Powstanie Paktu Północnoatlantyckiego wymusiło na krajach bloku komunistycznego stworzenie własnego sojuszu wojskowego dla obrony przed wojskami krajów Europy Zachodniej. Związek Radziecki postanowił stworzyć oficjalną strukturę, która będzie nadzorować wojska krajów bloku wschodniego, właśnie te zmiany w sposobie patrzenia na siły zbrojne państw zależnych były równie ważną, co stworzenie NATO i przyjęcie do jego struktur Republiki Federalnej Niemiec przyczyną budowy nowego sojuszu w Europie Środkowo - Wschodniej. 14 maja 1955 roku w Warszawie Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Republika Demokratyczna, Polska, Rumunia, Węgry i Związek Radziecki podpisały Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej, nazwane później od miejsca jego zawarcia Układem Warszawskim. Dokument zaczął obowiązywać 2 czerwca roku 1955, jego postanowienia miały kształtować układ sił w Europie w sumie przez 40 lat - 20 lat, na które był zawarty i 20 lat automatycznego przedłużenia dla wszystkich krajów które go nie wypowiedzą. Albania została pominięta przy dzieleniu stanowisk i funkcji w organach układu, dlatego w 1968 postanowiła z niego wystąpić. Najistotniejsze dla kształtu współpracy wewnątrz Układu są trzy artykuły porozumienia: 3, 4 i 7. Artykuł 3 nakłada na sygnatariuszy obowiązek wzajemnego konsultowania się w kwestiach dotyczących najważniejszych spraw międzynarodowych, 4 zobowiązuje kraje członkowskie do udzielania pomocy, w tym pomocy zbrojnej, kiedy którykolwiek z członków układu padnie ofiarą napaści. Artykuł numer 7 zakazuje uczestnictwa w układach, których interesy są sprzeczne z sygnowanym Układem o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy.

Kluczową instytucją decyzyjną sojuszu ustanowiono Doradczy Komitet Polityczny, który złożony był z przedstawicieli państwa- sygnatariuszy, zwykle funkcję tę sprawowali I sekretarze partii komunistycznych, ministrowie spraw zagranicznych lub szefowie resortów obrony narodowej poszczególnych państw. Każdy kraj dysponował jednym głosem, do podjęcia decyzji wymagana była jednomyślność. Zadaniem Komitetu było rozstrzyganie problemów kluczowych dla efektywnego funkcjonowania Układu. Ustalenia podjęte przez organ decyzyjny Układu realizowało Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych, w skład którego wchodził Naczelny Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych (mianowany przez wszystkie kraje Układu) ze swoimi zastępcami, a także Sztab Zjednoczonych Sił Zbrojnych. Stało się niepisaną tradycją, że tytuł Naczelnego Dowódcy przypadał wysoko postawionym dygnitarzom rosyjskim:

  1. marszałek Iwan Koniew (1955-1960)
  2. marszałek Andriej Greczko (1960-1967)
  3. marszałek Iwan Jakubowski (1967-1976)
  4. marszałek Wiktor Kulikow (1976-1987)
  5. generał pułkownik Piotr Łuszew (1987-1991)

Funkcję zastępców Naczelnego Dowódcy obejmowali szefowie lub wiceszefowie resortów obrony krajów Układu. Tytuł zastępcy wiązał się jednocześnie z objęciem dowództwa nad wojskiem należącym do kraju, którego dowódca pochodzi. Sztab Zjednoczonych Sił Zbrojnych złożony był ze stałych przedstawicieli sztabów generalnych poszczególnych krajów członkowskich, szefem tego organy był generał Armii Związku Radzieckiego Siergiej Sztemienko. Głównym celem, w jakim stworzono instytucję Zjednoczonego Dowództwa, była koordynacja działalności i wszelkiej aktywności sił zbrojnych krajów - sygnatariuszy. Równie ważne było stworzenie systemu umożliwiającego wzajemną i skuteczną obronę w razie napaści zbrojnej innych państw. Podczas narady Komitetu w stolicy Czechosłowacji w roku 1956 podjęto decyzję o utworzeniu organu pomocniczego Układu - Stałej Komisji. Instytucja ta miała za zadanie organizowanie i planowanie polityki zagranicznej krajów należących do paktu. W roku 1969 na posiedzeniu w Budapeszcie powołano dwie inne instytucje o charakterze pomocniczym: Komitet Ministrów Obrony (Państw Członkowskich Układu) i Radę Wojskową Dowództwa Zjednoczonych Sił Zbrojnych, w jej skład weszli zastępcy Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych.

