji (procesu włączania nowych elementów w istniejące schematy umysłowe) oraz akomodacji (procesu dostosowywania posiadanych schematów poznawczych do nowych elementów). Jean Piaget jest autorem teorii nieciągłego rozwoju poznawczego składającego się z czterech stadiów, o których była mowa wcześniej. w pierwszym stadium, sensoryczno - motorycznym, dzieci opierają się w swoim zachowaniu i myśleniu na spostrzeżeniach, nie na wyobrażeniach, ich wiedza jest bardzo ograniczona. W stadium przedoperacyjnym, rozwija się umiejętność wyobrażania sobie przedmiotów gdy są nieobecne. Będąc w stadium operacji konkretnych, dziecko potrafi, zdaniem Piageta, wykonywać operacje umysłowe bazując na konkretnych myślach. W ostatnim stadium operacji formalnych, dziecko nabywa zdolność myślenia logicznego i abstrakcyjnego oraz operowania symbolami.

Współcześni badacze kwestionują wiele założeń teorii Piageta. Okazuje się bowiem, że myślenie wyobrażeniowe rozwija się u dzieci dużo wcześniej, niż twierdził Piaget.

Rozwój mowy:

Pewne aspekty nabywania języka przez dziecka zostały omówione wcześniej. Warto mimo wszystko uzupełnić ten temat kilkoma faktami. W ciągu dwóch pierwszych lat życia dziecko nabywa podstawowe słownictwo. Uczenie się nowych słów ma bardzo intensywny przebieg ok. 18 miesiąca życia. Naukowcy nazwali tę fazę w rozwoju słownika dziecka "eksplozją nazywania". Po tym okresie dzieci zaczynają łączyć swoje jednowyrazowe wypowiedzi w podwójne sekwencje, by wyrazić więcej treści. Np. "Mama piłka" może oznaczać "Mama rzuca piłkę". W miarę rozwoju, dzieci uczą się nie tylko nazw różnych przedmiotów, ale także bardziej abstrakcyjnych pojęć, przyswajają sobie np. słownictwo z zakresu funkcji psychicznych, emocji. Dzieje się tak, gdy dzieci kończą dwa lata. O intensywnym rozwoju słownika dziecięcego świadczy fakt, że w wieku 2 lat dziecko potrafi użyć około 300 słów a rozumie jeszcze więcej. W wieku 3 lat używa już 1000 słów.

Rozwój myślenia:

Rozwój językowy związany jest ściśle z rozwojem poznawczym i myślenia. Świadczą o tym błędy popełniane przez dzieci w trakcie nabywania języka. Początkowo dziecko opiera się w swoim rozumowaniu na swoich spostrzeżeniach. Zdarza się, że pojęcia używane przez dziecko nie odpowiadają w rzeczywistości ich desygnatom. Błędy popełniane przez dzieci są często źródłem rozbawienia, ale pozwalają też na poznanie złożonych procesów poznawczych zachodzących w umyśle dziecka.

Zabawa

Zgodnie z teorią funkcji zastępczej (Cleparde) można założyć, że zabawa pełni w życiu dziecka funkcję zastępczą przygotowując je do przyszłej szeroko rozumianej aktywności. Pozwala bowiem na zaspokojenie potrzeby działania, ruchu, dziecko "udaje", że robi coś, czego w rzeczywistości nie mogłoby zrobić. Poza tym zabawa rozwija niektóre funkcje umysłowe, m.in. myślenie wyobrażeniowe. Każda zabawa polega bowiem na wyobrażaniu sobie pewnych sytuacji, wymyślaniu różnych rzeczy. Prawdą jest znane powiedzenie, że zabawa jest ucieczką w świat fantazji.

Teoria przyjemności funkcjonalnej (Buhler) mówi, że głównym powodem zabawy jest możliwość uzyskania przyjemności funkcjonalnej, która polega na samej aktywności czyli bawieniu się, a nie jej wyniku. "Nie chodzi więc o to, żeby złapać króliczka, ale żeby go gonić". Przyjemne uczucia tkwią w samym działaniu.

