I .II Rzeczpospolita - geneza

Jedną z przyczyn powstania niepodległej II Rzeczpospolitej była klęska Austro - Węgier i Niemiec w pierwszej wojnie światowej: Niemcy po 4 latach działań wojennych były osłabione; a dawne imperium Habsburgów rozpadło się na kilka mniejszych państw. Trzeci zaborca - Rosja carska był w trakcie wielkich przemian, będących konsekwencją Wielkiej Rewolucji Październikowej.

11listopada 1918 roku w lasku Compiegne pod Paryżem Niemcy podpisują akt kapitulacji, tę datę uznaje się za dzień zakończenia pierwszej wojny światowej. W Polsce 11 listopada świętowany jest jako rocznica odzyskania niepodległości. Trzeba jednak pamiętać, ze uznanie tej daty za dzień, w którym Polska odzyskała niepodległość ma charakter symboliczny. II Rzeczpospolita nie ukonstytuowała się jednocześnie z podpisaniem przez Niemcy aktu kapitulacji. Proces kształtowania się państwa polskiego zaczął się przed 11 listopada i miał trwać jeszcze kilka lat.

W Galicji pierwszy zalążek przyszłej Polski powstał 19 października 1918. Była nim Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego. 9 dni (28 listopada) później w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, skupiająca przedstawicieli polskich partii dziaąłjaccyh na terenie zaboru austriackiego z Wincentym Witosem na czele, znanym działaczem Polskiego Stronnictwa Ludowego. Nazwa może wydawać się nieco zaskakującą; przymiotnik "likwidacyjna" odnosił się do celu PKL, jakim było usuwanie austriackich instytucji państwowych i zastępowanie ich polskimi.

Dawne Królestwo Kongresowe, które przed pierwszą wojna światową należało do Rosji, zostało 5 listopada 1917 roku przekształcone w Królestwo Polskie, pozostaje pod zwierzchnia władza Austro - Węgier i Niemiec. Władzę w nim sprawowała powołana 12 września 1917 roku Rada Regencyjna w skaldzie: Józef Ostrowski, ks. Zdzisław Lubomirski i abp. warszawski Aleksander Kakowski. Zakres kompetencji Rady Regencyjnej obejmował sądownictwo, szkolnictwo i służbę zdrowia. Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski już 7 października 1918, a 25 powołała pierwszy rząd polski z Janem Kucharzewskim na czele

Rada regencyjna jednak jako instytucja powołana przez państwa centralne nie była uznawana przez działaczy stronnictw lewicowych. W nocy z 6 na 7 listopada powstaje kolejny polski rząd - Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie, z Ignacym Daszyńskim na czele, który przewodził Polskiej Partii Socjalno - Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Rząd ten poparli przedstawiciele PPS i PSL "Wyzwolenie". Władze nad przyszłą polska armią objął Edward Rydz Śmigły pełniący funkcję komendanta Polskiej Organizacji Wojskowej. Rząd Republiki Polskiej na podległym sobie obszarze wprowadził rozbudowane ustawodawstwo socjalne i zabezpieczenie społeczne. Przyszłe państwo polskie miało być republika parlamentarną.

Istnienie kilku konkurencyjnych ośrodków państwowych groziło anarchią i w konsekwencji zaprzepaszczeniem szansy na odzyskanie niepodległości. Potrzebny był charyzmatyczny przywódca, który wzbudzał autorytet we wszystkich ośrodkach.

Takim przywódca okazał się być Józef Piłsudski, który po zwolnieniu z Magdeburga (10 listopada 1918 roku) powrócił do Warszawy. Rada Regencyjna 11 listopada przekazała Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem, a w trzy dni później rozwiązała się i oddała Piłsudskiemu pełnię władzy. Tym samym Piłsudski objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa. Naczelnikowi podporządkował się również rząd Ignacego Daszyńskiego (14 lipca). Piłsudski polecił wprawdzie Daszyńskiemu powołanie przyszłego rządu, ale ze względu na silny opór środowisk prawicowych zadanie to zostało ostatecznie powierzone Jędrzejowi Moraczewskiemu, działaczowi PPS.

