Wstęp - najważniejsze informacje

Traktat zawarty podczas konferencji międzynarodowej w Maastricht w Holandii w grudniu 1991 roku był drugim zaraz po Jednolitym Akcie Europejskim dokumentem, który wdrążał poważne zmiany w traktatach założycielskich Wspólnot Europejskich. Podpisali go szefowie rządów oraz krajów członkowskich Wspólnot Europejskich w dniu 7 lutego 1992 roku. W życie wdrążono go 1 listopada następnego roku po ukończeniu procedury uznaniowej, która była zgodna z wymaganiami konstytucji konkretnych krajów (w Irlandii, Francji oraz Danii odbyły się referenda, natomiast w innych krajach uznania musiały dokonać zgromadzenia ustawodawcze) a także zgodę na jego uznanie musiał wyrazić Parlament Europejski (wszystkich głosów było 226, 63 było przeciwnych a 31 się wstrzymało).

Uznanie traktatu było trochę utrudnione z racji ilości wdrążanych reform. Największy problem stanowiło wyrażenie się Duńczyków podczas referendum przeciw uznaniu (50,7% głosów przeciw oraz 49,3% za), co wpłynęło na przyjęcie przez Radę Europejską pewnych ustępstw na rzecz Danii a także ponownego zorganizowania referendum. W ostateczności obywatele Danii przyjęli traktat stosunkiem głosów 56,8% za i 43,2% przeciw.

Cel traktatu

Podstawowym celem tego traktatu było utworzenie filaru do zmiany Wspólnot Europejskich w Unię Europejską. Udało się to uzyskać dzięki fuzji organizacji, które dotyczyły realizowania Unii Gospodarczej i Walutowej z decyzjami zawartymi w Traktacie o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). Zgodnie z postanowieniami art. G TUE Europejska Wspólnota Gospodarcza zamieniła swoją nazwę na Wspólnoty Europejskie, natomiast Traktat o ustanowieniu EWG zamienił swą dotychczasową nazwę na "o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej" i włącznie do TUE regulowania kwestii, które dotyczą unii politycznej, jak również współpracy w obszarze polityki sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.

Najistotniejsze osiągnięcia traktatu z Maastricht

Do najważniejszych osiągnięć Traktatu o Unii Europejskiej zalicza się:

  1. Wyznaczenie funkcji Unii Gospodarczej i Walutowej, utworzenie konstytucyjnych oraz instytucjonalnych warunków do jej zrealizowania oraz planu jej spełnienia.
  2. Polityce zagranicznej został nadany nowy wymiar z racji tego, że to wówczas kraje członkowskie pierwszy raz prawnie zobowiązały się do kierowania Wspólną Polityką Zagraniczną i Bezpieczeństwa.
  3. Poszerzono obszar funkcjonowania Wspólnot o nowe branże: przemysł, sieci transeuropejskie, ochronę konsumenta, edukację, szkolenie zawodowe (również młodzieży), ochronę zdrowia oraz kulturę a także uzupełnienie decyzji, które już istnieją o nowe dyrektywy, które tyczą się polityki społecznej oraz współpracy w obszarze rozwoju i ochrony środowiska.
  4. Wzrosła współpraca w obszarze wymiaru sprawiedliwości i polityki wewnętrznej.
  5. Zostały umocnione prerogatywy Parlamentu Europejskiego m.in. dzięki wprowadzeniu zasady współdecydowania, która dawała mu możliwość zawetowania decyzji, które podjęła Rada Unii Europejskiej a także powiększenie ilości wypadków przymusu wyrażania zgody przez Parlament Europejski na podjęcie przez nią decyzji, PE otrzymał szansę na udział w mianowaniu uczestników Komisji Europejskiej jak również w zawieraniu umów międzynarodowych.
  6. Zostało wprowadzone obywatelstwo Unii Europejskiej co było dużym krokiem poczynionym w kierunku "upaństwowienia" Wspólnot.

Części traktatu

Traktat złożony jest z siedmiu tytułów:

I. Postanowienia ogólne.

II. Postanowienia zmieniające Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty gospodarczej celem ustanowienia Wspólnoty Europejskiej.

III. Postanowienia zmieniające Traktat o ustanowieniu Europejskiej wspólnoty węgla i stali.

IV. Postanowienia zmieniające Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej.

V. Postanowienia dotyczące Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa.

VI. Postanowienia w sprawie współpracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych.

  1. Postanowienia końcowe.

Uprzytomnienie sobie przymusu dalszych zmian polityki europejskiej oraz realizowania Unii Europejskiej wpłynęła na dokonanie zapisu w art. N Traktatu dotyczącego szans na jego rewizję, tzw. Procedura zmiany traktatów o ustanowieniu Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej, w zakresie następnej konferencji, która została zaplanowana na rok 1996.

* * *

Wiadomości szczegółowe

Jeśli chciałoby się w ogólny sposób opisać UE to można ją przedstawić jako formę współdziałania krajów, które zaczęły realizować następny krok zjednoczenia europejskiego (międzynarodowa integracja gospodarcza), która została zapoczątkowana przez utworzenie Wspólnot Europejskich. Głównym celem Unii jest tworzenie coraz silniejszych związków pomiędzy państwami poprzez stworzenie realnej unii gospodarczo-monetarnej i politycznej a także rozwój współpracy w innych branżach.

Powstanie Unii Europejskiej datuje się na 1 listopada 1993 roku. Powstała w oparciu o Traktat o Unii Europejskiej, który podpisało w Maastricht w dniu 7 lutego 1992 roku dwanaście krajów, które należą do Wspólnot Europejskich, czyli: Belgia, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Wielka Brytania oraz Włochy. W dniu 1 stycznia 1995 roku do UE przystąpiły trzy nowe kraje: Austria, Finlandia oraz Szwecja. Na chwilę obecną UE składa się z dwudziestu pięciu krajów.