Rozwój dziecka w okresie przedszkolnym

1.Rozwój fizyczny

Okres średniego dzieciństwa charakteryzuje dość intensywny rozwój motoryczny, mówi się nawet o apogeum motorycznym przypadającym na ten etap rozwoju. Dzieci w wieku przedszkolnym są bowiem bardzo ruchliwe, czasem nawet nadpobudliwe, lubią aktywne zabawy, w trakcie których mają okazję pobiegać, poskakać i rozładować swoją energię. Te różne formy aktywności sprzyjają prawidłowemu rozwojowi fizycznemu. Dziecko nabiera większej precyzji i koordynacji ruchów.

2. Rozwój umysłowy

Na okres średniego dzieciństwa przypada także intensywny rozwój poznawczy.

Zgodnie z zaproponowanym przez Piageta modelem rozwoju umysłu, wiek przedszkolny obejmuje stadium przedoperacyjne, które według klasyfikacji Piageta utrzymuje się od ok. 2 do 7 lat. Podstawową umiejętnością, która wykształca się na tym etapie rozwoju jest rozumienie przez dziecko pojęcia stałości obiektu. Dziecko zaczyna zdawać sobie sprawę, że przedmioty istnieją i zachowują swój kształt czy funkcję niezależnie od jego własnych działań. Potrafi więc tworzyć umysłowe reprezentacje przedmiotów, których bezpośrednio nie spostrzega.

Poza stałością obiektu Piaget wyróżnił jeszcze kilka innych właściwości myślenia dziecka charakterystycznych dla tego etapu rozwoju. Po pierwsze dziecko przejawia tendencję do egocentryzmu, mianowicie nie jest zdolne do postrzegania określonych sytuacji z innych niż jego własna perspektyw. Dzieci patrzą więc na świat tylko ze swojego punktu widzenia. Kolejną cechą charakteryzującą ten etap rozwoju jest myślenie animistyczne, które polega na tym, że dziecko traktuje wszystkie przedmioty i zjawiska jak istoty ożywione. Przykładowo chmury na niebie mogą zdaniem dziecka spać. Dzieci w tym wieku nie odróżniają zjawisk fizycznych od psychicznych. Potwierdza to również artyficjalizm widoczny w rozumowaniu dziecka, które uważa, że wszelkie zjawiska przyrody zostały stworzone dla człowieka i podlegają jego kontroli, np. deszcz pada, gdy ktoś gdzieś w górze używa konewki, itd. Poza tym myślenie dziecka cechuje również antropomorfizm czyli nadawanie przedmiotom nieożywionym cech typowo ludzkich. Ważną właściwością tego okresu w rozwoju jest również centracja, która oznacza, że dziecko jest w stanie skoncentrować się tylko na jednym aspekcie obserwowanego przedmiotu. Zwraca uwagę tylko na jedną, najbardziej wyrazistą cechę obiektu. Nie potrafi np. zrozumieć, że czasem ilość substancji nie zmienia się bez względu na przyjmowany przez nią kształt, jak w przypadku plasteliny.

Nowsze badania prowadzone w tym zakresie potwierdziły niektóre założenia Piageta. Wykazały np., że dzieci w tym wieku są w istocie egocentryczne, tzn. nie potrafią spojrzeć na dany obiekt z innej perspektywy, przyjmują tylko swój własny punkt widzenia.

Poza tym zaobserwowano, że w tym okresie zwiększa się u dzieci koncentracja uwagi, stopniowo dzieci są w stanie świadomie kierować swoją uwagą. Zwiększa się również pojemność pamięci, co znajduje odzwierciedlenie w szybkim rozwoju słownika. Myślenie oparte jest na konkretnych obrazach, ok. 5 roku życia rozwija się myślenie symboliczne.

Język i umiejętność komunikowania się intensywnie rozwijają się w tym okresie, który często określany jest jako "eksplozja nazywania" bowiem dziecko uczy się w bardzo szybkim tempie nazw różnych przedmiotów. Poza tym tworzy wiele neologizmów i nieprawidłowych wyrażeń, które wynikają z nadmiernej regularyzacji, czyli stosowania zbyt szeroko niektórych reguł gramatycznych. W mowie dziecka widoczny jest egocentryzm, dziecko czasem sprawia wrażenie, jakby mówiło samo do siebie. Poza tym rozwija się w mowie narracja, umiejętność opisywania.

3. Rozwój emocjonalny

Początkowo dziecko spontanicznie wyraża swoje emocje, szczególnie częste są reakcje gniewu. Potem uczy się je stopniowo kontrolować i dostosowywać do okoliczności. Pojawiają się uczucia moralne, estetyczne związane z innymi, np. współczucie. Pewne uczucia mają irracjonalne źródła, np. niektóre lęki.

