Dziecko identyfikując się z bohaterem baśni, uczy się norm społecznych.

„Niektórzy utrzymują, że baśnie nie oddają życia prawdziwie, takiego, jakie ono jest,   i że dlatego są niezdrowe. Fakt, iż dziecięca prawda życia może być różna od prawdy dorosłego, nie przychodzi im na myśl. Nie rozumieją oni, że w baśniach nie zmierza się do przedstawienia świata zewnętrznego i rzeczywistości”. Nie zdają sobie także sprawy, że żadne normalne dziecko nie sądziło nigdy, iż baśnie opisują świat w sposób realistyczny.” Tak więc niektórzy rodzice nie chcą opowiadać dzieciom baśni, ponieważ boją się, że ich pociecha odda się za bardzo wodzy fantazji i nie będzie umiało odnaleźć się w społeczeństwie. Oczywiście to nie prawda, ponieważ  baśń oddziałuje na wszystkie zmysły młodego słuchacza (bądź czytelnika), dzięki czemu z łatwością przenosi się do równoległego wymiaru, który poznaje z punktu widzenia bohatera. Dziecko utożsamia się z nim i podróżując przez baśniową krainę, nabiera różnego typu doświadczeń, by następnie uporządkować w swojej główce wszystkie dotychczas zdobyte informacje o świecie. Dzięki temu dziecko swobodniej odnajduje się w rzeczywistości, a także z łatwością przyswaja sobie nowe sytuacje, ponieważ w świecie fikcji uczy się przewidywać konsekwencje niektórych zachowań. W momencie, gdy dziecko napotyka na swej drodze trudność, z którą wcześniej musiał zmierzyć się bohater, bez większego problemu ją pokona, gdyż teoretycznie miał z nią już styczność i wówczas ją przezwyciężył. Skoro odnajduje się sprawnie  w rzeczywistości, a nowe położenie nie wywołuje u dziecka lęku, będzie ono czuło się bezpiecznie. Jeżeli dziecko odczuwa komfort psychiczny, jest pewniejsze siebie, otwarte na świat i nowe wydarzenia. Zupełnie jak baśniowy bohater pragnie przeżywać nowe, niezwykłe przygody. Książka ukazuje zucha zawsze w gronie prawdziwych, wiernych przyjaciół. Dziecko ochoczo nastawione na nowe wyzwania, jest także wylewne w swoich uczuciach i chętnie mówi  o tym, co myśli, dzięki czemu z łatwością nawiązuje nowe znajomości, często będąc duszą towarzystwa.

  Podróżując z bohaterem i utożsamiając się z nim, dziecko uczy się przewidywać oraz wymyślać różne sytuacje. Dzięki temu dziecko ma rozbudowaną wyobraźnie, co wpływa na jego kreatywność w tworzeniu zabaw z innymi dziećmi. Chcąc przeżyć literacką przygodę ponownie, ale tym razem z przyjaciółmi w rzeczywistości, opowiada innym dzieciom historię tak, jak tylko potrafi, by następnie  podzielić się na role. Tak więc, dziecko identyfikując sięz bohaterem jest nie tylko bardziej otwarte, ale również wraz z innymi dziećmi ćwiczy umiejętność słuchania oraz mówienia, czyli dwóch ważnych umiejętności, by w przyszłości zostać jednostką pozytywnie odbieraną przez innych.

