Pedagogika to w głównej mierze nauka o wychowaniu dzieci i młodzieży. Nazwa pochodzi z greki i oznacza "kierowanie dziecka". Grecy nie odbierali pedagogiki jako nauki ani nie widzieli w niej dyscypliny poszukującej prawdziwej esencji rzeczywistości.

Filozofia przez lata zmieniała się, zarówno jeżeli chodzi o zakres jak i treść. Można ją określić jako pole generalnych refleksji ontologicznych (istota i struktura bytu), jak i epistemologicznych (źródła, prawomocność ludzkiego poznania moralności).

Samo zjawisko wychowania nie może być odczytywane tylko w kontekście własnych analiz i obserwacji, ale wymaga odwołania się do innych dziedzin nauki i badań, jakie w ramach tych dyscyplin są przeprowadzone. Przede wszystkim mowa tu o dyscyplinach pokrewnych, w szerokim sensie tego słowa. Filozoficzne fundamenty pedagogiki, wywodzące się z dziedzin filozoficznych, pozwalają na wyróżnienie trzech źródeł. Pierwszym z nich jest antropologia filozoficzna, dotykająca problemów związanych z generalnymi pytaniami na temat istoty ludzkiej. Drugim jest estetyka, która widzi sztukę w relacjach z człowiekiem, z jego reakcjami na nią i z jego indywidualnymi talentami w wyrażaniu się za pomocą artystycznych środków. Trzecim jest etyka, która leży u źródeł kształcenia moralności.

Do największych myślicieli należał Platon. Uważał, że sposobem na szczęśliwe życie jest zdecydowane pójście drogą dobra i prawdy, które jako zewnętrzne względem człowieka są od niego niezależne. Wszyscy ludzie przychodzą na świat z pewnymi specyficznymi zdolnościami do odgrywania konkretnej roli we wspólnocie, całościowo nastawionej na dobro. Szczęście człowieka zależy od tego czy jego predyspozycje zostaną tak spożytkowane by pełniona przezeń funkcja mogła odpowiadała jego talentom i woli. W społeczeństwie władza rządzi by tak kierować swoimi poddanymi i własnymi umiejętnościami, tak by skierować swoje i wspólnoty działania na dobro i prawdę. W wizji Platona treści filozoficzne nie wysuwają się na pierwszy plan. Zawiera ona jednak wątki nas interesujące i dotykające procesu wychowania jako formowaniu kręgosłupa moralnego i charakteru człowieka

Wkład Arystotelesa natomiast to pracę cennych i znaczących refleksji na temat niezbędności wdrożenia z młodzieży pewnych adekwatnych wzorców, zanim zdecyduje się na samodzielne rozmyślania o moralności i etyce. Grecki filozof doceniał znaczenie muzyki i gimnastyki, a także podkreślał jak istotne jest dbanie o interes jednostki. Celem samym w sobie było dla niego pogłębianie i rozszerzanie zasobu wiedzy.

W średniowieczu nową interpretacje tematyki prac Platona przyniosły teksty św. Augustyna.. Młodzieży brakuje rozsądku i doświadczenia, nawet w najprostszych sprawach wymagają jasnych wskazówek. Dopiero na następnych etapach nauki teologii i filozofii uczniowie zyskać mogą rozsądek i rozumność. W Bogu św. Augustyn widzi jedyne prawomocne źródło prawdy w ujęciu Platona. Widzi to jako otwarcie się na zewnętrzne światło boże. Wśród pisarzy chrześcijańskich byli tacy, którzy nie akceptowali wizji poznania św. Augustyna, która odziedziczył po Platonie, jednak wszyscy aż do czasów reformacji, widzieli w wychowaniu przekazywanie wzorców pochodzących bezpośrednio od Boga. Postrzegali je jako niezmienne i nie podlegające refleksji.

Filozofia sięga duszy ucznia, stąd jej relacje z pedagogiką. Należy szczególny nacisk kłaść na kształtowanie nawyków zachowania i uczenia się, uznawanych za nawyki naturalne. Inaczej trzeba potraktować porady Rousse'a i Dewey'a - są one niekorzystne pedagogicznie, gdyż wskazują nauczycielom inne cele niż te, jakie nauczaniu powinny służyć. Chodzi tu o pokazanie młodzieży tego, co według dorosłych jest największym osiągnięciem w dziedzinie wiedzy i doświadczenia. Lecz nawet jeśli takie działania przynoszą efekty, to nie ma możliwości uniknięcia indywidualnych czy społecznych schorzeń. Takie kształty moralnego wandalizmu, inne co prawda niż tyrania, w duchu Bacona i Dewey'a nie czynią istotnej różnicy między wychowywaniem a tresowaniem.

Aparat pojęciowy pedagogiki.