4. Rozwój społeczny

W procesie uspołeczniania czyli kształtowania postaw, wartości i wzorców zachowania akceptowanych w danej społeczności, istotną rolę odgrywają przede wszystkim rodzice. Ważne jest wytworzenia między nimi a dzieckiem głębokiej więzi uczuciowej. Poza tym coraz ważniejsze stają się kontakty dziecka z rodzeństwem oraz grupą rówieśniczą.

Zabawa ma charakter zespołowy. Początkowo dzieci są bardzo egocentryczne, potem jednak są coraz bardziej zorientowane na uczucia innych. zaczynają współpracować, odczuwać empatię.

Dzieci uczą się również ról płciowych czyli wzorców zachowań świadczących w ich kulturze o kobiecości albo męskości. Rodzice zwykle nagradzają dzieci za odpowiednie, ich zdaniem, zachowania typowe dla danej płci natomiast karzą za niewłaściwe postępowanie. Chłopcy zwykle spotykają się z negatywnymi reakcjami ich ojców jeśli np. bawią się lalkami, poza tym rodzice pozwalają im w większym stopniu na przejawianie reakcji agresywnych w porównaniu do dziewczynek. Uważa się, że rodzice, a także grupy rówieśnicze odgrywają ważną rolę w procesie uspołeczniania w zakresie ról seksualnych.

Warto wspomnieć jeszcze o modelu rozwoju rozumowania moralnego stworzonym przez L. Kohlberga. Według tego psychologa niemal wszystkie dzieci osiągają do 13 roku życia trzy wyodrębnione przez niego etapy rozwoju moralnego. Początkowo są skierowane tylko na osiąganie własnej przyjemności. Potem bardziej zwracają uwagę na odczucia i intencje innych. W okresie średniego dzieciństwa dzieci skupiają się raczej na korzyściach osobistych.

5. Rozwój osobowości

W wieku przedszkolnym kształtują się stopniowo role płciowe, ogromną rolę odgrywają w tym procesie rodzice, którzy czasem narzucają albo przyzwalają na niektóre zachowania. Na przykład u chłopców toleruje się w większym stopniu zachowania agresywne. Dzieci są zwykle bardzo ruchliwe, jednak w przypadku większości z nich ta nadpobudliwość znika wraz z wiekiem. W tym czasie kształtują się początki ja idealnego, jak również niektóre cechy charakteru.

Zgodnie z koncepcją Freuda średnie dzieciństwo obejmuje falliczne stadium rozwoju (3-6 lat). Dziecko kieruje się w tym czasie tylko zdobywaniem przyjemności. Dla chłopców bardzo ważna jest matka, ojca traktują jako rywala.

Według Eriksona, który wyróżnił osiem stadiów rozwoju psychospołecznego, głównym konfliktem, jaki musi rozwiązać dziecko w tym okresie jest dylemat: inicjatywa czy poczucie winy. Dziecko powinno wykształcić w sobie podstawowe poczucie ufności, pewnie podejmować niektóre działania, starać się być samodzielne. Z kolei rodzice powinni stymulować tę autonomię dziecka, jego pewność siebie. W przeciwnym razie dziecko może stale czuć się niepewnie, jak ktoś zupełnie niepotrzebny.

Rozwój w okresie szkolnym

Obejmuje okres od 7 do ok. 11 lat. Charakterystyczne dla tego etapu rozwoju jest to, że dziecko rozpoczyna naukę w szkole. Wiąże się to z nowymi formami interakcji, jakie dziecko nawiązuje, a także ze zmianą porządku dnia, przyzwyczajeniami. Oznacza również rozwijanie nowych umiejętności.

Dojrzałość szkolna - proces osiągania na tyle dużej dojrzałości, która pozwala na sprostanie wymogom szkoły i podporządkowanie się jej regułom.

Kryteria dojrzałości szkolnej

Dziecko zdolne do podjęcia nauki szkolnej to dziecko, które osiągnęło stopień rozwoju umysłowego, społeczno-emocjonalnego oraz fizycznego, który pozwoli mu na sprostanie wymogom szkoły i podporządkowanie się jej regułom.