Niewątpliwie wybór zarówno Daszyńskiego, jak i Moraczewskiego nie był przypadkowy; Piłsudski sam był aktywnym działaczem PPS. Jędrzej Moraczewski, który wprowadził bardzo postępowe ustawodawstwo socjalne (8 - godzinny dzień pracy i ubezpieczenie chorobowe) był jednak wciąż zbyt kontrowersyjnym kandydatem dla endecji. Państwa Ententy, nieufne wobec lewicowych idei, szczególnie po wybuchu Rewolucji Październikowej również nie uznawały rządu Moraczewskiego i traktowały Polski Komitet Narodowy (związana z endecją organizacja niepodległościowa założona w 1917 roku w Lozannie) kierowany przez Romana Dmowskiego jako jedyna reprezentację państwa polskiego. W tej sytuacji rząd Moraczewskiego podął się do dymisji 16 stycznia 1919 r., a nowym premierem został Ignacy Paderewski, pianista i działacz niepodległościowy. Wówczas Komitet Narodowy Polski podporządkował się powstającemu rządowi polskiemu i od tej pory pełnił funkcje reprezentanta państwa polskiego na arenie międzynarodowej.

II Rzeczpospolita - przegląd głównych sił politycznych:

  1. Endecja - początkowo partie endecka nosiła nazwę Związek Ludowo - Narodowy , w 1928 przekształciła się w Stronnictwo Narodowe. Jej głównymi działaczami byli Roman Dmowski, Zygmunt Balicki, Władysław Grabski (autor późniejszej reformy walutowej z 1923 r.). Endecja głosiła hasła nacjonalistyczne i propagowała model Polaka - katolika. Endecy byli przecinkami nadmiernej ingerencji zagranicznego kapitału, odrzucali tez program socjalistów jako rozbijający jedność narodową i przeciwstawiający sobie poszczególne klasy,. Jako obrońcy polskiego narodowego interesu przejawiali wrogą postawę wobec mniejszości etnicznych w szczególności Niemców i Żydów; mniejszość ukraińską i białoruską powinny być zdaniem działaczy tej organizacji polonizowane Program narodowy miał swoich zwolenników wśród wszystkich klas społecznych, a najwięcej na terenie byłego zabory pruskiego.

Dodatkowe zaplecze polityczne endecji stanowił Obóz Wielkiej Polski - organizacja antysanacka o charakterze masowym powstała w 1926 r., która w 1933 roku została zdelegalizowana. W 1934 na miejsce zdelegalizowanego OWP powstał Obóz Narodowo - Radykalny z Bolesławem Piaseckim na czele, organizacja głosząca program skrajnie nacjonalistyczny

  1. Chrześcijańska Demokracja -program tej partii był oparty na encyklice rerum novarum wydanej przez wydanej przez papieża Leona XII, która podkreślała, że państwo powinno chronić przed wyzyskiem, i jednocześnie strzec własności prywatnej. Chrześcijańska Demokracja w kwestii mniejszości narodowych przejawiała stanowisko zbliżone do endecji. Najwybitniejszym działaczem Chrześcijańskiej Demokracji był Wojciech Korfanty (działacz niepodległościowy ze Śląska)
  2. Ruch Ludowy -dwie czołowe partie to PSL "Piast" z Wincentym Witosem na czele (inni działacze: Maciej Rataj i Jakub Bojko) i PSL "Wyzwolenie", którego szefem był Stanisław Thugutt. Obie opowiadały się za demokracja parlamentarna i za swoją główną doktrynę uznawały agraryzm - pogląd głoszący, ze kluczowa gałęzią gospodarki jest rolnictwo. PSL Piast ideowo było zbliżone do endecji i Chrześcijańskiej Demokracji, PSL "Wyzwolenie" dążyło do porozumienia z partiami lewicowymi. W 1931 PSL Piast i PSL Wyzwolenie wraz ze stronnictwem Chłopskim (partią, która wyodrębniła się z PSL wyzwolenie w 1926) ponownie zjednoczyły się tworząc Stronnictwo Ludowe
  3. Lewica - najważniejsza partią byłą Polska Partia Socjalistyczna (PPS), która domagała się nacjonalizacji najważniejszych gałęzi przemysłu, a także reformy rolnej bez wypłacania odszkodowania dla wielkich właścicieli ziemskich. Propagował idee tolerancji dla mniejszości narodowych i religijnych oraz szerokich swobód obywatelskich. Do czołowych działaczy PPS należeli Ignacy Daszyński i Jędrzej Moraczewski.

