Rozdział I. ISTOTA KURATELI SĄDOWEJ

1.1.         Pojęcie i klasyfikacja kuratorów sądowych

1.2.         Rola i zadania kuratorów dla nieletnich

1.3.         Prawa i obowiązki kuratora sądowego

1.4.         Metody pracy kuratora sądowego z nieletnimi

Rozdział II. METODOLOGICZNE PODSTAWY BADAŃ

2.1.   Cel i przedmiot badań

2.2    Problem badawczy

2.3.   Metody, techniki oraz narzędzia badawcze

2.4.   Teren badań

2.5.   Organizacja i przebieg badań

Rozdział III. Wyniki badan

BIBLIOGRAFIA

ROZDZIAŁ I

Istota kurateli sądowej

1.1.                    Pojęcie i klasyfikacja kuratorów sądowych

            Ustawa z 27 lipca 2001 roku stanowi, że ,,Kuratorzy sądowi realizują określone przez prawo zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym,  diagnostycznym,  profilaktycznym  i  kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu.”[1].

            W polskim prawie kuratela pełni podobna funkcje do opieki. Celem ustanowienia kurateli jest jednak zapewnienie pieczy nad majątkiem a nie osoba podopiecznych. Jest to instytucja szersza, mniej trwała od instytucji opiekuna[2].

            Kuratora ustanawia się w przypadkach wymienionych w ustawie. Ustanawia się ją wtedy, gdy istnieje potrzeba ochrony ważnego interesu społecznego lub indywidualnego. Jeśli przepisy nie regulują danego przypadku stosuje się odpowiednie przepisy o opiece. Różnica pomiędzy kuratorem a opiekunem polega na tym, że ten pierwszy sprawuje pieczę również nad osobą i jej przedstawicielem ustawowym. Kurator ma za zadanie chronić przede wszystkim interesy majątkowe. Czasem ta ochrona dotyczy wyłącznie jednej czynności prawnej. Kurator nie zawsze jest przedstawicielem ustawowym podopiecznego lub podopiecznej.

            Kuratela podlega nadzorowi sądu. Podobnie jak opieka, zwykle jest ustanawiana przez sad opiekuńczy. Może być jednak ustanowiona także przez inny sad, który orzeka w sprawie, notariusza lub inny organ administracyjny. Ustanowienie kurateli może nastąpić nie tylko z urzędu, ale także na wniosek osoby zainteresowanej lub prokuratora. Kuratela ma charakter tymczasowy i jest realizowana do czasu gdy sąd uchyli ją w związku ustaniem celu dla jakiego została ustanowiona lub wtedy, gdy zostanie załatwiona sprawa, będąca powodem jej sprawowania.

            Praca kuratora jest odpłatna. Chyba, ze nakład pracy jest niewielki i jej realizowanie wynika z zasad współżycia społecznego. Wynagrodzenie pokrywane jest z majątku lub wynagrodzenia osoby podopiecznej. Jeśli takiego nie posiada, to wówczas pokrywa je ten kto żądał ustanowienia kurateli[3].

Ustawa o kuratorach sądowych wymienia dwa podstawowe rodzaje kuratorów:

1.                           kuratorzy zawodowi;

2.                           kuratorzy społeczni.

Kuratorem zawodowym może być mianowana osoba, która[4]:

1.                           Posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełnych praw cywilnych oraz obywatelskich;

2.                           Jest nieskazitelnego charakteru;

3.                           Jej stan zdrowia pozwala na wypełnianie obowiązków;

4.                           Ukończyła studia magisterskie w zakresie nauk pedagogicznych, psychologicznych, socjologicznych lub prawnych lub inne studia magisterskie oraz studia podyplomowe z wyżej wymienionych obszarów wiedzy;

5.                           Odbyła aplikację kuratorską;

6.                           Zdała egzamin kuratorski.

            Przed rozpoczęciem wykonywania obowiązków, kurator składa ślubowanie przed prezesem sądu okręgowego. Treść ślubowania brzmi: „Ślubuję  uroczyście  powierzone  mi  obowiązki  kuratora  sądowego wykonywać  zgodnie  z  prawem,  sumiennie  i  rzetelnie,  w  postępowaniu kierować  się  zasadami  etyki  zawodowej,  mając  na  względzie  dobro Rzeczypospolitej  Polskiej  i  dobro  osób  podlegających  mojej  pieczy,  a także zachować w tajemnicy wszystkie okoliczności, o których powziąłem wiadomość w związku z pełnioną funkcją”[5].

            Zawodowi kuratorzy mogą ubiegać się o kolejne stopnie służbowe po 3 latach wyróżniającej się pracy od poprzedniego awansu. Są trzy stopnie zawodowe kuratorów[6]:

-         kurator zawodowy,

-         starszy kurator zawodowy,

-         kurator specjalista.