Droga do UE - główne fakty i daty

Stworzenie UE było efektem tego jak rozwinęły się po wojnie procesy zjednoczeniowe a także współpracy pomiędzy krajami Europy Zachodniej, które na początku obejmowały branżę gospodarczą, a następnie także polityczną. Na nasilenie się dążeń zjednoczeniowych wpłynęły doświadczenia historyczne a także zła sytuacja polityczna oraz gospodarcza krajów Europy Zachodniej po zakończeniu II wojny światowej. Tworzyło się wtedy przekonanie, że niezbędnym warunkiem pokoju oraz dobrej sytuacji na europejskim kontynencie jest zintegrowanie się demokratycznych krajów europejskich. Poparcia dla tego stanowiska udzieliły rozwijające się ruchy zjednoczeniowe oraz federacyjne. Popierali je także znani ekonomiści oraz politycy. Pomysły na zintegrowanie Europy pojawiały się naprawdę różne. Najistotniejszy wpływ na praktykę polityczną miał pomysł funkcjonalnego zjednoczenia, której autorem był francuski ekonomista Jean Monnet. Zakładał on, że zjednoczenie w jednej wąskiej branży, będzie się następnie rozszerzało na kolejne nowe obszary co w rezultacie doprowadzi w przyszłych latach do wytworzenia się wspólnoty politycznej. Monnet zaproponował więc zintegrowanie Europy za pomocą "małych kroków" i odrzucił wszystkie propozycje realizowania pomysłów federalnych w sposób natychmiastowy.

Natchnięty pomysłami Monneta, minister spraw zagranicznych Francji, Robert Schuman w dniu 9 maja 1950 roku zaprezentował deklarację, w którym zaproponował utworzenie instytucji międzynarodowej, która posiadała by ponadnarodowy zarząd, który będzie czuwał nad rozwijaniem się przemysłu węglowego i stalowego na terenie Niemiec oraz Francji, która otwarta będzie dla wszystkich krajów. Deklaracja Schumanna rozpoczęła na terenie Europy Zachodniej proces zjednoczenia, z tego powodu dzień jej wydania każdego roku obchodzimy jako Dzień Europy.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zjednoczenie oraz współpraca realizowano głównie w branży gospodarczej. Dowodem na to jest utworzenie trzech wspólnot (organizacji międzynarodowych), które będą odpowiedzialne głównie za rozwijanie się gospodarki.

Do tych wspólnot zalicza się:

  • Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS), stworzona w oparciu o traktat podpisany 18 IV 1951r. w Paryżu przez sześć krajów: Belgię, Holandię, Luksemburg, Francję, RFN, Włochy (tzw. Traktat Paryski). Traktat wprowadzono do życia 23 VII 1952r.; podpisano go na okres 50 lat (wygasł w roku 2002).
  • Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG).
  • Europejska Wspólnota Energii Atomowej (EWEA lub Euratom).

EWG oraz Euratom utworzono w oparciu o traktaty, które podpisała "szóstka" w dniu 25 marca 1957 roku w Rzymie. Traktaty Rzymskie wdrążono w życie 1 stycznia 1958 roku i są obowiązujące przez nieokreślony czas.

EWWiS

Ich cele to wpływ na szybki i zrównoważony rozwój gospodarczy, powiększenie zatrudnienia a także zwiększanie jakości życia poprzez:

  • stworzenie wspólnego rynku surowców i produktów przemysłu węglowego i stalowego krajów członkowskich (udało się zrealizować w roku 1958);
  • sprawowanie nadzoru nad tym rynkiem oraz poprawianie błędów, które pojawią się w czasie jego działania.

Charakter EWWiS: miała to być pierwsza organizacja o charakterze ponadnarodowym. Dowodem na to są poniższe rozwiązania instytucjonalne:

  • na najwyższy urząd o charakterze decyzyjnym wybrano Wysoką Władzę w skład której wchodzili funkcjonariusze międzynarodowi;
  • jej obowiązki i uprawnienia w stosunku do przemysłu węglowego i stalowego na obszarze krajów wspólnoty były takie same jak obowiązki i uprawnienia władz państwowych;
  • decyzje, które podejmowała były wiążące zarówno prawnie jak i bezpośrednio tak dla krajów jak i osób fizycznych oraz prawnych na obszarze tych krajów; podejmowane były przez Wysoką Władzę po wcześniejszym skonsultowaniu albo po wyrażeniu zgody urzędu międzyrządowego, czyli Rady Ministrów, a także po skonsultowaniu tego z urzędami pozarządowymi.

W rzeczywistości: Wysoka Władza w bardzo umiarkowany sposób używała nadanych jej uprawnień a wszystkie decyzje najpierw konsultowała z krajami. Z tego też powodu czynnik ponadnarodowy nie grał zbyt dużej roli w funkcjonowaniu tej instytucji.

EWG

(od momentu utworzenia aż do momentu wdrążenia w życie jednolitego Aktu Europejskiego)

Cele: wpływ na harmonijny rozwój życia gospodarczego, stałego oraz zrównoważonego wzrostu gospodarczego, powiększenia stabilności, zwiększenia tempa polepszania się jakości życia a także uściślenia związków pomiędzy krajami uczestniczącymi poprzez:

  • rozwój zjednoczenia gospodarczego, tj. stworzenie strefy wolnego handlu, unii celnej oraz wspólnego rynku, uchwalenie wspólnej polityki handlowej, rolnej oraz transportowej;
  • zapewnienie ochrony wolnej konkurencji;
  • utworzenie systemów zarządzania oraz polityk gospodarczych krajów;
  • standaryzację ustawodawstwa krajów członkowskich w obrębie, który jest niezbędny do prawdziwego działania wspólnego rynku;
  • stworzenie Europejskiego Funduszu Socjalnego, którego celem jest zagwarantowanie wzrostu zatrudnienia oraz podniesienie jakości życia;
  • stworzenie Europejskiego Banku Inwestycyjnego, który ma zapewnić dostarczanie środków finansowych krajom członkowskim;
  • utworzenie państw oraz obszarów zamorskich, które będą miały na celu powiększenie wymiany a także stymulowania rozwoju gospodarczego oraz społecznego.