  Baśń można przyrównać do tafli czystej wody. Stojąc na brzegu, dziecko wpatruje się w dno, by obserwować wodne żyjątka. Jednak nie spostrzega jedynie tego, co dzieje się  w wodzie, ale zauważa również swoje odbicie. Tak więc, dziecko rozpoznaje w świecie fikcyjnym rzeczywistość, a kiedy rozpozna się w bohaterze, a w jego druhach swoich przyjaciół, zaczyna pojmować uczucia swoje oraz innych, a także to, że mogą być różne. Dziecko zaczyna rozumieć, że swoim zachowaniem może sprawić drugiej osobie przyjemność, bądź ją zasmucić oraz fakt, że nie każdy lubi to samo. Tak więc identyfikując się z bohaterem, dziecko zdobywa umiejętność obierania cudzej perspektywy, jej rozumienia, a także w jaki sposób reagować. Dowodem na to jest badanie Paul’a Harris’a.  Opowiedział dzieciom w wieku przedszkolnym bajkę o słonicy Ellie, która „bardzo wybrzydzała na to,  co dostawała do picia. Jednym dzieciom powiedziano, że lubi ona tylko mleko, a innym, że tylko  coca – colę. Kiedy pewnego dnia na spacerze zachciało jej się pić, zapragnęła wrócić do domu i napić się swojego ulubionego napoju. Niestety, pewna złośliwa małpka Mickey podczas nieobecności słonicy podmieniła jej napoje. Wylała całą ulubioną colę, i gdy słonica wróciła do domu podała puszkę napełnioną nielubianym mlekiem. Zapytano wówczas dzieci, jak Ellie poczuje się, gdy odkryje prawdziwą zawartość puszki”.  Dzieci bez kłopotu potrafiły postawić się na miejscu naszej bohaterki i stwierdzić, że byłoby jej smutno lub po prostu byłaby nie zadowolona, ponieważ nie przepada za tym napojem. Krótko mówiąc empatia dziecka, które poznaje świat oczami bohatera jest bardzo rozwinięta. Czasami dziecko potrzebuje wsparcia kogoś więcej, niż fikcyjnej postaci. Ponieważ bohater jest dla niego nie tylko przewodnikiem po wyimaginowanym świecie , ale również łącznikiem na linii rodzic – dziecko, więź między staje się silniejsza. Pociecha ma świadomość, że jej opiekun przeżywa wraz z nim losy bohatera, dzięki temu w razie kłopotów bądź lęku udaje się do niego,  by poczuć bliskość drugiej osoby. Oczywiście bywają domy, gdzie między dzieckiem   a rodzicem więź jest słaba. Wtedy czytelnik doszukuje się wsparcia w bohaterze i jego świecie. 

Każda z baśni wpaja dziecku jakieś wartości, takie jak miłość czy przyjaźń. Sporym walorem jest również sfera moralna, która również znajduje się w każdej z nich. Postacie mają sprecyzowane cechy charakteru, dzięki czemu dziecku łatwo przychodzi ocenianie ich. Czytelnik (bądź słuchacz) albo jest  zachwycony zachowaniem postaci albo nim gardzi. Głównym bohaterem jest zawsze postać o dobrym sercu i otwartym umyśle, której zachowanie jest często chwalone i wynagradzane. Prezentując swoją postawą wartości  i moralność, niekiedy zmuszony jest walczyć ze swoim przeciwieństwem, zawsze odnosząc nad nimi zwycięstwo. Staje się w ów czas autorytetem dla dziecka, które pragnie go naśladować. Dziecko zaczyna postrzegać różnicę między dobrem a złem. Nic pośredniego nie istnieje. Zaczyna pojmować to, że jeżeli będzie postępowało dobrze i będzie szczere, to prawda zawsze wyjdzie na jaw, nawet jeśli na początku znajdą się osoby, które nie będą mu wierzyły. Dzięki temu, takie dziecko jest zazwyczaj pogodne, łatwiej znosi negatywne sytuacje, bo wierzy w szczęśliwe zakończenie. W końcu bohater też cierpiał, zanim odniósł sukces, a każda baśń po licznych perypetiach kończy się „i żyli długo i szczęśliwie”. Oczywiście dziecko nie rozważa swojego zachowania w kategorii chcę być dobry czy chcę być zły, ale w kategorii do kogo chcę być podobnym. Natomiast, gdy postąpi niepoprawnie  i zostanie ukarane, ma świadomość tego, że musi ponieść konsekwencje.

 Warto, by  poznawało ono również bohaterów utwór narodowych bądź regionalnych, ponieważ będzie odkrywało tradycje oraz zachowywania grupy społecznej, której podlega.  Ale nie tylko. Bajka jest bramą do świata, w którym przedstawione są dzieje rówieśników, którzy żyją według swojej kultury oraz tradycji, z którą dziecko ma styczność jedynie poprzez książkę. Dzięki temu, gdy dziecko z miasta pojedzie na wieś, nie będzie czuło się, aż tak obco, ponieważ był już w podobnym miejscu wraz z bohaterem książki. Wie, czym zajmują się mieszkańcy wsi, jakie może napotkać zwierzęta i które lepiej z daleka omijać.