            Osoba mianowana kuratorem społecznym to osoba, która spełnia pierwsze 3 warunki dotyczące kuratorów zawodowych związane ze stanem zdrowia, obywatelstwem i charakterem oraz[7]:

-         ma co najmniej średnie wykształcenie oraz doświadczenie w działalności resocjalizacyjnej, wychowawczej albo opiekuńczej,

-         złoży informacje z Krajowego Rejestru Karnego

            Kurator społeczny jest powoływany i odwoływany przez prezesa sadu rejonowego na wniosek kierownika zespołu kuratorów. Pracę kuratora społecznego nadzoruje kurator zawodowy i może ją sprawdzać przeprowadzając własny wywiad środowiskowy m.in. na wniosek sędziego. Liczba prowadzonych przez niego dozorów nie powinna przekraczać 10.

            Nad działaniami kuratorów zawodowych sprawuje nadzór kurator okręgowy. Jest powoływany na 6-cio letnie kadencje przez prezesa sadu spośród kandydatów, których wyłoniło okręgowe zgromadzenie kuratorów. Kuratorem okręgowym może zostać osoba, która posiada co najmniej 7-letni staż pracy kuratorskiej, stopień kuratora specjalisty lub w specjalnych przypadkach stopień starszego kuratora zawodowego. Ponadto musi posiadać umiejętności zarządcze i kierownicze.

            Oprócz wyżej opisanej klasyfikacji w prawie funkcjonuje nazewnictwo takie jak[8]:

-         zawodowi lub społeczni kuratorzy dla dorosłych wykonujący orzeczenia sadowe w sprawach karnych,

-         zawodowi lub społeczni kuratorzy rodzinni, których zadaniem jest wykonywanie orzeczeń w sprawach rodzinnych i nieletnich.

            Cel ustanowienia kurateli w poszczególnych  przypadkach określa Kodeks Rodzinno Opiekuńczy w artykułach 181-184[9]:

-         kurator dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej jest powoływany do reprezentowania i zarządzania majątkiem jeśli sad tak postanowi, kuratela ustaje w razie uchylenia ubezwłasnowolniani,

-         kurator dla osoby niepełnosprawnej jest ustanawiany jeśli ta osoba potrzebuje pomocy w prowadzeniu wszelkich spraw, szczegółowy zakres obowiązków określa sad opiekuńczy, kuratela jest uchylana na zadanie osoby podopiecznej,

-         kuratela dla dziecka poczętego jest ustanawiana jeśli jest to niezbędne dla ochrony przyszłych praw dziecka i ustaje w chwili narodzenia,

-         kuratela dla nieobecnego ma za zadanie prowadzić sprawy osoby nieobecnej, która nie posiada pełnomocnika lub nie może on wykonywać czynności lub wykonuje je nienależycie. Zadaniem kuratora jest głownie ustalenie miejsca pobytu osoby i zawiadomienie jej o toczącej się sprawie.

1.2.                     Rola i zadania kuratorów dla nieletnich

            Stosowany w prawie polskim termin ,,nieletni" precyzuje Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26 października 1982 roku określa ogólnie, ze nieletnim jest osoba do której stosują się przepisy ustawy[10]. Z ustawy oraz wcześniejszego i obecnie obowiązującego Kodeksu Karnego wynika, że o byciu ,,nieletnim" decydują[11]:

  • wiek osoby,
  • zachowanie uprawniające do interwencji prawnej.

Na tej podstawie uznaje się, że pojęcia tego używa się w stosunku do 4 kategorii osób[12]:

  1. do 18 lat, jeśli maja być objęte zapobieganiem i zwalczaniem demoralizacji;
  2. od 13 do 17 lat, jeśli popełniły czyn karalny;
  3. od 15 do 17 lat jeśli, popełniły zbrodnie wyliczoną w kodeksie karnym oraz spełniają dodatkowe przesłanki takie jak stopień rozwoju, bezskuteczność dotychczasowych środków, właściwości sprawcy i warunki sprawy, które przemawiają za odpowiedzialnością na zasadach osoby dorosłej;
  4. do 21 lat, biorąc pod uwagę wykonanie orzeczonych środków, wśród których osoby w wieku 17-18 lat mogą być traktowane łagodniej w zależności od indywidualnych uwarunkowań.

            W zależności od przyczyn objęcia postępowaniem, górna granica uznawania osoby za nieletnią wynosi zatem[13]:

  • 17 lat jeśli grozi jej odpowiedzialność karna,
  • 18 lat jeśli demoralizacja,
  • 21 lat jeśli chodzi o wykonanie orzeczonych wcześniej środków,

            Dolna granica to lat 13 w przypadku czynu karalnego, a 15 w przypadku przestępstw. Jeżeli chodzi o zapobieganie oraz zwalczanie demoralizacji nie wyznacza się dolnej granicy. W praktyce przy wyznaczaniu dolnej granicy wiekowej podejmowania środków prawnych decyduje się z uwzględnieniem wieku, w którym zdolności poznawcze umożliwiają już stosowanie poznanych wcześniej norm moralnych. Do pewnego wieku dziecięcego nie można mówić o demoralizacji jako braku chęci do kierowania swoim zachowaniem zgodnie z poznanymi zasadami.