Charakter: w odróżnieniu od EWWiS miał mniejsze uprawnienia ponadnarodowe. Najważniejszym urzędem decyzyjnym jest Rada Ministrów (urząd międzyrządowy), natomiast Komisja w której skład wchodzili funkcjonariusze międzyrządowi - pomocniczym. Rada posiadała prawo do podejmowania decyzji na żądanie Komisji albo po zaczerpnięciu jej opinii; jednak opinie Komisji nie były dla Rady wiążące. Komisja otrzymała pewnego rodzaju zakres własnych kompetencji wykonawczych oraz kontrolnych. Pozostałe urzędy, za wyjątkiem sądowniczego sprawowały funkcje doradcze.

E U R A T O M

Cele: utworzenie warunków do stworzenia a także szybkiego rozwijania przemysłów atomowych w państwach Wspólnoty poprzez:

  • rozwój badań w zakresie atomistyki oraz rozpowszechnianie ich wyników;
  • uchwalenie jednolitych zasad bezpieczeństwa oraz nadzoru ich przestrzegania;
  • pilnowanie, żeby wszyscy członkowie Wspólnot byli prawidłowo zaopatrzeni w minerały i paliwa jądrowe;
  • wykonywanie przyznanego Wspólnocie prawa własności w stosunku w stosunku do specjalnych materiałów rozszczepialnych;
  • utworzenie wspólnego rynku materiałów i urządzeń wyspecjalizowanych, uproszczenie oraz poparcie rozwoju inwestycji jądrowych a także pozostałe działania.

Charakter: Podobny do EWG. Najważniejszym urzędem decyzyjnym jest Rada Ministrów, która podejmuje decyzje z własnej inicjatywy albo na żądanie Komisji.

Wszystkie trzy wspólnoty miały identyczny system urzędów głównych, w skład których wchodziły: urząd złożony z * funkcjonariuszy międzynarodowych (w EWWiS była to Wysoka Władza, w EWG i Euratomie - Komisja), urząd ministerialny (Rada Ministrów), urząd sądowniczy oraz międzyparlamentarny.

Jednocześnie z Traktatami Rzymskimi została podpisana w Rzymie umowa o utworzeniu dla nich dwóch urzędów wspólnych: Trybunału Sprawiedliwości i urzędu międzyparlamentarnego, nazywanego Zgromadzeniem, który w roku 1962 otrzymał nazwę Parlamentu Europejskiego. Od tego momentu EWWiS, EWG oraz Euratom określa się mianem Wspólnot Europejskich oraz rozpoczynają one proces uchwalania dla nich wspólnych urzędów. Kolejny krok w tym procesie to tzw. traktat fuzyjny, który podpisała "szóstka" w dniu 8 kwietnia 1965r. w Brukseli. Uchwalił on dwa następne wspólne urzędy: Komisję i Radę Ministrów. Nie znaczyło to wcale, że Wspólnoty zostaną połączone. Każdy z tych urzędów miał osobne uprawnienia w stosunku do każdej z nich. Traktat fuzyjny wprowadzono do życia w dniu 1 lipca 1967r. Od tego momentu odpowiednikiem nazwy Wspólnoty Europejskie stała się nazwa Wspólnota Europejska, która oznaczała trzy wspólnoty, które posiadały te same najważniejsze urzędy, lecz zachowujące swoją odmienność oraz prawno-międzynarodową podmiotowość. W roku 1977 wyposażono je w kolejny urząd wspólny - Trybunał Rewidentów i Księgowych (tzw. Trybunał Obrachunkowy).

Po zakończonych fiaskiem próbach poszerzenia zjednoczenia w kwestie polityczno-wojskowe w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych (Europejska Wspólnota Obronna) kraje wspólnot przyjęły w roku 1969 (podczas "szczytu" wspólnot w Hadze) pomysł współpracy w kwestiach polityki zagranicznej. W roku 1970 ministrowie spraw zagranicznych tychże krajów uchwalili w Luksemburgu normy, obszar oraz formy tej współpracy. Otrzymała ona nazwę Europejska Wspólnota Polityczna (EWP). W kolejnych latach poszerzano oraz uszczegóławiano jej obszar i prowadzono zmiany strukturalne.

Do najistotniejszych trzeba zaliczyć zmiany, których dokonali szefowie krajów oraz rządów państw wspólnot podczas konferencji w Paryżu w roku 1974 (konferencje tego typu miały miejsce nieregularnie od roku 1961). Zapadła wtedy decyzja o powołaniu Rady Europejskiej, w skład której mieli wchodzić szefowie krajów oraz rządów a także ministrowie spraw zagranicznych. Zebrania Rady miały odbywać się trzy razy w roku, żeby spełniać zadania Rady Wspólnot a także forum współpracy politycznej. Stała się najważniejszym politycznym pozastatutowym urzędem wspólnot, który decydował o kierunku ich rozwijania się i nadrzędnym urzędem współpracy w obszarze polityki zagranicznej.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych do Wspólnoty Europejskiej zostało przyjętych sześciu nowych uczestników: Dania, Irlandia oraz Wielka Brytania (1973r.), Gracja (1981r.) i Hiszpania oraz Portugalia (1986r.).

Od roku 1972 szefowie krajów oraz rządów wiele razy zauważali , że celem tych krajów jest zmienienie całości stosunków pomiędzy nimi w Unię Europejską do końca tego wieku. Przybliżenie owego celu miał zapewnić Jednolity Akt Europejski, który podpisano 17 lutego 1986r. w Luksemburgu. Dokonało tego dziewięć krajów członkowskich natomiast 28 lutego 1986r. w Hadze uzupełniły to Dania, Włochy, Grecja, w życie wdrążono go 1 lipca 1987r.

