Dychotomiczna klasyfikacja koncepcji wychowania Maritaina jest pewnym uproszczeniem, gdyż współcześnie istnieje wiele nurtów pedagogiki. Teresa Kukołowicz wymienia następujące nurty: personalistyczny, marksistowski, neoilluministyczny (laicki), radykalno-emancypacyjny, technologiczno-funkcjonalny, antypedagogikę3. Personalistyczna koncepcja wychowania nie tylko nie dostrzega opozycji między wolnością a wychowaniem, ale proces wychowawczy uznaje za niezbędny warunek nabycia autentycznej wolności. Marksistowska koncepcja wychowania, zwana pedagogiką socjalistyczną, dokonała jednoznacznej ideologizacji procesu wychowawczego młodzieży . Było to instrumentalne traktowanie szkoły, której zlecono zadanie indoktrynacji dzieci i młodzieży w duchu tzw. światopoglądu nauko­wego.

Charakter laicki mają również inne współczesne koncepcje wycho­wania. Nurt neoilluministyczny kwestionuje istnienie obiektywno-trwałej prawdy, a cel wychowania określa jako ukształtowanie „posta­wy racjonalistycznej”5. Nurt radykalno-emancypacyjny również ne­guje istnienie wartości uniwersalnych, a proces wychowawczy w imię wolności sprowadza do dialogu i wyrobienia postawy tolerancji dla innych. Nurt technologiczno-funkcjonalny najważniejszy cel wychowa­nia widzi w fakcie bezkolizyjnego włączenia się młodego człowieka w społeczność i jej instytucje. Jest to czysto pragmatyczne rozumienie wychowania, rezygnujące z ambicji moralnego kształtowania wy­chowanka.

Współcześnie pojawiła się tzw. antypedagogika, która w imię pełnej wolności i autonomii młodzieży rezygnuje z jakichkolwiek reguł moralno-społecznych6. Przedstawiciele tego nurtu sugerują, że w procesie wychowawczym nie należy przyjmować żadnych doktrynalno-aksjologicznych założeń, wartości, celów itp. Wyklucza się więc jakikolwiek wpływ wychowawczy na wychowanka, ponieważ ma to niszczyć indywidualność tego ostatniego7.

 

Właściwe rozumienie wychowania warunkuje personalistyczna koncepcja człowieka. Tego warunku nie spełniają antropologie materialistyczne, zbiologizowano-naturalistyczne, empiryczno-scjentystyczne, technologiczno-pragmatyczne itp. Tylko dostrzeżenie w naturze ludzkiej wymiaru osobowego pozwala mówić o wychowaniu we właściwym znaczeniu. Tym myślicielem, który zaproponował orygi­nalną koncepcję wychowania, był francuski tomista Jacąues Mari­tain10. Wyróżnił on trzy znaczenia pojęcia wychowania. Wychowanie rozumiane w sensie najszerszym jest „formowaniem człowieka lub raczej kierowaniem dynamicznym rozwojem, poprzez który człowiek kształtuje sam siebie w tym celu, aby był człowiekiem”11. Wychowa­nie jest to więc formowanie dojrzałej osobowości człowieka. Wycho­wanie rozumiane w sensie węższym jest psychicznym formowaniem dzieci i młodzieży przez dorosłych. Wreszcie edukacją rozumianą w sensie najbardziej wąskim jest system szkolnictwa: począwszy od stopni najniższych aż do najwyższych. Wyróżnione znaczenia pojęcia wychowania wzajemnie się dopełniają. Wspomniany myśliciel trafnie zauważył, że wychowanie jest bardziej sztuką i mądrością aniżeli zespołem wyuczonych wiadomości12. Mądrych wychowawców nie zastąpi pedagogiczna „technologia”: środki audiowizualne, komputery, atrakcyjne zestawy książek, gabinety naukowe itd. Tego rodzaju środki są pomocne, a nawet nieodzowne, we współczesnej pedagogice, ale nie są w stanie zastąpić osobowości wychowawcy i personalnych relacji do wychowanka. Ważna jest także znajomość nauczanego przedmiotu, lecz bardziej niezbędna jest znajomość wychowanka13. Modernizacja i technizacja procesu nauczania odgrywają jedynie rolę pomocniczą.w sztuce wychowania. Człowiek nie jest maszyną, dlatego nic nie zastąpi osobowości dobrego wychowawcy. Może nim być jedynie taki człowiek, którego celem jest rozbudzenie i rozwój czło­wieczeństwa wychowanków.

Właściwe rozumienie wychowania wymaga klarownej świadomości jego celów. Najważniejsze z nich są dwa: ukształtowanie dojrzałej osobowości i przygotowanie do życia w społeczeństwie14. Maritain sądził, że „pierwszym celem wychowania jest nabycie wewnętrzno-duchowej wolności przez indywidualną osobę, inaczej mówiąc — jej wyzwolenie poprzez wiedzę, mądrość, dobrą wolę i miłość”15. Czło­wiek nie jest bytem wyłącznie materialnym, gdyż w swej naturze zawiera predyspozycje do aktualizacji wyższych wartości: poznawczo-naukowych, etycznych, artystycznych, ideowych, religijno-sakralnych, narodowych itd. Władze umysłowe osoby ludzkiej są źródłem jej dynamizmu, który w procesie edukacyjno-wychowawczym należy umiejętnie wykorzystać.