            Stosowany w odniesieniu do nieletnich termin demoralizacja posiada kilka definicji na gruncie rożnych nauk społecznych takich jak psychologia, socjologia, czy pedagogika. Często stosowany jest zamiennie z terminem niedostosowanie społeczne. W polskim prawie po raz pierwszy posłużono się tym terminem w Ustawie o zapobieganiu i zwalczaniu przestępczości nieletnich z 1968 roku[14]. Ustawodawcy posługują się tym terminem w następujących sytuacjach[15]:

  • w preambule ustawy o postepowaniu w sprawach nieletnich, gdzie demoralizacja wymieniona została jako cel ustawy obok przeciwdziałania przestępczości nieletnich, stwarzania im warunku powrotu do normalnego życia, umacniania funkcji opiekuńczo-wychowawczej oraz odpowiedzialności rodzin za wychowanie na świadomych obywateli,
  • określając zakres podmiotowy postępowania z nieletnimi, gdzie zapobieganie i zwalczanie demoralizacji jest powodem interwencji prawnej,
  • wskazując kiedy można wszcząć postępowanie,
  • wskazując okoliczności, które świadczą o demoralizacji,
  • kiedy decyzje w trakcie postępowania zależą od oceny nieletniego a jej miernikiem jest ocena stopnia jego zdemoralizowania.

            W artykule 4 Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich ustawodawca precyzuje, ze o demoralizacji nieletniego świadczy w szczególności ,,naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolonego lub kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych"[16].

            Do podstawowych funkcji instytucji kuratora zalicza się indywidualną prewencję, tworzenie alternatywy wobec izolacji w placówce resocjalizacyjnej, wymierzenie kary skazanemu oraz prewencję ogólną. Szczegółowe cele powiązane z tymi zadaniami umieszczone zostały w tabeli 1.

Tabela 1: Cele kurateli sadowej w zależności od przyjętej perspektywy

Aspekt

Cele

Prewencja indywidualna

  • brak powrotu do przestępstwa
  • osobista zmiana sprawcy

Alternatywa wobec izolacji

  • dążenie do uzyskania niższego wskaźnika powrotności do przestępstwa w porównaniu z izolacją więzienną
  • wyeliminowanie negatywnych konsekwencji wynikających ze zjawiska prizonizacji
  • wyższa efektywność ekonomiczna

Środek karny

  • regularna kontrola sprawcy
  • surowe egzekwowanie obowiązków
  • dyscyplinowanie do uczestnictwa w programach resocjalizacyjnych
  • wytworzenie przekonania w społeczeństwie i wśród sędziów, ze nakładanie obowiązków na sprawcę są dotkliwe i trudne do wykonania

Prewencja ogólna

  • zapewnienie bezpieczeństwa społecznego przez

-         ocenę ryzyka ponownego przestępstwa

-         współpraca z instytucjami utrzymującymi porządek społeczny

-         podejmowanie interakcji redukujących skłonność sprawcy do zachowań przestępczych

-         szybkie odwieszanie wyroków w sytuacji nieprzestrzegania przez sprawce warunków probacji

Źródło: R. Opora, Efektywność oddziaływań resocjalizacyjnych, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2015, s. 113.

            Te cele i aspekty dotyczą zarówno pełnoletnich  jak i nieletnich. Ustanowienie dozoru kuratora w przypadku nieletniego lub nieletniej może być karą łagodniejszą od kary umieszczenia w placówce resocjalizacyjnej takiej jak zakład poprawczy. Może mieć na celu ochronę przed dalszą demoralizacją, która może skończyć się karą ograniczenia wolności i oderwaniem od środowiska rodzinnego i rówieśniczego. Nadzór może zabezpieczać otoczenie podopiecznego przed możliwym łamaniem przez niego norm prawnych.

            Terminem związanym z celami pracy kuratora jest termin probacja. Stosuje się go często właśnie jako określenie alternatywy wobec izolacji. Pochodzi od łacińskiego słowa ,,probare", które po polsku oznacza ,,próbować", ,,testować". Jest forma sankcji kryminalnych, które nakłada sad po ogłoszeniu winy, jeśli uprzednio nie została nałożona na niego kara pozbawienia wolności. Komitet Morisona z Anglii zaproponował definicję która brzmi ,,probacja jest poddaniem sprawcy, który pozostaje na wolności, nadzorowi pracownika społecznego, który jest urzędnikiem sadowym, na określony czas". W 1951 roku Departament Spraw Wewnętrznych ONZ określił probacje jako proces resocjalizacyjny, który orzeka sad wobec osoby oskarżonej o popełnienie przestępstwa, w trakcie którego osoba pozostaje na wolności pod warunkiem regulowania swojego życia w zgodzie z warunkami jakie określił sad i pozostaje pod nadzorem kuratora[17]. Z punktu widzenia formalno-prawnego probacja jest wstrzymaniem wykonania wyroku pod warunkiem spełniania określonych przez sad warunków. Jest to zatem proces, który stanowi alternatywę dla orzekającego i sprawia, ze sytuacja skazanego w podsystemie sadownictwa karnego jest nieco korzystniejszy niż innych przestępców. To, ze probacja jest procesem oznacza, że obejmuje działania takie jak stawianie się u kuratora we wskazanym terminie, świadczenie usług wobec skazanego takich jak doradztwo, czy terapia oraz nadzór kuratora w celu pilnowania przestrzegania określonych warunków. Jest to częściowe ograniczenie wolności. Osoba skazana ma prawo pracować i uczestniczyć w życiu rodzinnym. Jeśli warunki zostaną złamane sprawca zostaje skazany za popełniony czyn z zastosowaniem innych środków karnych[18].