Rozwój motoryczny

Okres szkolny nazywany jest często drugim apogeum motorycznym, bowiem w późnym dzieciństwie kształtuje się ostatecznie precyzja i koordynacja ruchów. Dzieci są bardzo ruchliwe, lubią różne formy aktywności. Ruch jest bardzo wskazany w tym wieku, bowiem wpływa na proces kostnienia.

Zabawa i praca:

Zabawa w wieku szkolnym jest równie ważna jak w wieku przedszkolnym. Również pozwala na kształtowanie określonych funkcji umysłowych. Różni się formą, ma nieco inne znaczenie. Dominuja zabawy grupowe czy zespołowe oraz zabawy konstrukcyjne.

Praca dzieci w tym wieku polega przede wszystkim na realizowaniu wymagań szkolnych, nauce i pomocy w domu.

Rozwój poznawczy

Według klasyfikacji Piageta wiek szkolny obejmuje stadium operacji konkretnych (od 7 do ok. 11 lat), może również obejmować stadium operacji formalnych (od ok. 11 lat).

W tym stadium dziecko powinno być już zdolne do przeprowadzania operacji umysłowych, ale wciąż opiera się na konkretnych pojęciach (stąd nazwa tego stadium - operacje konkretne). Nie potrafi jednak jeszcze myśleć abstrakcyjnie. Dzieci w tym okresie rozwoju rozumieją także pojęcie stałości objętości, powierzchni, liczby i kształtu.

W końcowym stadium rozwoju wyróżnionym przez Piageta, które osiąga, jego zdaniem, większość dzieci w wieku szkolnym to zdolność myślenia abstrakcyjnego, logicznego wnioskowania, potrafią formułować hipotezy i weryfikować ich prawdziwość w świetle posiadanej już wiedzy.

Spostrzeganie:

W młodszym wieku szkolnym rozwija się widzenie percepcyjne u dziecka, w tym zdolności kategoryzowania i asocjacji. Pojawia się również umiejętność obserwacji czyli świadomego, dynamicznego i celowego spostrzegania określonych obiektów, osób czy zjawisk. Dziecko potrafi koncentrować uwagę na wybranych przedmiotach oraz swobodnie nią kierować.

Pamięć:

Dzieci stopniowo rozwijają zdolności zapamiętywania w trakcie nauki szkolnej, kiedy zmuszone są przyswajać sobie coraz większą ilość materiału. Rozszerzają tym samym schematy poznawcze, zakres używanego słownictwa.

Rozwój społeczny:

Nauka w szkole wpływa stopniowo na proces uspołeczniania dziecka, kształtuje jego sposób zachowania się, jego wartości i motywy tak, by były zgodne z normami obowiązującymi w danej społeczności i kulturze.

W proces uspołeczniania dziecka włączona jest nie tylko szkoła, ale również rodzice, rodzeństwo, rówieśnicy, a potem także niektóre instytucje, które narzucają pewne standardy zachowania.

Rozwój społeczny zaczyna się od ustanowienia więzi emocjonalnej pomiędzy dzieckiem a rodzicem lub opiekunem. Relacja ta nazywana jest przywiązaniem. Wytworzenie takiej ufnej więzi przynosi wiele korzystnych efektów psychologicznych, kształtuje zachowania moralne, uczy wielu prospołecznych postaw, oraz akceptacji w relacjach osobistych.

Rozwój osobowości

Według Eriksona, podstawowym konfliktem, jaki powinno rozwiązać dziecko w tym okresie wiekowym jest problem: kompetencja albo poczucie niższości. Dziecko, które wkroczyło w świat szkolny może już bardziej świadomie rozwijać pewne swoje umiejętności i kompetencje. Szkoła oferuje dziecku możliwości, które pozwolą mu wykształcić odpowiednie sprawności. Zwiększone i systematyczne interakcje z innymi dziećmi sprzyjają rozwojowi społecznemu. Szkoła powinna także stymulować rozwój umysłowy dziecka. Powodzenia szkolne wykształcają w dziecku poczucie kompetencji, natomiast ciągłe porażki, szczególnie na tych pierwszych etapach nauki, mogą doprowadzić do wykształcenia się w dziecku poczucia niższości, niezdolności do radzenia sobie z innymi obowiązkami, zbyt zaniżonej samooceny.

Jeśli chodzi o rozwój emocjonalny, dzieci w wieku szkolnym potrafią już kontrolować swoje reakcje emocjonalne, dostosowywać je do określonych sytuacji społecznych.