JEDNOLITY AKT EUROPEJSKI (JAE)

Postanowienia podstawowe

1. Zostały w nim zawarte postanowienia ogólne, które dotyczą Wspólnot i EWP:

  • Za najważniejszy cel współpracy oraz poczynań zjednoczeniowych zostało przyjęte stworzenie Unii Europejskiej. Unia ma się tworzyć opierając się na wspólnotach i współpracy w zakresie polityki zagranicznej.
  • Tworzy filary prawne do działania Rady Europejskiej (nie nadaje jej charakteru urzędu statutowego Wspólnot), tj.:

- został w niej przedstawiony skład (szefowie krajów oraz rządów jak również przewodniczący Komisji Wspólnot, pomocnikami zostali ministrowie spraw zagranicznych oraz jeden członek Komisji);

- określa jak często mają się odbywać spotkania Rady (2 razy w ciągu roku).

  1. Daje filary prawne do współpracy krajów w kwestiach polityki zagranicznej a także reguluje tą współpracę.

3. Wdrąża zmiany do statutów wspólnot:

w stosunku do EWG

- za najważniejsze zadanie uważa stworzenie rynku wewnętrznego (wspólnego rynku) do końca roku 1992;

- za istotne zadanie uważa zagwarantowanie tzw. spójności społecznej i gospodarczej;

- poszerza uprawnienia o kwestię badań naukowych oraz technologii a także ochrony środowiska;

- wdrąża zmiany o charakterze instytucjonalnym, które mają usprawnić postępowanie decyzyjne oraz powiększyć kompetencje Parlamentu Europejskiego;

w stosunku do trzech wspólnot

- uchwala Sąd Pierwszej Instancji przy Trybunale Sprawiedliwości;

- oficjalnie dokonuje zmiany nazwy Zgromadzenie na Parlament Europejski.

Istotny moment w procesie zjednoczenia europejskiego odegrał Traktat o Unii Europejskiej, do którego podpisania doszło 7 lutego 1992roku w Maastricht w Holandii (tzw. Traktat z Maastricht). Był on filarem do utworzenia oraz rozwoju Unii Europejskiej.

Traktat był efektem trwającego do tej pory rozwoju zjednoczenia, w tym głównie stworzenia rynku wewnętrznego, zgłębiających się współzależności pomiędzy krajami, ich dążenia do tworzenia zbiorowej równości na scenie międzynarodowej a także powiększenia wpływu na przebieg kwestii europejskich oraz na całym świecie.

Na treść traktatu miała wpływ również krytyka wspólnot, którym zarzucono "deficyt legitymizacji demokratycznej". Czynniki te stworzyły przymus poszerzenia obszaru współpracy, nowego przedstawienia celów, udoskonalenia oraz demokratyzacji spraw decyzyjnych jak również harmonizacji postępowań w konkretnych sferach.

TRAKTAT O UNII EUROPEJSKIEJ

Najważniejsze postanowienia

1. Udoskonalenia UE, którą oparto na trzech wspólnotach oraz wzbogacono o nowe rodzaje współpracy; wspólnoty działają w dalszym ciągu w oparciu o swoje statuty.

  1. Wprowadza zmiany oraz uzupełnienia do statutów trzech wspólnot; najwięcej zmian zostało wprowadzonych do traktatu o utworzeniu EWG, a głównie:
  • została zmieniona nazwa EWG na Wspólnotę Europejską (WE), z racji tego wspólnota ta ma uprawnienia, które wykraczają szeroko poza branżę gospodarczą;
  • poszerza obszar uprawnień oraz zadań Wspólnoty o nowe problemy (np. rozwój transeuropejskich sieci transportowych, telekomunikacyjnych oraz energetycznych, ochronę zdrowia, ochronę konsumenta, energię, ochronę mieszkańców, turystykę, obywatelstwo europejskie);

do najważniejszych celów Wspólnoty zalicza m. in. stworzenie unii gospodarczej oraz monetarnej;

- jest odpowiedzialny za wprowadzenie zmian instytucjonalnych, w tym także za powiększenie uprawnień Parlamentu Europejskiego (dużo z wprowadzonych zmian tyczy się UE jako ogółu).

3. Jest odpowiedzialny za współdziałanie w dwóch branżach, które nie wchodzą w obręb uprawnień wspólnot.

Są to

wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa;

wymiar sprawiedliwości oraz sprawy wewnętrzne (nowy rodzaj współpracy);

Tego typu rozwiązanie zostało przyjęte z tego powodu, że wiele rządów nie wyraziło zgody na przekazanie praw władczych w tych branżach wspólnotom, które posiadają ponadnarodowe urzędy. Wolały one pozostawić je we własnej kompetencji i związane z nimi problemy rozwiązać w formie współpracy międzynarodowej.

4. Ustanawia obok obywatelstwa państwowego obywatelstwo UE.

Charakter UE

UE określić można jako jednolity system instytucjonalny, który łączy wszystkie rodzaje i gatunek współdziałania krajów przynależących do wspólnot europejskich. Do współpracy tej zalicza się:

  1. branże, które wchodzą w obszar trzech działających w dalszym ciągu wspólnot, tj. WE (d. EWG), EWWiS i Euratom i :

b) wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa;

c) wspólny wymiar sprawiedliwości oraz sprawy wewnętrzne.

Współdziałanie prowadzone jest w zakresie wspólnot oraz poza nimi (dwie ostatnie branże) na szczeblu międzynarodowym. UE otrzymała system wspólnych urzędów, które są zobowiązane do realizowania jej celów.

Cele i zadania UE

a) udzielanie poparcia dla równomiernego postępu gospodarczego, głównie przez utworzenie terenu, który będzie pozbawiony wewnętrznych granic, umocnienie spoistości ekonomicznej oraz społecznej, powołanie unii gospodarczo-walutowej, która będzie miała jedną wspólną walutę;

b) poświadczenia tożsamości na scenie międzynarodowej, głównie przez realizowanie wspólnej polityki zagranicznej oraz bezpieczeństwa, łącznie z docelowym określeniem wspólnej polityki obronnej, która po pewnym czasie mogłaby prowadzić do wspólnej obrony;

  1. umocnienie ochrony praw oraz interesów mieszkańców krajów członkowskich dzięki wprowadzeniu obywatelstwa Unii;

d) rozwój ścisłego współdziałania w obszarze wymiaru sprawiedliwości oraz spraw wewnętrznych;

e) utrzymanie oraz rozwój dorobku prawnego Unii (tzw. acquis commuautarie).