            Niezależnie od tego jaki główny cel przyświeca sadowi, który ustanawia nadzór kuratora, w pracy z nieletnimi najważniejsze pozostają trzy funkcje jakie pełni kuratela. Są to: funkcja opiekuńcza, funkcja kontrolna oraz funkcja zmiany zachowania poprzez resocjalizacje i wychowanie młodych ludzi[19].

            Praca kuratora jest tańsza niż izolacja skazanego. Z badan wynika, ze jest też bardziej efektywna i większość przebadanych wywiązuje się z próby resocjalizacji w warunkach własnego środowiska, a tylko 20% wraca do zakładów karnych[20]. Są to istotne kryteria przemawiające za zwiększaniem roli kuratorów w procesie resocjalizacji i zapobieganiu demoralizacji.

1.3.                    Prawa i obowiązki kuratora sądowego

            Prawa i obowiązki kuratora precyzuje Kodeks Karny Wykonawczy. Są powiązane z prawami i obowiązkami osoby oddanej pod dozór kuratorski.

            Skazany musi przestrzegać obowiązki nałożonych przez sąd przez okres próby, w trakcie którego objęty jest dozorem kuratorskim. Maksymalnie do 7 dni od otrzymaniu informacji o oddaniu pod dozór skazany powinien stawić się w sądzie rejonowym okręgu, który ma wykonywać dozór w celu nawiązania kontaktu z kuratorem. Ponadto do jego obowiązków należy[21]:

-         stawianie się na wezwanie sądu lub kuratora w celu udzielenia wyjaśnień co do przebiegu dozoru oraz realizowania obowiązków, które nałożył sąd,

-         niezmienianie miejsca pobytu stałego, w którym wykonywany jest dozór bez zezwolenia sądu,

-         umożliwianie kuratorowi wejścia do mieszkania,

-         informowanie kuratora o zmianie w sytuacji zatrudnienia.

            Wykonywanie dozoru przez kuratora nadzorowane jest przez sad, który orzekał w sprawie, której wyrok jest związany z nałożeniem środka karnego w postaci dozoru kuratorskiego. Kontroli sądu podlegają takie zagadnienia jak[22]:

  1. Legalność oraz prawidłowość realizowania dozoru przez kuratora;
  2. Przebieg procesu resocjalizacyjnego skazanego realizowanego poprzez zadania probacyjne i działania wychowawcze, które podejmuje kurator;
  3. Prawidłowość sporządzanych przez kuratora dokumentacji związanej z dozorem.

            W trakcie wykonywania czynności zawodowych kuratorzy mają prawo[23]:

-         odwiedzania podopiecznych w miejscu ich pobytu i zakładach zamkniętych w godzinach od 7 rano do 22 wieczorem,

-         żądania ukazania dokumentu potwierdzającego tożsamość,

-         żądania wyjaśnień w sprawie realizowania obowiązków nałożonych przez sąd oraz zadań, które powierzył kurator,

-         przeglądania akt sądowych podopiecznego i robienia odpisów zawartych w nich dokumentów,

-         żądania pomocy w wykonywaniu czynności od policji, innych instytucji państwowych, samorządowych, organizacji trzeciego sektora w obszarach ich działań.

            Jako podstawowe obowiązki kuratorów zawodowych na podstawie ustawy można wskazać[24]:

-         sprawowanie dozoru,

-         kontrolowanie obowiązków nałożonych na skazanego,

-         składanie wniosków o zmianę okresu próby w sprawach warunkowego zwolnienia,

-         składanie wniosków o wznowienie postepowania, które zostało warunkowo umorzone,

-         wnioskowanie o ustanowienie, rozszerzenie, zmianę lub zwolnienie od obowiązków skazanego, jak również o ewentualne zwolnienie z dozoru,

-         wnioskowanie o odroczenie kary albo przerwę w jej odbywaniu lub wnioskowanie o odwołanie powyższych decyzji,

-         składanie wniosku o zwolnienie warunkowe osoby skazanej lub jego odwołanie,

-         składanie wniosków, które dotyczą wykonywania kary ograniczenia wolności,

-         udzielanie pomocy postpenitencjarnej,

-         udział w niektórych posiedzeniach sądu

-         pomoc w przygotowaniu skazanej osoby do opuszczenia zakładu karnego,

-         przeprowadzanie wywiadów środowiskowych na żądanie organów uprawnionych,

            W celu umożliwienia ewaluacji pracy kuratora, jak również przydzielenia osobie skazanej odpowiednio profesjonalnego nadzoru w polskim systemie prawnym dokonano podziału skazanych na trzy grupy  pod kontem prawdopodobieństwa powrotu do przestępstwa (A,B,C). Na tej podstawie kuratorzy są zobowiązany do określonych norm prowadzenia dozoru[25]:

  1. A - grupa obniżonego ryzyka – znajdują się w niej osoby wobec których zastosowano warunkowe ubożenie postepowanie i osoby dotąd niekarane, których cechy charakteru oraz warunki osobiste i środowiskowe wskazują, że będą przestrzegały norm prawnych w trakcie okresu próbnego. Wobec osób zakwalifikowanych do grupy A kuratorzy są zobowiązani:

-         przeprowadzania wywiadu środowiskowego co najmniej raz na 3 miesiące wraz z rozmową z podopiecznym w miejscu stałego pobytu,

-         skutecznego wezwania co najmniej raz na dwa miesiące do siedziby zespołu kuratorów w celu zdania sprawozdania z realizacji obowiązków,

-         żądania co najmniej raz w miesiącu kontaktu telefonicznego od skazanego.

