Znaczna część średniowiecznej literatury czerpie swoje początki z religijnych kodeksów Kościoła, z nauczań społecznych, filozofii oraz z kultury katolickiej. Podstawowym elementem tego układu, było pojmowanie reguł świata jako hierarchicznie niezmiennych: Bóg, ludzie, potem zwierzęta i rzeczy materialne. W tej drabinie każdy miał swoje miejsce, znał i wykonywał przyporządkowane mu prawa. Nie mógł być ideałem człowiek, który chciała zmienić cos w tym stałym układzie wszechświata… jedynym wyjątkiem byli Ci ludzie, którzy poświęcali swoje życie Bogi i wierze, którzy z książąt stawali się żebrakami…

Co prawda mocno jednorodna, cała literatura tej epoki miała za zadanie kształtować odpowiednia i porządną osobowość obywatelską. Człowiek miał być zupełnie podporządkowany Stwórcy i wierze, odrzucać dobra doczesne i być odpornym na wszelkie pokusy cielesne i duchowe. Głównym celem miało być zbawienie i życie wieczne - a do tego można było dotrzeć jedynie poprzez umartwianie się, cierpienie i pokutę. W X wieku bardzo mocno zaczęła kształtować się kultura dworska i związane z nią rycerstwo. Za tym szło odpowiednie tło literackie, które już zaczynało swój podbój języków narodowych. Piśmiennictwo dworskie propagowało głównie postać idealnego rycerza - dworzanina, ale wzorce społeczne które dominowały średniowiecze były związane z osobami świętego, rycerza i władcy. Wartości, którymi te postaci miały się kierować były opisywane w wielu utworach na przestrzeni całej Europy.

"Legenda o świętym Aleksym" jest najbardziej popularnym literackim odzwierciedleniem wzorca świętego. Powstała już w XI wieku, a jej polski przekład powstał w wieku XV. Pochodzący ze znamiennego roku książąt rzymskich, postanowił odrzucić majątek i luksusy, wybierając życie żebracze, ubóstwo i cierpienie. Po męczeństwie Aleksy spotkał się z natychmiastową nagrodą, trafiając do nieba. Na podstawie życia Aleksego, można przybliżyć wzorzec średniowiecznego świętego. Jako dziecko odznaczał się wyjątkowością, a życie młodzieńcze było czyste i nienaganne. Ważniejsze od małżeństwa były śluby czystości i wierności Bogu. Aby móc dokonać wyboru zrezygnowania z życia w luksusach, musiał początkowo takie życie znać. Jego asceza polegała na ćwiczeniu ducha poprzez hartowanie ciała. Zarówno podczas życia, jaki i śmierci czynił różnorakie cuda. Innym przykładem wzoru świętego jest Franciszek z Asyżu. Za jego najbardziej charakterystyczną cechę uznaje się miłość i akceptacja wszelkich stworzeń na ziemi. Z jego przyczyny utworzone pojęcie franciszkanizmu do dnia dzisiejszego symbolizuje zrozumienie, ciepło, życzliwość i tolerancję.

Rycerz i jego ideał został doskonale opisany w "Pieśni o Rolandzie". Tytułowy bohater wraz z towarzyszem Olivierem są przykładami idealnych wojowników. Ale poza nimi istnieją także rycerze Okrągłego Stołu, czy męski Tristan. Ponieważ w Polsce tradycja rycerska była ograniczona, trzeba popatrzeć na piśmiennictwo pochodzące z Europy zachodniej.

Wzór rycerza miał pochodzić ze znanego, dobrze usytuowanego rodu, być mężczyzną urodziwym, doskonale ubrany, Musiał być silny i sprawny, a bronią posługiwać się jakby była częścią jego ręki. Miał być gotów na każde wyzwanie, w każdej chwili. Istotna była jego wojskowa sława i ceniony ponad wszystko honor - zarówno swój, jak i swojego władcy. Bardzo urozmaicone życie jakie wiedli wojownicy i cały system stworzony wokół nich doprowadził do pewnych tradycji i swoistych zachowań. Przykładem jest wyjątkowe przywiązanie do swojego wierzchowca i zbroi. Miłość nie była dla nich jedynie przyjemnością, ale również służbą - w momencie, gdy mężczyzna wybrał sobie damę musiał jej strzec i bronić także jej honoru. Rycerz zakrawa również o wzór doskonałego kochanka, którym na przykład był Tristan z "Dziejów Tristana i Izoldy". Ten wzór był również przekazywany przez lirykę miłosną wieków średnich, która idealizowała uczucia i namiętności, a były one przede wszystkim pragnieniem osiągnięcia ideału miłości.

Wzorzec osobowy władcy również można odwołać do "Pieśni o Rolandzie", lecz tym razem do osoby Karola Wielkiego. Był tak wspaniałym królem, że został opisany w wielu utworach. Kolejnym przykładem jest Marek w "Dziejach Tristana i Izoldy" i bliskie nam, wzorce Bolesławów Chrobrego i Krzywoustego, opisane piórem Galla Anonima w "Kronice Polskiej". Doskonały władca miał posiadać cechy boskiego pochodzenia, przede wszystkim miał przyjść na świat w cudownych okolicznościach, a Bóg był na co dzień obecny w jego życiu poprzez sny i wizje. Król był wspaniałym chrześcijaninem, był sprawiedliwy wobec ludu i wasali, uznawał dobro ogółu za najważniejsze w państwie, a jego postawą dominowały dostojność i honor.

Ideały postaw społecznych były różne w średniowieczu, tym samym dawano ludziom wybór swoich wartości nawet wewnątrz jednej postawy. Dobrze to widać na przykładzie wzorca świętego, gdzie jest Aleksy, dążący do samounicestwienia i Franciszek, który umiłował cały świat i jego wszystkie stworzenia. Nie trudno jest też sprecyzować jakie są cechy tożsame wszystkim postawom. Tutaj najbardziej oczywista jest wiara i gorące popieranie kościoła, przekonanie w łączność ciała z duchem, gotowość na wszelkie poświęcenia dla osiągnięcia swoich wartości lub celu i spełnienie miłości.