Oprócz PPS istniała również radykalna organizacja lewicowa - Komunistyczna Partia Robotnicza Polski, (w 1925 przekształciła się w KPP - Komunistyczna Partię Polski), która powstała w 1918 r. KPRP sprzeciwiała się idei niepodległej Polski, głosiła dyktaturę proletariatu uznając prymat przewagi klasowej nad narodową. KPRP w czasie wojny polsko - bolszewickiej współpracowała z bolszewikami, za co później została zdelegalizowana przez władze polskie, a w1938 r partia została ponadto zawieszona przez III Międzynarodówkę. Działaczem KP był Julian Leszczyński - Leński

W pierwszych wyborach do Sejmu ustawodawczego, które odbyły się 26 stycznia 1919 roku zwyciężył Związek Ludowo - Narodowy - (37%) głosów, drugie miejsce zajęło PSL : "Wyzwolenie", PSL "Piast" poparło 12% wyborców, a PPS - 9%. Ogółem do sejmu Ustawodawczego wybrano 394 posłów. Wybory nie objęły Wielkopolski, gdzie trwało jeszcze antyniemieckie powstanie wielkopolskie i Galicji Wschodniej, gdzie Polacy walczyli z Ukraińcami.

III Konstytucja Marcowa

W 1919 roku została uchwalona Mała konstytucja. Miała ona charakter tymczasowy i regulowała najważniejsze sprawy w państwie do momentu uchwalenia Ustawy Zasadniczej

Ustawa zasadnicza, którą sejm uchwalił 17 marca 1921 roku (stąd nazwa "konstytucja marcowa") składała się z 7 rozdziałów:

I - Rzeczpospolita, II - Władza Ustawodawcza, III - Władza wykonawcza, IV - Sądownictwo, V - Powszechne Prawa i Obowiązki Obywatelskie, VI - Postanowienia Ogólne, VII - Postanowienia Przejściowe

Wzorem dla konstytucji marcowej była konstytucja francuska. Ustawa zasadnicza wprowadzała trójpodział władzy na ustawodawcza, wykonawczą i sądowniczą

Ustrój Polski charakteryzował się wyraźną przewagą władzy ustawodawczej (w postaci parlamentu dwuizbowego) nad wykonawczą. Obie izby razem tworzyły Zgromadzenie Narodowe, które dokonywało zmian w konstytucji zwykłą większością głosów,. Zarówno Sejm, jak i Senat były wybierane w pięcioprzymiotnikowych wyborach; czynne prawo wyborcze w wyborach do sejmu przysługiwało wszystkim obywatelom, którzy ukończyli 21 lat, bierne - od 25. W wyborach do Senatu pułap wiekowy wynosił odpowiednio 30 i 40 lat

Inicjatywa ustawodawcza przysługiwała sejmowi i Rządowi senat miał prawo weta zawieszającego (wstrzymania projektu ustawy na 60 dni).

Władzę wykonawczą sprawowali premier, rząd i prezydent. Prezydent był wybierany przez Zgromadzenie Narodowe na 7 -letnia kadencję. Prezydent był zwierzchnikiem sił zbrojnych i pełnił funkcje reprezentacyjne na arenie międzynarodowej. Akty prawne wydane prze prezydenta wymagały kontrasygnaty odpowiedniego ministra.