  1. B - grupa podstawowa – w której znajdują się osoby z jakichś przyczyn niezakwalifikowane do grupy A lub C. Kurator jest zobowiązany wobec tej grupy podopiecznych do:

-         przeprowadzania wywiadu środowiskowego co najmniej raz w miesiącu

-         zobowiązania skazanego do kontaktu telefonicznego co najmniej raz w miesiącu.

  1. C - grupa podwyższonego ryzyka – w której znajdują się osoby, które dopuściły się ponownie podobnego przestępstwa w ciągu 5 lat od odbycia kary, osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych, które zostały skazane za przestępstwo związane z nadużywaniem tych substancji, osoby skazane za przestępstwa seksualne na szkodę małoletniego lub przestępstwa takie jak molestowanie seksualne, czy gwałt w związku z zakłóceniami czynności psychicznych, skazanych, których przestępstwa miały związek z zaburzeniami psychicznymi, skazanych za stosowanie przemocy, którzy prowadza gospodarstwo domowe z ofiarami, skazanych wymagających intensywnych działań z powodu dotychczasowej historii karalności, osobowość, relacje rodzinne. Wobec tej grupy kurator zobowiązany jest do:

-         współpracy z policją w celu wymiany informacji o przestrzeganiu porządku prawnego przez osobę podopieczną,

-         przeprowadzania systematycznych wywiadów środowiskowych,

-         systematycznego wzywania skazanego do siedziby w celu zdania relacji z przebiegu dozoru,

-         żądania kontaktu telefonicznego od skazanego co najmniej dwa razy w miesiącu,

-         przeprowadzania wyrywkowego badania w celu wykluczenia używania środków psychoaktywnych przez skazanych, którzy są zobowiązani przez sąd do powstrzymywania się od ich stosowania lub uzależnionych. Sposób przeprowadzania takich badań określa Minister Sprawiedliwości,

-         nawiązywania i podtrzymywania kontaktów ze stowarzyszeniami, instytucjami, które zajmują się pośrednictwem pracy, terapia, leczeniem, pomocą społeczna i innymi formami działań przydatnych skazanemu w resocjalizacji.

            Szczególnym przypadkiem  podopiecznych są skazani objęci systemem dozoru elektronicznego, który jest środkiem karnym, który jest formą pozbawienia wolności bez przebywania w zakładzie karnym.

            Sprawozdania sporządzane przez kuratorów są dołączane do akt skazanych oraz przekazywane kuratorowi okręgowemu i stowarzyszeniom oraz instytucjom zainteresowanym readaptacją, wychowaniem, resocjalizacja lub pomocą danej osobie. Okresowo kurator zdaje też sprawozdania z nadzoru sądowi.

            Po otrzymaniu decyzji o dozorze kurator powinien niezwłocznie powiadomić skazanego o prawach i obowiązkach. Jeśli osoba została skazana za przestępstwa z użyciem przemocy lub gróźb kurator powinien powiadomić tez jednostkę policji, która jest właściwa ze względu na miejsce pobytu skazanego będące miejscem dozoru.

            W sytuacji gdy podopieczny objęty dozorem nie wywiązuje się z obowiązków jakie nałożył na niego sąd lub zadań otrzymanych od kuratora, kurator wręcza skazanemu upomnienie. A w sytuacji popełnienia przez skazanego przestępstwa kurator ma obowiązek niezwłocznie powiadomić sąd.

            W przypadku kuratorów społecznych zakres obowiązków, które przewiduje ustawa zawiera się w następującej liście[26]:

-         odwiedzanie podopiecznych w miejscu pobytu, zamieszkania, w tym w zakładach karnych lub innych placówkach oraz utrzymywanie kontaktu z ich rodzinami,

-         żądanie od podopiecznych informacji na temat realizowania zobowiązań, które mogą dotyczyć m.in. sytuacji zawodowej, terapii uzależnień, sytuacji osobistej i rodzinnej,

-         współpraca ze wszystkimi instytucjami i organizacjami, które mogą się przyczynić do poprawy warunków zdrowia, materialnych, czy zawodowych podopiecznego, jego zatrudniania, leczenia, kształcenia oraz udzielanie wszelkiej pomocy osobie podopiecznej w realizacji zadań nałożonych przez sąd i życiu codziennym,

-         współpraca z placówkami resocjalizacyjnymi np. zakładami karnymi w okresie przygotowania do zwolnienia podopiecznego,

-         wykonywanie czynności, które zaleci sąd korzystając z akt sądowych,

-         przeprowadzania wywiadów środowiskowych, zbieranie informacji od organów administracyjnych, samorządowych, pracodawców, stowarzyszeń, organizacji, instytucji, rodziny, sąsiadów, znajomych podopiecznych.