W celu zapewnienia płynnej i skutecznej realizacji zadań Układu, państwa członkowskie przyjęły na siebie pewne zobowiązania. By zapewnić pokój w tej części Europy, każdy kraj zadeklarował budowę własnej polityki w oparciu o zasady pokojowe i wyrzeczenie się w relacjach i innymi krajami gróźb użycia siły zbrojnej, a także łagodzenie międzynarodowych sporów metodami pokojowymi. Kolejnym obowiązkiem sygnatariuszy było uczestnictwo w przedsięwzięciach i inicjatywach międzynarodowych mających na celu wzmacnianie i propagowanie pokoju. Do takich zaliczyć możemy na przykład: powszechną redukcję zbrojeń czy zakaz korzystania z broni masowego rażenia. Postanowienia i reguły rządzące Układem nie są sprzeczne z Kartą Narodów Zjednoczonych, dlatego są dodatkowym gwarantem pokoju i bezpieczeństwa zbiorowego w Europie Środkowo - Wschodniej. Akt założycielski Układu Warszawskiego zakładał jego rozwiązanie w sytuacji, gdy w Europie powstanie nowy system zapewniający bezpieczeństwo zbiorowe. W związku z tym postanowieniem kraje członkowskie Układu składały niejednokrotnie propozycje jednoczesnego i zupełnego rozwiązania NATO i Układu Warszawskiego. Sugestie te nie spotykały się jednak z akceptacją państw Europy Zachodniej. Siły zbrojne podległe organom Układu Warszawskiego stanowiło około dwieście dywizji Związku Radzieckiego i osiemdziesiąt dywizji pozostałych państw - sygnatariuszy porozumienia, które zobowiązywało je do oddania do dyspozycji przywódców Układu Warszawskiego właściwej jakości i ilości wojska. Wspólne ćwiczenia taktyczne i manewry wojskowe oddziałów zwiększały ich gotowość bojową, doskonaliły metody koordynowania i planowania wszelkich działań wojennych. Inne postanowienia dotyczyły lokalizacji wojsk radzieckich na terytorium niektórych państw członkowskich z poszanowaniem ich suwerenności. Status sił zbrojnych ZSRR w poszczególnych krajach określały specjalnie na tę okoliczność zawierane umowy ( w roku 1956 z Polską, w 1957 z Niemiecką Republiką Demokratyczną, Rumunią i Węgrami, w 1968 z Czechosłowacją ).