Mimo tak daleko zarysowanych celów, UE nie ma nieograniczonych, równych krajom kompetencji. Nie ma prawa do podejmowania wszystkich postępowań, które są konieczne do realizowania tych celów. Ponieważ jej obowiązki i uprawnienia szczegółowo opisane zostały w traktatach oraz zróżnicowane w konkretnych gałęziach oraz strefach. Unia nie posiada również prawa aby w oparciu o własne decyzje poszerzać swoje uprawnienia. Nowe kompetencje może otrzymać jedynie od krajów w oparciu o traktaty.

W celu zapobiegnięcia centralizacji Unii oraz nieuzasadnionemu rozrastaniu się jej zadań, za najważniejszą zasadę została uznana subsydiarność. Przedstawia ona, według jakiego sposobu mają zostać podzielone uprawnienia pomiędzy urzędami Unii a krajami a także krajami a władzami regionalnymi oraz lokalnymi. Zgodnie z nią, Unia będzie realizowała tylko te zadania, z którymi nie może sobie dać rady władza krajowa. Reguła ta nie obejmuje branży, które zaliczają się w obszar wyłącznych uprawnień wspólnot (np. polityka rolna w WE).

Reguła subsydiarności pełni również dodatkowe zadania. Służy szanowaniu odrębności oraz podmiotowości krajów a także wspólnot lokalnych. Jej używanie ma wpłynąć na zmniejszenie "deficytu demograficznego" w działaniu wspólnot jak również samej Unii. Podejmuje ona zobowiązanie do podejmowania decyzji, które będą jak najbliżej mieszkańców i ma zagwarantować ich wpływ na proces decyzyjny. Nie ma to wpływu na rozwiązanie wszystkich problemów, które dotyczą demokratyzacji Unii.

UE to nie jest ani państwo, ani też federacja. Można ją przedstawić jako nowy typ związku pomiędzy krajami, w którym pojawiają się niektóre elementy ponadnarodowości. Nie występują one jednak we wszystkich rodzajach współpracy. Pojawiają się jedynie tylko we wspólnotach.

Zalicza się do nich:

a) kompetencje wspólnot do wydawania aktów prawnych, które wiążą kraje oraz obowiązują bezpośrednio na ich obszarach, oraz do kontrolowania ich używania. Wspólnoty otrzymały te kompetencje jako efekt zrzeczenia się przez kraje swoich uprawnień (praw suwerennych) w konkretnych obszarach. Przez to wspólnoty dostały pewien obszar własnych kompetencji władczych;

b) funkcjonowanie autonomicznego porządku prawnego wspólnot, który będzie niezależny od krajów. Podlegać mają mu urzędy wspólnot, władze krajowe a także sądy, osoby prawne, fizyczne w obrębie krajów członkowskich;

c) udział urzędów niezależnych od krajów (pozarządowych, w tym również Komisji Europejskiej oraz Parlamentu Europejskiego, w tworzeniu prawa wspólnot.

Chociaż kraje zrezygnowały na rzecz wspólnot z niektórych kompetencji władczych, zatrzymały dla siebie prawo współdecydowania. Znaczyło to, że na miejsce jednostronnych oraz suwerennych decyzji w konkretnym obszarze kwestii wyraziły zgodę na wielostronne regulowanie w zakresie wspólnych urzędów. W efekcie tego ponadnarodowość wspólnot, a tym samym i UE, otrzymała charakter dość skromny.

Unia obywateli

Unia obywateli

W projekcie swoich twórców Unia miała być stowarzyszeniem państw oraz osób. Razem z rozwijaniem się zjednoczenia zbliża się do tego celu, lecz proces ten odbywa się powoli. Wzrastające zjednoczenie zaczęło przynosić ludziom (w charakterze producentów, konsumentów, pracowników, turystów) różne zyski, a od końca lat siedemdziesiątych wspólnota obywateli zaczęła przybierać bardziej określonych form:

I. W roku 1979 - przeprowadzono pierwsze wybory bezpośrednie do Parlamentu Europejskiego.

  1. W roku 1985 - dla mieszkańców krajów członkowskich UE zostały wprowadzone paszporty europejskie, które miały ułatwić przekraczanie granic na terenie wspólnot.

III. W roku 1993 - w oparciu o traktat z Maastricht zostało wprowadzone obywatelstwo UE, które dało mieszkańcom krajów Unii konkretne prawa: prawo do swobodnego poruszania się oraz zamieszkania w każdym kraju UE, czynne oraz bierne prawo wyborcze w wyborach lokalnych jak również w wyborach do Parlamentu Europejskiego w miejscu stałego zamieszkania w każdym kraju członkowskim, prawo do ochrony przez władze dyplomatyczne oraz konsularne kraju członkowskiego w wypadku pobytu w państwie, które nie jest uczestnikiem UE, w którym nie występuje przedstawicielstwo jego kraju, prawo do wniesienia petycji do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Trzy filary UE

Unia oparta jest na trzech filarach:

1) wspólnotach, a głównie WE (d. EWG), która realizuje najważniejsze cele Unii w obszarze gospodarczym oraz społecznym;

2) wspólnej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa;

  1. współdziałaniu w obszarze wymiaru sprawiedliwości oraz kwestii wewnętrznych

I FILAR

WSPÓLNOTA

EUROPEJSKA II FILAR

POLITYKA ZAGRANICZNA I BEZPIECZEŃSTWA III FILAR

SPRAWY WEWNETRZNE I WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI

Wspólny rynek, unia gospodarcza i monetarna, wspólne polityki: rolna, handlowa, transportowa, polityki solidarnościowe: regionalna, socjalna; oświata, kultura, sieci transeuropejskie, ochrona konsumenta, ochrona zdrowia, środowisko naturalne Konsultacje, uchwalanie wspólnych stanowisk: pokój, prawa człowieka, demokracja, pomaganie państwom trzecim. Wspólne funkcjonowanie: OBWE, rozbrojenie, ekonomiczny aspekt zbrojeń.