            W przypadku naruszenia obowiązków kuratorzy ponoszą odpowiedzialność porządkową lub dyscyplinarną. Może to być nagana, nagana połączona z pozbawieniem możliwości awansu przez okres 2 lat, usuniecie ze stanowiska bądź wydalenie ze służby kuratorskiej.

            Specyfikę pracy z nieletnimi określa Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2014 roku w sprawie nadzoru nad nieletnim. Do zadań kuratora rodzinnego sprawującego nadzór nad nieletnim należy[27]:

-         zapoznanie się z aktami sprawy, wszelkimi informacjami, które jej dotyczą oraz przebiegiem dotychczasowych dozorów, jak również zbieranie informacji o nieletnim w miejscu edukacji, pracy lub placówkach edukacyjno-wychowawczych, resocjalizacyjnych, na policji, w instytucjach i organizacjach,

-         diagnoza sytuacji rodzinnej, osobistej i środowiskowej wraz z analizą dotyczącą dotychczasowych metod wychowawczych i przyczynami braku ich skuteczności,

-         zaplanowanie najlepszych metod kontroli oraz stosowanych środków wychowawczych,

-         udzielanie wskazówek dotyczących sposobu radzenia sobie z problemami życiowymi, kłopotami w obszarze edukacji, pracy, leczenia i terapii psychologicznej,

-         utrzymywanie kontaktów z wychowawcami, rodzicami lub opiekunami podopiecznego oraz pomaganie im w rozwiązywaniu problemów wychowawczych z nim związanych.

            W trakcie ich realizowania kurator może żądać od rodziny lub opiekunów podopiecznego udzielania wszelkich informacji na temat wychowania, warunków bytowych, sytuacji zdrowotnej. Ma prawo odwiedzać miejsce zamieszkania nieletniego oraz prosić o udostępnienie dokumentacji związanej z realizowaniem przez niego zadań, z jego leczeniem, terapią, nauką lub pracą.

1.4.         Metody pracy kuratora sądowego z nieletnimi

            Kuratorzy sądowi dysponują kilkoma metodami pracy, które mogą realizować samodzielnie lub we współpracy z instytucjami oraz organizacjami społecznymi. Stosowane środki są uzależnione od diagnozy dotyczącej stopnia demoralizacji, przyczyn problemów nieletniego oraz przyczyn nieskuteczności dotychczasowych środków wychowawczych. Stosowane metody zależą też od celu, który jest powiązany z chęcią ochrony małoletniego przed wejściem w konflikt z prawem, chęcią zapobiegania pogłębianiu się tego problemu lub przeciwdziałania powrotowi do przestępczego stylu życia. 

            Prewencja indywidualna ma zapobiegać powrotowi sprawcy do przestępstwa. Brak powrotu do łamania norm prawnych jest wskaźnikiem efektywności pracy kuratora. Prewencja realizowana jest zazwyczaj pracą resocjalizacyjną i psychoterapią. Metoda pracy kuratora w tym przypadku to casework, czyli praca z przypadkiem indywidualnym. Można ja zdefiniować jako wykorzystywanie relacji pomiędzy podopiecznym a profesjonalnym wychowawca do poprawy funkcjonowania, zmiany sposoby życia. Pierwsza definicja casework pochodzi z 1917 roku. Mary Richmond w swojej książce ,,Social Diagnosis" określiła tą metodę wyrażeniem ,,społeczna praca nad przypadkiem". Metodę tą można zdefiniować jako sztukę rozwiązywania problemów osób poprzez współpracę[28].

            Praca podopiecznego w metodzie casework polega przede wszystkim na realizowaniu zadań wyznaczonych przez kuratora[29]. Zadania te dotyczą przede wszystkim rozwiazywania problemów, które doprowadziły do łamania norm prawnych takich jak nadużywanie substancji psychoaktywnych lub uleganie presji środowiska rówieśniczego. Problemy rozwiązywane są m.in. poprzez uczestniczenie w programach resocjalizacyjnych i terapii. Ścisła kontrola dotyczy całego sposobu życia, przestrzegania zasad higieny, wypełniania obowiązków, a nie jedynie praworządności.

            Działania probacyjne koncentrują się natomiast na poradzeniu sobie z dysfunkcjami psychospołecznymi skazanej osoby. Chodzi o deficyty w obszarze interakcji pomiędzy jednostkami takimi jak jednostki, grupy, rodzina, społeczność, a środowiskiem fizycznym, materialnym oraz społecznym.

Wychodzi się z założenia, ze problemy psychospołeczne powstają z wpływu nie do końca sprawnych jednostek ludzkich na środowisko lub wynikają z sytuacji odwrotnej, kiedy obciążone dysfunkcjami środowisko wpływa na rodzinę, grupie, jednostkę. W pracy kuratora może mieć zatem miejsce sytuacja kiedy podopieczny jest ,,niesprawny" w różnym obszarze  np. psychologicznie (emocjonalnie albo rozwojowo), fizycznie, materialnie, społecznie. Często jest to kombinacja różnych cech. Czasami zdarza się też, ze osoba podopieczna ulega wpływowi patologicznego środowiska społecznego, rodzinnego sama nie będąc zdemoralizowana. Niemal nigdy nie ma jednego czynnika, który można jednoznacznie zdiagnozować i wyeliminować.