W definicji Okonia socjalizacja to całość działań, jakie społeczeństwo (zwłaszcza rodziny, szkoły i środowiska społeczne) podejmuje aby uczynić z jednostki istotę społeczną, czyli pozwolić jej posiąść takie kwalifikacje, systemy wartości i osiągnięć, taki rozwój charakteru, aby człowiek mógł przemienić się w ważnego członka wspólnoty, do której należy.

Socjalizacja to także zbiór wszystkich zmian, jakie zachodzą w jednostce pod wpływem interakcji społecznych pozwalających jej na pokojowe wchodzenie do społeczeństwa..

W ujęciu Suchodolskiego wychowanie to przygotowanie do podołaniu zadaniom, jakie tworzą się wskutek rozwoju nowożytnej cywilizacji. Jest ono zarazem przysposobieniem jednostki do funkcjonowania w społeczeństwie. Najważniejsze i tak w wychowaniu jest obecnie kształtowanie takich postaw, które sprawiają, że ludzie dostosowują się do życia w dzisiejszym świecie. Istotne jest, aby byli beneficjentami kulturalnego rozwoju. By wiedzieli, w jaki sposób szczęśliwie żyć w społeczeństwie i jak przeżyć satysfakcjonujące życie.

Wroczyński natomiast uważa, że wychowanie to system działań prowadzących do określonych wyników pedagogicznych. Traktuje je jako całość procesów w błyskawicznie zmieniającym się świecie..

Wychowanie w szerokim ujęciu tego terminu to przemyślane i zorganizowane formowanie fizycznych i duchowych mocy człowieka, jego przekonań, etyki, wartości estetycznych i sympatii, obejmuje ono także kształcenie, nauczanie, i to, co nazywamy wychowaniem w wąskim znaczeniu tego słowa..

Wychowanie w zakresie wąskim.

Według Muszyńskiego wychowanie najlepiej jest widzieć jako swoisty rodzaj człowieczej aktywności polegający na celowym wywołaniu ustalonych zmian w mentalności człowieka, jako formowanie cech kierunkowych- postaw, wzorców, odczuć, zwyczajów i jako kształtowanie cech instrumentalnych które formułowane są w procesie nauczania- doświadczenia, wiedza, nawyki, sprawność, inteligencja.

Wychowanie naturalne w rodzinie, wśród rówieśników.

Wychowanie naturalne polega na tym, że pojedynczy człowiek nabiera doświadczenia, adaptuje się do zmiennych warunków i wydarzeń różnych, w sposób naturalny ulegając wpływom środowiska. Jest to także pozyskiwanie norm, wzorów przez mimesis, obserwację oraz aktywną partycypację.

Samokształcenie według Okonia to samouctwo, osiągnięcie wykształcenia poprzez aktywność, której cele, sens, kryteria, środki ustala sam podmiot. W procesie samokształcenia jego cele się aktywizują. Dopiero osiągnąwszy wysoki szczebel świadomości uczeń przewartościowuje je i doskonali. Pozwala to na osiągniecie optymalnego poziomu kształcenia, ale tylko wtedy gdy przekształca się ono w stała potrzebę i wolę kształcenia ustawicznego.

Rzadko kiedy uczeń podlega samemu samokształceniu. Często tę metodę łączy się innymi, np. z kształceniem korespondencyjnym w szkole czy też wychowaniem równoległym. Jak już pisaliśmy pojęcie samokształcenia wiąże się z terminem samouctwa. Część pedagogów utożsamia te pojęcia, inni łączą pojęcie ze zdobywaniem przygotowania ogólnego. Utylitarne cele samokształcenia mają doprowadzić do określonych korzyści, zarówno praktycznych jak i materialnych.

Warto zdefiniować nauczanie. Jedna z definicji mówi o tym, że jest to nieprzypadkowa praca pedagoga z uczniami, organizowana zwykłej w szkole, a mająca zapewnić uczniom osiągnięcie określonych rezultatów. Nauczanie oprócz roli poznawczo- kształtującej również spełnia rolę wychowawczą, czyli formuje pogląd na świat w kształtowaniu etycznym, estetycznym i cielesnym. Proces ten jest długi i wielowymiarowy, a także jest procesem w najwyższym stopniu zamierzonym, ponieważ przebieg i zmiany, które przechodzą uczniowie zależą od wychowawcy, jego starań i wyszkolenia.

Uczenie się jest to proces zmieniający nas samych, w którym w umyślny sposób zdobywamy i utrwalamy w pamięci wiadomości i różnego rodzaju sprawności. Właśnie taka prosta definicja także w pewien sposób wyczerpuje termin "uczenia się".

Warto wspomnieć o kilku definicjach kultury znanych pedagogów. Kultura według Okonia to całość stworzonych przez człowieka wartości naukowych i społecznych. Do kultury zaliczamy też sam proces tworzenia tych wartości. Oczywiście nie jest to jedyna definicja, bo samo pojęcie kultura doczekało się ich już setki.