OBRONA - UZE Polityka azylowa, obrona granic zewnętrznych, polityka migracyjna, walka z przemytem narkotyków, walka ze zorganizowaną przestępczością, współpraca w dziedzinie sprawiedliwości, współpraca policji, współpraca celna.

Procedura decyzyjna Procedura decyzyjna Procedura decyzyjna

Traktat WE Współpraca rządów Współpraca rządów

I. Wspólnota Europejska - filar gospodarczy i społeczny

Najprościej rzecz ujmując, najważniejszym celem WE jest zagwarantowanie rozwoju gospodarczego, dobrobytu oraz bezpieczeństwa społecznego we wszystkich krajach członkowskich. Cel ten udaje się osiągać dzięki:

Stworzeniu wspólnego rynku (inaczej rynku wewnętrznego) i unii gospodarczej oraz walutowej. Stworzenie wspólnego rynku poprzedzone było utworzeniem unii celnej w roku 1968. Wspólny rynek oficjalnie otworzono 1 stycznia 1993roku. Do tego dnia zostały zlikwidowane niemal wszystkie bariery, które utrudniały przepływ produktów, usług, gotówki

oraz osób pomiędzy krajami członkowskimi. Następnym krokiem w zjednoczeniu miała być unia gospodarcza oraz walutowa. Zaprojektowano jej stopniowe realizowanie. Jeśli kraje nie zdecydują inaczej, ostatni krok realizacji miał zacząć się po 1 stycznia 1999roku.

Kierowanie wspólną polityką rolną, handlową oraz transportową. W obszarze wspólnych polityk Wspólnota objęła uprawnienia krajów. Ma prawo do podejmowania wszystkich kroków niezbędnych do osiągnięcia celów w tych branżach. Wspólną politykę rolną realizuje się już od roku 1968, a politykę handlową od roku 1970. Najwięcej problemów jest z uchwaleniem wspólnej polityki w zakresie transportu.

Kierowanie tzw. politykami solidarnościowymi, które mają na celu likwidowanie różnic gospodarczych oraz społecznych. Mowa tu głównie o polityce regionalnej oraz społecznej. Celem pierwszej jest udzielanie wsparcia dla rozwijania terenów, które są najsłabiej rozwinięte, głównie w Irlandii, Hiszpanii, Portugalii, Gracji, jak również w południowych części Włoch i we wschodnich Niemczech (była NRD). Polityka społeczna została skierowana na walkę z bezrobociem i zapewnienie "minimum praw pracowniczych. Zagwarantowaniu tych praw i obronie wybranych grup społecznych (dzieci, ludzie starsi oraz niepełnosprawni) miała służyć zaakceptowana w roku 1989 przez jedenaście krajów (oprócz Wielkiej Brytanii) Karta Podstawowych Praw Społecznych. Realizowanie polityk solidarnościowych jest finansowane ze specjalnych funduszów, na które jest przeznaczane coraz więcej pieniędzy z budżetu Unii.

Podejmowanie wspólnych postępowań żeby sprostać wyzwaniom oraz rozwiązać problemy, które przekraczają granice wybranych krajów. Wspólne postępowania prowadzą m. in. w zakresie ochrony środowiska, zdrowia, praw konsumentów, reguł konkurencji, oświaty, kultury oraz badań naukowych. Polegają one z reguły na ustanawianiu wspólnych norm prawnych (np. ochrona środowiska) bądź na finansowaniu konkretnych przedsięwzięć (np. na programy badawcze w latach 1990-1994 przeznaczono około 5,7mld ECU).

II. Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa - filar polityczny

Współpraca w tej branży odbywała się poza WE na szczeblu międzyrządowym w zakresie Rady Europejskiej oraz Rady UE. Cele współpracy przedstawiono poniżej:

- ochrona bezpieczeństwa Unii oraz jej krajów członkowskich;

- wzmacnianie pokoju oraz bezpieczeństwa międzynarodowego;

- popieranie współpracy międzynarodowej;

- rozwijanie oraz wzmacnianie demokracji, kraju prawa, przestrzegania praw człowieka jak również najważniejszych swobód.

Współpraca ta polegała na przeprowadzaniu wspólnych konsultacji, uchwalaniu wspólnego stanowiska i ustanawiania wspólnych działań na scenie międzynarodowej, w tym w organizacjach międzynarodowych. Do tej pory uchwalono, że wspólne postępowania będą dotyczyły:

- OBWE;

- polityki, rozbrojeniowej oraz kontrolowania zbrojeń na terenie Europie;

- nierozprzestrzeniana broni jądrowej;

- gospodarczych kwestii bezpieczeństwa, w tym szczególnie kontroli transferu technologii wojskowych do państw trzecich i eksportu broni.

Realizację decyzji, które dotyczyły wspólnej obrony powierzono UZE, która, prawdopodobnie w kolejnym momencie rozwoju UE będzie do niej przyłączona. Rola oraz przyszłość UZE nie zostały jednak w jasny sposób przedstawione z racji dominującej pozycji NATO w kwestiach bezpieczeństwa europejskiego, trudne stosunki panujące pomiędzy Europą Zachodnią a USA w sprawach obrony i odmienne stanowiska krajów UE.