Kurator pracując w ramach probacji ma do dyspozycji takie metody jak wspomniana wcześniej casework oraz terapię grupowa i opiekę rezydencjalną w ramach pomocowej działalności środowiskowej.

            Groupwork, czyli praca grupowa jako metoda rozwinęła się po II wojnie światowej w związku z fascynacją przerażającymi dokonaniami totalitaryzmów, które wypływały z procesów grupowych. Celem pracy w grupie jest dostarczenia osobie pozytywnego wsparcia społecznego i poczucia akceptacji. Tego typu praca może przyczynić się do[30]:

-         określenia i wzmocnienia integracji wewnętrznej i zewnętrznej w obszarze potrzeb społecznych jednostki,

-         zmiany środowiska społecznego na bardziej korzystne.

Podstawową grupę w życiu człowieka stanowi grupa rodzinna. Z wiekiem jest uzupełniana o grupę rówieśniczą, koleżeńską oraz grupę interesów społecznych np. zawodową. W przypadku grup terapeutycznych osoby mogą mieć taką cechę wspólną jak uzależnienie od tej samej substancji psychoaktywnej, popełnienie podobnych wykroczeń, posiadanie zbliżonych problemów psychicznych.

Można wymienić kilka zasad prowadzenia terapii grupowej. Znajdują się wśród nich[31]:

-         celem kuratora jest pomoc w nabyciu większej niezależności i zdolności adekwatnej samooceny,

-         ustalając sposób pomocy należy korzystać z obserwacji, czyli zgromadzenia faktów, analizy oraz diagnozy zarówno jednostki, jak i grupy oraz środowiska,

-         metoda pracy grupowej wymaga wchodzenia w celowe interakcje, tworzenia relacji, a te są związane ze świadomym i zdyscyplinowanym, ale spontanicznym zachowaniem,

-         punktem wyjścia do pracy jest akceptacja ludzi i pozytywny stosunek do ich wad oraz zalet, ale bez akceptacji wszystkich ich zachowań, czy sentymentalizmu w stosunku do nich,

-         kurator powinien przywalać na swobodny rozwój grupy i ostrożnie stosować ograniczenia,

-         jednostka nie powinna ginąć w grupie a wzmacniać swoja indywidualność,

-         ważna jest interakcja nie tylko między kuratorem a konkretnymi jednostkami, ale także pomiędzy uczestnikami terapii wzajemnie, wykorzystywanie rożnych materiałów pobudzających świadomość oraz dyskusji.

            Kurator współpracuje z innymi podmiotami zajmującymi się readaptacją społeczną podopiecznego i nią zainteresowanymi. Podopieczny może być włączany w programy realizowane przez organizacje NGO takie jak treningi pracy[32]. Powinien stosować również oddziaływanie środowiskowe, które polega na usiłowaniu ograniczenia kontaktu ze środowiskiem, które wpływa negatywnie na postawy, a stymulowanie nowych sposobów spędzania wolnego czasu oraz podejmowania się nowych ról. W tym przypadku istotne jest uwzględnianie indywidualnych preferencji i predyspozycji.

            Do podstawowych zasad, którymi powinien kierować się kurator w działalności probacyjnej zalicza się twierdzenia:

1.                           Wartości jednostek nie zależą od wieku, płci, sytuacji materialnej, rasy, stanu fizycznego, inteligencji i moralności osoby;

2.                           Respektowanie demokratycznych praw jednostki stanowi gwarancje jej rozwoju w zgodzie z wartościami przyjętymi przez społeczeństwo. Bez respektowania praw nie można egzekwować obowiązków.

            W literaturze przedmiotu dzieli się prawa na podstawowe (jedzenie, spanie, schronienie, ubranie), które są nienaruszalne oraz warunkowe prawa drugorzędne, które w sytuacji probacji mogą być ograniczone, ale są też ograniczane np. w sytuacji dziecka, które pozostając pod opieką dorosłych nie ma prawa decydowania np. o miejscu swojego zamieszkania.

            W resocjalizacji w warunkach ,,próby” objętej dozorem kuratora stosuje się również zasadę pozostawienia skazanemu możliwości swobodnej wypowiedzi oraz realizowania celów życiowych jako motywacji do życia w zgodzie z normami prawnymi i zwyczajowymi.

            Istnieją dwa możliwe podejścia do rozliczania podopiecznego – permisywny i surowe, oparte na presji. Badania nie wykazały wyższej skuteczności drugiego z nich. Dla uzyskania lepszych efektów istotne jest jednak raczej nagradzanie, podkreślanie sukcesów, a nie karanie. Niemniej jednak, kuratela ma spełniać również funkcje kary, dlatego decydowanie się na przedwczesne zdejmowanie obowiązków z podopiecznych nie jest wskazane. Jeśli osoba nie wywiązuje się z obowiązków postępowanie sądowe może zostać powtórzone[33].