  Wiadomo, że nie wszyscy lubią baśnie o tym samym charakterze. Chłopcy zazwyczaj pragną poznać te, w których bohaterem jest jakiś dzielny wojownik walczący ze złem i odnoszący sukces. Natomiast dziewczynki wolą baśnie o miłości pięknych księżniczek czekających na swojego księcia. Oczywiście w baśniach dojrzewanie chłopca jest trudniejsze niż dziewczynki. Ona obcuje z naturą, której obserwacja wpływa na jej wrażliwość i spokój. Z czasem przeradza się w kobietę. Nie musi dowodzić swojej kobiecości. Chłopak natomiast  musi udowodnić wszystkim, że jest gotów przeobrazić się w  mężczyznę, pokonując na przykład smoka. Krótko mówiąc, baśnie sprawiają, że chłopak pragnie być dzielny, waleczny i prawy, a dziewczyna opiekuńcza, dobra i skromna. Tak więc baśni przybliżają dzieciom cechy bliższe ze względu na jego płeć, które od dziewczyny/chłopaka oczekuje społeczeństwo.  Baśnie pomagają również w poszukiwaniu swojej tożsamości. Pozostawianie rodzinnego domu to niezbędny element, by stać się sobą. Nie tylko w rzeczywistości, ale także w baśni. Dla bohaterów (jak i dla dzieci) to często bolesne doświadczenie. Bohater opuszczając dom czuje dyskomfort, na który wpływa strach związany z nieobecnością przy nim rodziców, niska samoocena oraz rywalizacja z rodzeństwem o pozycję w miłości rodzicielskiej. Opuszczając rodzinne gniazdo pokonuje wiele niebezpieczeństw, a także zmuszony jest do podejmowania różnych decyzji, które mają wpływ na kolej wydarzeń. Wszystko to wpływa na poszukiwanie przez bohatera swojej tożsamości. To nie pozostawia dziecku najmniejszej wątpliwości, że jeśli chce poznać siebie, musi podjąć się ryzyka  i przetrwać trudne chwile. Przykładem zmian i dojrzewania jest baśń pt. „Calineczka”. Dziecko wraz z bohaterką przeżywa piękne momenty. Ratuje jaskółkę przed zamarznięciem. Ta z kolei odwdzięcza się i zabiera ją do przepięknej krainy, gdzie poznaje smak przyjaźni oraz miłości wśród elfów. Dziecko nabywa świadomości, że może teraz jest małe i kruche (jak Calineczka) ale w przyszłości będzie samo decydowało o swoich uczynkach, a niosąc pomoc innym, może liczyć na wdzięczność i pomoc drugiej osoby. Dzięki baśniom staje się wrażliwsze na krzywdę innych (nie tylko ludzi, ale również zwierząt), co wiąże się z chęcią niesienia pomocy innym, przede wszystkim osobom słabszym.

  Baśnie uczą również czym jest odpowiedzialność. Przykładem może być „Czerwony Kapturek”. Dziecko identyfikując się z dziewczynką przeżywa przykre doświadczenie – zostaje zjedzone przez wilka. Gdyby nie myśliwy, jego przygody zakończyłyby się.  Wszystko przez to, że nad odpowiedzialnością zwyciężyła ciekawość. Dziecko ma świadomość błędu, które popełniła bohaterka i w życiu będzie chciało być odpowiedzialne   i będzie starało się słuchać przestróg opiekunów, którzy mogą powiedzieć do swojej pociechy ... chyba nie chcesz skończyć jak Czerwony Kapturek? Baśń uczy również odpowiedzialności  za drugą osobę oraz troski o nią. Doskonałym przykładem jest Gerda z baśni Hansa Andersena pt. „Królowa Śniegu”.  Dziewczynki utożsamiając się z bohaterką przeżywają jej przygody pełne ryzyka i wyrzeczeń w imię siostrzanej miłości. Mimo, że brat potrafi nieraz sprawić przykrość i mocno zajść za skórę, należy mu wybaczać i troszczyć się o niego, bo złe chwile są jedynie małym punktem na przestrzeni czasu wypełnionego chwilami radości.