III. Współpraca w zakresie wymiaru sprawiedliwości oraz kwestii wewnętrznych - filar polityczny (aspekty wewnętrzne)

Współpraca w tym zakresie jest efektem stworzenia wspólnego rynku (otwarcia granic pomiędzy krajami Unii). Posiada ona charakter międzynarodowy. Jej najważniejszy cel to zagwarantowanie przestrzegania prawa, ładu oraz bezpieczeństwa na terenie Unii. Polega na organizowaniu wzajemnych konsultacji rządów, przyjmowaniu wspólnego zdania oraz organizowania wspólnych postępowań przez kraje oraz konkretne służby.

W jej obszar zalicza się poniższe kwestie:

  • dostęp do terenów krajów Unii mieszkańców krajów trzecich (np. polityka azylowa, polityka imigracyjna, reguły przebywania, razem z łączeniem rodzin oraz szansami zatrudnienia a także walką z nielegalnymi imigrantami, przebywaniem oraz zatrudnieniem);
  • kwestie, które regulują przekraczanie zewnętrznych granic Unii;
  • zwalczanie zjawiska narkomanii i oszustw o zasięgu międzynarodowym;
  • współpraca sądowa w kwestiach cywilnych oraz karnych;
  • współpraca celna;
  • współpraca policji w obrębie prewencji a także walki z przestępczością międzynarodową (np. program wymiany danych w obrębie Biura Policji Europejskiej - Europolu.

Urzędy najważniejsze UE (instytucje)

Rada Europejska - naczelny urząd polityczny.

W jej skład wchodzą szefowie krajów albo rządów państw członkowskich wraz z przewodniczącym komisji.

Posiedzenia planowo odbywają się co najmniej dwa razy w ciągu roku.

Uprawnienia: zajmuje się stymulacją rozwoju Unii oraz określaniem ogólnych kierunków jej polityki.

Sposób w jaki podejmowane są decyzje: porozumienie.

Rada UE (wcześniej Rada Ministrów) - najważniejszy urząd o charakterze decyzyjnym, który reprezentuje interesy krajów.

W jego skład wchodzą ministrowie ze wszystkich krajów, którzy zmieniają się w zależności od tematu rozmów; najistotniejsza jest tzw. Rada do Spraw Ogólnych, która składa się z ministrów spraw zagranicznych, i pełni rolę porządkującą w stosunku do debat Rady w odmiennym składzie.

Zebrania odbywają się według wcześniej ustalonego planu.

Uprawnienia oraz metody podejmowania decyzji:

  • w zakresie WE uchwala najistotniejsze decyzje za pomocą zwykłej większości głosów, większości kwalifikowanej albo jednomyślnie, w zależności od planowanej procedury dla konkretnych kwestii; kiedy decyzje podejmowane są większością kwalifikowaną, kraje posiadają bardziej urozmaiconą ilość głosów (tzw. ważony podział głosów); w rzeczywistości Rada zmierza z reguły do porozumienia;
  • jest odpowiedzialna za współdziałanie polityczne; w tej branży decyzje podejmuje się w sposób jednomyślny.

Komisja Europejska (wcześniej Komisja Wspólnot) - najważniejszy urząd wykonawczy, który zajmuje się reprezentowaniem interesów UE jako ogółu.

W jego skład wchodzi dwudziestu funkcjonariuszy międzynarodowych, po dwóch z Niemiec, Hiszpanii, Francji, Włoch, Wielkiej Brytanii oraz po jednym z reszty krajów.

Metoda powoływania: Rada UE ustalać kandydatów a następnie mianuje ich po wcześniejszym zaakceptowaniu składu Komisji przez Parlament Europejski.

Kadencja trwa pięć lat.

Tryb odwołania: w wyjątkowych wypadkach: uczestnikom Komisji dymisji może udzielić Trybunał sprawiedliwości, cała Komisja może podać się do dymisji po ustaleniu przez Parlament wniosku o votum nieufności dla Komisji.

Metoda podejmowania decyzji: większością głosów, każdemu członkowi Komisji przypisany jest jeden głos.

Uprawnienia w zakresie WE:

inicjatywne - polegają na zgłaszaniu w Radzie UE propozycji aktów prawnych, bez których Rada nie ma prawa do podejmowania decyzji;

kontrolne - polegają na kontrolowaniu oraz gwarantowaniu wypełniania prawa Wspólnoty przez kraje, urzędy Wspólnoty oraz firmy, przysługuje mu prawo do stosowania sankcji oraz wnoszenia skarg do Trybunału sprawiedliwości;

wykonawcze - polegają na wydawaniu aktów prawnych mających charakter wykonawczy, kieruje funduszami, gwarantuje zrealizowanie budżetu.

Parlament Europejski - zajmuje się reprezentowaniem interesów społeczeństw.

W jego skład wchodzą deputowani, których wybrano w wyborach powszechnych oraz bezpośrednich przez mieszkańców UE; np. podczas wyborów w roku 1994. Wówczas wybrano ich 567 lecz liczba ta uległa poszerzeniu o uczestników z krajów, które zostały przyjęte do UE w roku 1995.

Zebrania: raz do roku odbywa się tzw. sesja zwyczajna; w jej zakresie raz w ciągu miesiąca (za wyjątkiem miesięcy letnich) ma miejsce tygodniowe posiedzenie plenarne.

Organizacja: identyczna jak w przypadku parlamentów państwowych, posłowie są połączeni w grupy polityczne (partyjne).

Skład Parlamentu Europejskiego

Państwo Liczba miejsc Państwo Liczba miejsc

Niemcy 99 Portugalia 25

Francja 87 Szwecja 22

Wielka Bryt. 87 Austria 21

Włochy 87 Dania 16

Hiszpania 64 Finlandia 16

Holandia 31 Irlandia 15

Belgia 25 Luksemburg 6

Grecja 25 - -

Łączna liczba deputowanych wynosi 626

Uprawnienia: w znacznym stopniu odbiegają od parlamentów państwowych; co najistotniejsze, nie posiada on kompetencji ustawodawczych, co jest uznawane za jeden z powodów "deficytu legitymizacji demokratycznej" Unii.