            Jednym z podstawowych zadań kuratora obok ochrony, kontroli i wspierania nieletniego, jest zapewnienie społecznego bezpieczeństwa. Chodzi o minimalizowanie możliwości popełnienia przez niego przestępstwa. Może je realizować poprzez[34]:

  • identyfikowanie i analizowanie wszystkich tych czynników, które z instytucjami są związane z rodzajem i okolicznościami popełnienia czynu i zachowaniem w trakcie postępowania sądowego,
  • współpracę z instytucjami zajmującymi się utrzymaniem porządku społecznego takimi jak policja,
  • wykorzystywanie interwencji minimalizujących skłonność do łamania norm prawnych takich jak terapie uzależnień,
  • odwieszanie wyroków w przypadku łamania zasad probacji.

            Do danych osobopoznawczych, które umożliwiają ewaluacje ryzyka pojawienia się zachowań przestępczych można zaliczyć: historie i wzorzec ataków agresywnych oraz seksualnych, okoliczności czynu (rodzaj przemocy, stosunek do ofiar, powiązanie z zażywaniem środków psychoaktywnych, problemy psychiatryczne, postawy wobec personelu resocjalizującego, ryzyko wykorzystywania dzieci)[35]. Dane indywidualne można zestawiać z danymi statystycznymi pochodzącymi z analiz społecznych prowadzonych na dużych grupach. Nie istnieje jednak uniwersalny wzorzec sporządzania oceny ryzyka, a kuratorzy w dużym stopniu są zdani na własne wyczucie i subiektywna ocenę. Osoby, które wracają do przestępczości dzielą się na takie, u których diagnozowano wysokie ryzyko, ale zastosowano niewłaściwe środki, jak również osoby, u których nie dało się rozpoznać wzorca przemocy lub osoby, które nie ujawniały tendencji.

            Praca kuratora sądowego dla nieletnich jest pracą na pograniczu pracy pedagoga w rozumieniu jego funkcji opiekuńczo-wychowawczej, pedagoga resocjalizacyjnego oraz psychologa diagnosty i terapeuty. Bardzo często praca kuratora zazębia się z pracą pracowników socjalnych, którzy zajmują się pomocą w rozwiązywaniu codziennych problemów życiowych takich jak załatwianie spraw administracyjnych, dopełnianie formalności. Tak jak trudno jest wskazać konkretną przyczynę popełnienia przestępstwa, tak ciężko jest wykonywać pracę kuratora stosując jedną metodę i ścisły katalog narzędzi w interakcji z podopiecznym.

 

[1] Ustawa  z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych,  Dz. U. 2001 Nr 98 poz. 1071.

[2] A Gacka-Asiewicz red., Prawo rodzinne i nieletnich w pigułce, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2015, s. 104.

[3] Tamże, s. 105.

[4] Ustawa  z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych,  Dz. U. 2001 Nr 98 poz. 1071.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] Tamże.

[8] Tamże.

[9] A Gacka-Asiewicz red., Prawo…dz. cyt., s. 106.

[10] Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. 1982 Nr 35 poz. 228.

[11] D. Harasimiak, Demoralizacja jako podstawowe pojęcie postepowania z nieletnimi, Wydawnictwo Ottonianum, Szczecin 200, s. 64.

[12] Tamże, s. 65.

[13] Tamże, s. 66.

[14] Tamże, s. 76.

[15] Tamże, s. 77.

[16] Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. 1982 Nr 35 poz. 228.

[17] B. Urban, J. M. Stanik red., Resocjalizacja. Teoria i praktyka pedagogiczna. Tom 2., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 90.

[18] Tamże, s. 91.

[19] Tamże, s. 98.

[20] R. Opora, Efektywność…dz. cyt., s. 117 [ za:] S. Merrington, S. Stanley, Effectivenness: who counts what? [w:] L. Gelsthorpe, R. Morgan red., Handbook of proabation, Devon, UK 2007.

[21] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. 1997 Nr 90 poz. 557.

[22] Tamże.

[23] Ustawa  z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych,  Dz. U. 2001 Nr 98 poz. 1071.

[24] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. 1997 Nr 90 poz. 557.

[25] Tamże.

[26] Tamże.

[27] Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2014 roku w sprawie nadzoru nad nieletnim, Warszawa, dnia 27 czerwca 2014 r. Poz. 855.

[28] B. Urban, J. M. Stanik red., Resocjalizacja…dz. cyt., s. 101.

[29] A Gacka-Asiewicz red., Prawo…dz. cyt.,, s. 114.

[30] B. Urban, J. M. Stanik red., Resocjalizacja…dz. cyt., s. 104.

[31] Tamże, s. 106.

[32] B. Urban, J. M. Stanik red., Resocjalizacja…dz. cyt., s. 93 [za:] R. Barton, Institutional Neurosis, Bristol: John Wright 1959.

[33] A Gacka-Asiewicz red., Prawo…dz. cyt.,, s. 119.

[34] R. Opora, Efektywność oddziaływań resocjalizacyjnych, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2015, s. 119.

[35] Tamże, s. 122.