IV Zamach majowy

Przewaga sejmu nad rządem, nie była w Polsce międzywojennej dobrym rozwiązaniem. Młoda demokracja, która nie wykształciła kultury politycznej była bardzo niestabilna; rządy często się zmieniały; o braku rozumienia demokratycznych świadczy zabójstwo pierwszego prezydenta drugiej Rzeczpospolitej, Gabriela Narutowicza w 1922 r., dokonane przez Eligiusza Niewiadomskiego malarza o poglądach nacjonalistycznych.

W tej sytuacji 12 maja 1926 roku doszło do zamachu stanu, kierowanego przez Józefa Piłsudskiego zwanego Marszałkiem. Zbuntowane garnizony wojska oddały się pod komendę Piłsudskiego, doszło do zamieszek. Premier Wincenty Witos i prezydent Stanisława Wojciechowski z obawy przed wybuchem wojny domowej podali się do dymisji. Nowym premierem został Kazimierz Bartel, a prezydentem - Ignacy Mościcki.

Tworzeniem zaplecza nowych władz (zwanych sanacyjnymi , ponieważ zapowiadały przeprowadzenie sanacji, czyli uzdrowienia Polski) zajął się Walery Sławek. Powstała partia sanacyjna - Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, który zwyciężył w wyborach w 1928. Norw. utworzone ugrupowanie polityczne zyskało poparcie właścicieli ziemskich i przemysłowców.

V Konstytucja kwietniowa

Przejęcie władzy przez Piłsudskiego było w świetle konstytucji marcowej nielegalne; obóz sanacyjny dążył zatem do uprawomocnienia swojej pozycji. 23 kwietnia 1934 prezydent Ignacy Mościcki podpisał nowa konstytucję, sygnowana uprzednio przez Piłsudskiego

Nowa konstytucja wprowadzała ustrój prezydencko - autorytarny charakteryzujący się silna pozycją głowy państwa i wyraźnym ograniczeniem roli parlamentu. Jej założenia były następujące:

  • państwo jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli
  • aby osiągnąć owo "wspólne dobro" obywatele muszą współpracować z państwem
  • elitaryzm - państwo musi być rządzone przez elity, tym samym odrzucała demokrację
  • władza prezydenta była jedna i niepodzielna; tym samym monteskiuszowski podział władzy również został odrzucony

Konstytucja w swoim założeniu miała zapewnić maksimum władzy dla Piłsudskiego i jego zwolenników.

Władza ustawodawcza przypadała dwuizbowemu parlamentowi złożonemu z 208 posłów i 96 senatorów, przy czym jedną trzecia senatorów mianował prezydent. Poza inicjatywą ustawodawczą do uprawnień sejmu należała również sprawowanie kontroli nad budżetem. Zniesiono kluby poselskie, zamiast nich zostały wprowadzone "grupy regionalne" skupiające przedstawicieli poszczególnych województw. Wpływ partii politycznych został wyraźnie ograniczony, ponadto partie utraciły prawo do wystawiania swoich kandydatów w wyborach. Funkcja ta przypadła w udziale tzw. zgromadzeniom okręgowym, kierowanym przez komisarzy wyborczych mianowanych przez ministra spraw wewnętrznych. Rola opozycji politycznej została wyraźnie ograniczona; w 1935 roku partie opozycyjne wezwały do bojkotu wyborów.