M. Godlewski z kolei definiuje termin "kultura" jako kompleks materialnego i duchowego dorobku ludzkości gromadzony, utrwalany, wzbogacony w ciągu biegu historii, przekazywany każdej kolejnej generacji.

Czas wolny według Okonia to czas, jaki ma jednostka po wykonaniu przez nią zadań obligatoryjnych: pracy zawodowej, nauki obowiązkowej w szkole i w domu oraz niezbędnych prac domowych. Czas wolny racjonalnie przeznacza się na:

- odpoczynek, tj. odnowę sił fizycznych i psychicznych

- rozrywkę, która sprawia radość

- działalność socjalną o charakterze nieprzymuszonym

- rozwój zainteresowań i uzdolnień człowieka wskutek zdobywania umiejętności artystycznych, technicznych, naukowych i sportowych

Okoń definiuje też środowisko. Wedle niego jest to całość procesów ekologicznych, gospodarczych, politycznych, cywilnych i instytucjonalnych w ich wzajemnych relacjach i zależnościach. W tym pojmowaniu środowisko jest obszarem, w którym społeczeństwo realizuje różnorodne formy aktywności, kształtując tym samym warunki swojego życia, aprowizacji oraz zaspokojenia duchowych potrzeb.

Środowisko biologiczne jest systemem wszystkich elementów otoczenia, ożywionych i nieożywionych, oddziałujących na organizmy żywe i zmieniających się pod wpływem tych organizmów.

Za środowisko geograficzne rozumie się otaczającą ludzi przyrodę i zewnętrzne warunki życia, takie jak ziemia, woda, powietrze, klimat.

Środowisko kulturowe to wartości, zwyczaje, normy, wzory, zachowania, ideologie i wyodrębnienia przyjęte w określonej wspólnocie ludzkiej.

Środowisko społeczne to zespół czynników takich jak ludzie, rzeczy, instytucje i inne. Powstały one w trakcie współżycia i rozwoju historycznego społeczeństwa. Środowisko społeczne jest szczególnie ważnym czynnikiem oddziałującym na ludzi, bowiem wyznacza ono lub współwyznacza jego procesy życiowe. Uwagi o takiej zależności poczyniono już w zamierzchłych czasach starożytności.

Środowisko wychowawcze to wpływy, jakie wywierają podstawowe grupy społeczne, placówki wychowawcze i masmedia.

W ujęciu Okonia osobowość to termin posiadający różne znaczenia w zależności od jego użycia. Najczęściej znaczy tyle, co zespół stałych właściwości i procesów psychofizycznych, wyodrębniających daną jednostkę od innych wpływających na organizację jej zachowania, a więc na nabywanie i podporządkowanie doświadczeń, wiadomości i sprawności w reagowaniu emocjonalnym w stosunkach z innymi jednostkami, a także na stałość w wyborze priorytetów i wartości.

Hessen ujmuje osobowość człowieka jako efekt jego samowychowania, które polega na stawianiu sobie ponadosobowych celów i twórczym do tych celów dążeniu. To właśnie ten wysiłek wpływa na formowanie własnej osobowości i jej wychowaniu.

Godlewski twierdzi, że zagadnienie osobowości człowieka stanowiło od lat przedmiot badań wielorakich kierunków naukowych:

- metafizyczne projekty osobowości, widzące w niej duszę niezależną od ciała i wyjaśniające jej rozwój w kontekście pojęć religijnych

- inne przekonania wiązały przede wszystkim osobowość z wyznacznikami biologicznymi, przy założeniu, że czynniki wrodzone takie jak: instynkty i popędy determinują i modelują osobowość jednostki.

Ukształtowanie osobowości zależy więc od wzajemnego oddziaływania na siebie człowieka i środowiska społecznego, w którym żyje. Jednostka poddana jest wpływom swojego środowiska i sama na nie wpływa. Wpływ a osobowość jego rozwija się w wyniku wzajemnego oddziaływania.

Na osobowość składają się elementy z różnych źródeł. Jedne z nich są przekazywane dziedzicznie wyposażeniem biologicznym i nazywane są one:

- elementami biogennymi- wzrost, budowa, właściwości fizjologiczne

- elementami psychogennymi- pamięć, wola, wyobraźnia, uczucia, inteligencja

- elementami socjogennymi- wpływ środowiska.

LITERATURA

1. Stefan Kunowski, Podstawy współczesnej pedagogiki. Wydawnictwo Salezjańskie, Warszawa 2001.

2. Red. Bogdan Suchodolski, Pedagogika. Podręcznik dla kandydatów na nauczycieli. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1982

3. Red. Zbigniew Kwieciński, Bogusław Śliwierski, Pedagogika. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.