  Ważną cechą, którą baśnie uświadamiają dzieciom jest wierność. W każdej z baśni ukazana jest lojalność między przyjaciółmi. Jeden za drugim poszedłby na koniec świata, nie tylko w chwilach radosnych, ale i w chwili smutku Przeżywając tak wspaniałą przyjaźń  w świecie bohatera, dziecko pragnie poczuć ją również w prawdziwym świecie, dlatego stara się być oddany i pomocny swoim przyjaciołom. Baśń prezentuje również wierność w miłości. Każda dziewczynka pragnie przeżyć tak silne uczucie, jak jej bohaterka, która nauczyła ją,   że jeżeli będzie wierna, to los będzie sprzyjał zarówno jej jak i kochanemu w drodze do prawdziwej miłości.

  Baśnie uświadamiają również, że nie należy oceniać innych po wyglądzie, czy też gardzić dlatego, bo różnią się od nas. Przykładem może być „Brzydkie kaczątko”. Dziecko identyfikując się z bohaterem odczuwa przede wszystkim wrogość ze strony innych zwierząt. To, jak jest traktowany ptak wywołuje u dziecka współczucie i świadomość tego, że nie chciałoby być tak traktowane przez nikogo, dlatego nie powinno być takie wobec innych. Dziecko pragnie odczuwać emocje takie, jak bohater pod koniec baśni, gdy przeobraża sięw pięknego łabędzia wywołującego zachwyt u wszystkich. „Taki to już jest los nieunikniony dziecięcej książki, że uczyć musi zawsze, chce czy nie chce; czy ma za cel zabawianie, rozśmieszanie, czy wzruszenie – zawsze jest źródłem doświadczeń, wiadomości dla dzieci.   W tym wieku wszystko jest doświadczeniem, wzbogacaniem wiadomości”.  

Dzieci lubią naśladować innych, nawet jeżeli są to postacie fikcyjne. Po przeżyciu licznych przygód w „ciele” bohatera dziecko ma zakodowane w głowie niektóre z norm społecznych, wedle których pragnie postępować. Jeżeli dziecko nie będzie rozumiało jakiegoś zachowania swoich rówieśników bądź osoby dorosłej, opiekun będzie mógł objaśnić je na podstawie przygody któregoś z baśniowych przyjaciół. Dzięki temu, dziecko łatwiej zrozumie, dlaczego ktoś zachował się tak, a nie inaczej, a na dodatek chętniej będzie zadawało pytania, gdyż będzie wiedziało, że zrozumie wyjaśnienie.„Baśń jest kluczem do dziecięcych serc, dlatego rodzice i nauczyciele muszą być świadomi roli baśni w życiu dziecka. Wobec powyższego dorośli nie mogą lekceważyć znaczenia literatury baśniowej   w rozwoju dziecka”.

Bibliografia:

  1. Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, tom 1, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985
  2. Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, tom 2, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985
  3. Capińska E., Bajka stymuluje rozwój moralny dziecka, Edukacja i dialog, 2003, nr 7, Europejskie Stowarzyszenie Rodziców
  4. Cichoń – Piasecka M., Huszcz M., Baśnie uczą życiowych ról, Wychowanie w przedszkolu – czasopismo dla nauczycieli, 2003, nr 10,  WSiP
  5. Waloszek D., Baśnie uczą odpowiedzialności, Wychowanie w przedszkolu – czasopismo dla nauczycieli, 2004, nr 6, WSiP
  6. Schaffer H. R., Psychologia dziecka, str. 162 – 163, PWN, Warszawa 2005
  7. Szuman S., Wpływ bajki na psychikę dziecka, [w:] (red.) J.Z. Białka, Literatura dla dzieci i młodzieży, WSiP, Warszawa 1979
  8. Zaucha D., Rola książki w życiu dziecka, [w:] Rola książki w życiu dziecka, [online]. [dostęp 10.02.2010]. Dostępny w Internecie:
  9. Żelazowska M., Baśniowi bohaterowie w oczach dzieci, Guliwer, 1995, nr 6, Gazeta Uniwersytecka