Wybory były czteroprzymiotnikowe: tajne, równe, powszechne, bezpośrednie, ale nie proporcjonalne. Czynne prawo wyborcze przysługiwało wszystkim obywatelom, którzy ukończyli 24 rok życia, prawo do bycia wybieranym przysługiwało obywatelom, którzy skończyli 30 lat. Bierne prawo wyborcze do Senatu nie było regulowane przez konstytucję, ale zostało określone przez ordynację wyborczą, która przyznawała je wszystkim obywatelom, którzy ukończyli 40 lat. Natomiast czynne prawo wyborcze było wyraźnie ograniczone: wprowadzono cenzus wykształcenia i weku (30 lat), ponadto głosować w wyborach do Senatu mogli obywatele, którzy spełnili kryterium zasługi osobistej bądź zaufania obywateli

Urząd prezydenta był uprzywilejowany. Przede wszystkim prezydent odpowiadał jedynie przed "Bogiem i historią" więc pozostawał niejako poza prawem. Do prerogatyw głowy państwa należała władza zwierzchnia nad sejmem, senatem, Najwyższą Izbą Kontroli i siłami zbrojnymi oraz sądami, mógł także mianować i odwołać premiera i ministrów oraz generalnego inspektora sił zbrojnych i wskazać swojego następcę. Prezydentowi przysługiwało prawo do rozwiązania sejmu przed upływem kadencji. Akty głowy państwa nie wymagały już kontrasygnaty, poza dekretami o stanie wojny i pokoju, stosowaniu weta zawieszającego i powoływaniu Sejmu i Senatu w zmniejszonym składzie. Kontrasygnata jednak w tym wypadku niewiele zmieniała, jako ze premier i ministrowie podlegali prezydentowi. Jeżeli prezydent zawetował poselski projekt zmian w konstytucji, to podobny projekt mógł być wysunięty dopiero w następnej kadencji sejmu. Co więcej uchwały zatwierdzające prezydenckie projekty zmian w konstytucji wymagały jedynie zwykłej większości głosów. Cłowe państwa również przysługiwało prawo do wydawania dekretów z mocą ustawy

Prezydent był wybierany przez Zgromadzenie Elektorów składające się z Marszałków Sejmu i Senatu, premiera, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (tzw. Pięciu wirylistów i 75 elektorów (wybranych w 2/3 przez Sejm i w 1/3 przez Senat). Prawo do wyboru kandydata na prezydenta posiadało Zgromadzenie Narodowe; jednak jeżeli prezydent wskazał innego kandydata, wyboru dokonywali obywatele poprzez głosowanie powszechne.

Zadaniem rządu było "kierowanie sprawami państwa niezastrzeżonymi innym organom władzy". Rząd na wniosek prezydenta i Zgromadzenia Narodowego mógł odpowiadać przed Trybunałem Stanu. Premier pełnił raczej funkcje przedstawiciela Rady Ministrów faktycznie szefem rządu był prezydent.

Władze sądowniczą miały sprawować teoretycznie niezawisłe sądy, jednak sędziowie byli mianowani przez prezydenta.

W kwestii praw obywatelskich zapewniano równość wobec prawa, dawano możliwość rozwoju wartości osobistych oraz wolność sumienia, słowa i zrzeszeń, zastrzegając jednocześnie, że " żadne działanie nie może być sprzeczne z celami państwa", państwo zyskiwało też prawo od stosowania przymusu " w razie oporu"

Konstytucja zakazywała wojskowym w służbie czynnej udziału w wyborach

Konstytucja legitymizowała autorytaryzm wprowadzony w Polsce po zamachu majowym w 1926 r. Należy jednak podkreślić, że załamanie demokracji w Polsce nie było przypadkiem odosobnionym, kryzys systemu liberalno - demokratycznego obserwowano w całej ówczesnej Europie; m. in. we Włoszech, Portugalii, Litwie oraz na Węgrzech oraz - w skrajnej postaci - w hitlerowskich Niemczech. Częste zmiany rządu, kryzys gospodarczy wywołany przez wojnę z Niemcami, panująca na początku lat 20. hiperinflacja oraz separatystyczne tendencje Ukraińców i Niemców przyczyniły się do rozczarowania demokracją i skłaniana się ku rządom "twardej ręki" przy zachowaniu ograniczonej demokracji.