Układ Warszawski odegrał istotną rolę w kształtowaniu się historii Europy po II wojnie światowej, a jego oddziały brały udział w wielu ważnych wydarzeniach, niejednokrotnie tłumiąc powstania antykomunistyczne. Gdy 23 października służby bezpieczeństwa ostrzelały uczestników manifestacji patriotycznej pod pomnikiem Bema w Budapeszcie, rzesze demonstrujących ruszyły pod pomnik Józefa Stalina i obaliły go. Komunistyczna Węgierska Partia Pracujących nie mogła nie zareagować, naprędce zwołano Komitet Centralny, którego członkowie uznali zaistniałą sytuację za rewolucję. 24 października 1956 roku Ernö Gerö zwrócił się z prośbą pomocy do czołowych przedstawicieli wojsk radzieckich. Na teren Węgier wkroczyły liczne oddziały piechoty, wojsk mobilnych, cała akcja wspierana była również "z góry" przez lotnictwo. Powstańcy również mieli wsparcie regularnej armii, co umożliwiło im stosunkowo długotrwałe stawianie oporu. Jednak upadek powstania, wobec ogromnej przewagi wojsk Układu Warszawskiego, był tylko kwestią czasu. Niepodległościowy zryw przyniósł śmierć około 30 tysiącom ludzi, około 200 tysięcy głównie młodzieży i studentów zmuszonych było do emigracji. Opozycjoniści uświadomili sobie, że dopóki pozycja komunistów w ZSRR i krajach bloku wschodniego jest tak silna, kontrrewolucja nie może przynieść oczekiwanych rezultatów, a droga do obalenia systemu jest bardzo daleka. Kolejną próbę uwolnienia się spod wpływów radzieckich podjęli Czesi. Doprowadzono do ustąpienia ze stanowiska Antoniego Nowotnego - I sekretarza KPCz, i zastąpiono go liberałem (jak na owe czasy) Aleksandrem Dubczkiem, który wprowadził wiele reform gospodarczych. Związek Radziecki początkowo godził się na przemiany gospodarcze, jednak kiedy te zaczęły nieść ze sobą demokratyzację, działalność Dubczka spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem komunistów. Wydarzenia te zapoczątkowały tzw. Praską Wiosnę. 27 czerwca 1986 działacze opozycji opublikowali odezwę "Dwa tysiące słów do robotników, rolników, urzędników (…) i wszystkich", w której wzywali przede wszystkim do intensyfikacji reform. Odpowiedzią na ten apel był list otwarty partii komunistycznych z krajów Układu Warszawskiego, w którym żądano podjęcia zdecydowanych kroków wobec działaczy antysocjalistycznej opozycji. List ten jednak Aleksander Dubczek odrzucił. Opozycja i większość społeczeństwa postulowały o neutralność Czechosłowacji i wystąpienie kraju z Układu Warszawskiego. Założenia "doktryny Breżniewa" określającej zakres suwerenności poszczególnych państw Układu, nie pozwalały na odejście z bloku wschodniego Czechosłowacji. W zaistniałej sytuacji radzieckie czołgi i jednostki wojskowe Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Węgier, Bułgarii, a także Polski (generał Florian Siwicki i odziały należące do Śląskiego Okręgu Wojskowego) wkroczyły na terytorium Czechosłowacji. W lipcu roku 1989 w Bukareszcie zwołano szczyt, na którym spotkali się przedstawiciele państw Układu Warszawskiego. Postanowiono tam, że państwom należy się prawo do wolnego decydowania o kształcie własnej polityki, co w praktyce oznaczało odrzucenie "doktryny Breżniewa". Wydawało się, że Układ Warszawski upadł, jednak dopiero od chwili wycofania sił zbrojnych Związku Radzieckiego z państw Europy Środkowo - Wschodniej, można mówić o nowych czasach. Obecność oddziałów radzieckich uważana była bowiem za jedną z oznak okupacji. Początkiem roku 1990 Węgry i Czechosłowacja domagały wycofania obcych oddziałów do połowy roku następnego, we wrześniu Niemiecka Republika Demokratyczna wystąpiła z Układu, po czym sowieci podjęli decyzję o wycofaniu armii z tego obszaru. 1 października 1990 roku odbyło się spotkanie ministrów spraw zagranicznych krajów należących do Układu, na którym postanowiono o rozwiązaniu struktur wojskowych. W listopadzie, w Paryżu zorganizowano szczyt Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie ( KBWE ), w czasie którego kraje NATO i UW zobowiązały się do ograniczenia zbrojeń. Równie ważna była deklaracja, że państwa te nie są już dla siebie wrogami. Układ Warszawski rozwiązano ostatecznie pierwszego dnia lipca 1991 roku.

Podsumowując, należy stwierdzić, że Układ Warszawski, zdominowany przez Związek Radziecki, tak naprawdę nie służył zachowaniu pokoju w silnie spolaryzowanej Europie, lecz był instrumentem służącym realizacji polityki strachu. Co prawda nie doszło do starć zbrojnych pomiędzy dwoma paktami, lecz tłumaczyć to należy ( bardziej niż "pokojową polityką" ) ogromnymi kosztami jakie niosłaby kolejna wojna. Fundusze te przeznaczano głównie na rozwój przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego. Tworzono wiele, jak się teraz okazuje nie potrzebnych, fabryk i hut. Przemysł hutniczy w Stalowej Woli czy Zakłady w Mielcu to tylko niektóre z inwestycji założonych na potrzeby Układu Warszawskiego, wkrótce po jego obaleniu okazały się polskiej gospodarce zupełnie niepotrzebne, a dziś stoją na skraju bankructwa. Powstanie Układu miało więc wpływ nie tylko na kwestie militarne, lecz również odegrało rolę w kształtowaniu się gospodarek poszczególnych państw.

Bibliografia.

1. Bożena Bankowicz, Marek Bankowicz, Antoni Dudek, "Słownik Historii XX wieku"

4. Witold Pronobis, "Swiat i Polska w XX wieku"

5. Wojciech Rokossowski, "Półwiecze, Historia polityczna po roku 1945"