Najważniejsze uprawnienia Parlamentu Europejskiego przedstawione zostały poniżej:

  • zajmuje się kontrolą pracy Komisji, robi przegląd funkcjonowania Rady UE, posiada prawo do kierować do Rady UE oraz Komisji pytań ustnych albo w formie pisemnej, zajmuje się oceną współpracy politycznej rządów;
  • może akceptować lub odrzucać budżet UE, w zakresie budżetu uchwala wysokość niektórych wydatków WE;
  • bierze udział w procesie decyzyjnym WE, gdzie pełni z reguły zadania opiniodawcze, w wybranych jednak kwestiach Rada UE nie może zaakceptować aktu prawnego jeżeli Parlament wyrazi sprzeciw. Posiada prawo do zwracania uwagi Radzie oraz Komisji na konieczność przyjęcia wybranych aktów prawnych;
  • akceptuje ważne umowy międzynarodowe, które są zawierane przez wspólnoty.

Trybunał Sprawiedliwości - stały urząd sądowniczy.

W jego skład wchodzi piętnastu sędziów, którym pomaga dziewięciu rzeczników generalnych, posiadającym stanowisko funkcjonariuszy międzynarodowych, których powołała Rada UE po wyrażeniu na to zgody przez wszystkie kraje członkowskie.

Okres kadencji wynosi sześć lat.

Uprawnienia: rozstrzyganie konfliktów dotyczących interpretowania oraz używania prawa UE jak również zajmuje się wydawaniem opinii prawnych. Strony konfliktu przed Trybunałem mogą stanowić: urzędy UE, kraje Unii, osoby prawne albo fizyczne z krajów członkowskich i funkcjonariusze międzynarodowi. W latach 1953-1992 do Trybunału wniesiono blisko 5400 spraw (nie licząc skarg, które składali funkcjonariusze).

Od roku 1989 przy Trybunale funkcjonuje Sąd Pierwszej Instancji. Zajmuje się on rozstrzyganiem większości konfliktów, gdzie strony stanowią osoby prawne albo fizyczne. Od jego decyzji przysługuje prawo do odwołania się do Trybunału.

Trybunał Obrachunkowy - zwany także Trybunałem Rewidentów księgowych, składa się z 15 funkcjonariuszy międzynarodowych, którzy kontrolują finanse UE

Poza instytucjami, UE wyposażona jest w sporą liczbę urzędów o charakterze pomocniczym (blisko 100). Istotną rolę w procesach o charakterze decyzyjnym odgrywa Komitet Gospodarczo-Społeczny, który reprezentuje grupy społeczne WE, którego Rada UE oraz Komisja doradzają się w kwestii aktów prawnych. Spełnia on często zadania grupy nacisku na rządy. Reprezentowaniem interesów regionalnych zajmuje się Komitet Regionalny, który uchwalono w oparciu o traktat z Maastricht. Na mocy tego traktatu powołano również Rzecznika praw Obywatelskich, który zajmuje się poszanowaniem praw człowieka przez urzędy UE.

Informacje dodatkowe

Budżet UE

UE nie jest finansowana ze składek krajów, lecz z tzw. dochodów (źródeł) własnych. Zalicza się do nich:

  • wpływy z opłat, które nakładane są na towary rolne, które importuje się z krajów trzecich;
  • wpływy z ceł, które pobiera w oparciu o wspólną taryfę celną od produktów z krajów trzecich;
  • część wpływów z podatku wartości dodanej VAT;
  • część produktu narodowego brutto (PNB).

Udział tych źródeł w ogóle dochodów jest zmienny oraz zależny od wielu czynników.

STRUKTURA WYDATKÓW

Na pozostałe wartości zalicza się kolejno: polityka wewnętrzna (6%); polityka zewnętrzna (6%); wydatki administracyjne (5%); kompensata (1%); rezerwa (2%).

Budżet UE, a wcześniej budżet wspólnot, ulegał powiększeniu z upływem każdego roku, łącznie ze wzrastaniem oraz poszerzaniem się działalności. Na przykład w roku 1979r. wynosił 14,8mld ECU, w 1988 - 41,8, w 1993r. - 65,5, a w 1994r. - 60mld ECU, w 1995r. - 76mld ECU. Kompozycja wydatków ulegała zmianie każdego roku. Od wdrążenia wspólnej polityki rolnej wiele z nich było przeznaczone na finansowanie rolnictwa. W roku 1994 wyniosły one 37,5mld ECU czyli ponad 50% budżetu. W ciągu ostatnich lat łącznie ze zmianą polityki rolnej zmniejszeniu uległ również procentowy udział w ogóle budżetu wydatków, które były przeznaczone na tą strefę. Powiększyły się za to wydatki na poczynania strukturalne, które miały służyć usuwaniu różnic gospodarczych oraz społecznych pomiędzy wybranymi obszarami (w roku 1994 21,5mld ECU), politykę wewnętrzną i aktywność oraz pomoc zagraniczną. Mała część budżetu jest przeznaczana na wydatki administracyjne (w roku 1994 - 2,4mld ECU).

Pozostałe informacje

(siedziba, języki, symbole)

Siedziba UE mieści się w Brukseli, i jest to także siedziba Komisji Europejskiej. Siedziba Parlamentu znajduje się natomiast w Strasburgu, jego sekretariat w Luksemburgu. Sesje plenarne Parlamentu przeprowadza się w Strasburgu oraz Brukseli (sesja budżetowa), natomiast jego komisje mają swoje zebrania w Brukseli. Miejscem siedziby Trybunału Sprawiedliwości oraz Trybunału Obrachunkowego jest Luksemburg.

Unia posługuje się jedenastoma językami oficjalnymi. Każdy z oficjalnych dokumentów ma być przetłumaczony na wszystkie jedenaście języków.

Symbole UE to:

  • godło: wieniec z dwunastu żółtych gwiazd na błękitnym tle, który symbolizuje pełnię, nieskazitelność oraz harmonię;
  • hymn: preludium "Ody do radości" pochodzące z IX Symfonii Ludwika van Beethovena.