chronologia: Europa 1453 - 1545 (1563)

Polska 1543 - 1584

sonet - kanonizowany układ stroficzny wypowiedzi poetyckiej; utwór liryczny składający się z 14 wersów zgrupowanych w 2 czterowierszach i 2 tercynach. Zasadnicze znaczenie kompozycyjne ma w sonecie podział na 2 podstawowe człony, którym zazwyczaj odpowiadają samodzielne całostki tematyczne. Pierwsze 8 wersów - charakter opisowy, ostatnie 6 - refleksyjno-filozoficzny.

ABBA ABBA CDC EDE - włoski

ABAB ABAB CDC DCD - francuski

gargantuiczny - ogromny, kolosalny, żarłok, nienasycony, dobroduszny, jowialny olbrzym

pantagruelizm - rubaszny, cyniczny humor, wypływający z żywiołowej radości życia

kazanie - monologowa wypowiedź przeznaczona do wygłaszania wobec większego audytorium

trenpieśń elegijna opiewająca cnoty i zasługi zmarłego; wywodzi się z antyku (Owidiusz)

reformacja - ruch religijno-społeczny zapoczątkowany w 1517 roku przez Marcina Lutra mający na celu reformę Kościoła zhańbionego klęską wypraw krzyżowych i działalnością inkwizycji.

groteska - kategoria estetyczna, rodzaj satyry. Polega ona na silnym zdeformowaniu świata przedstawionego w utworze. Często pojawiają się w nim elementy karykatury i fantastyki.

Fantastyka - dziedzina literatury. Charakteryzuje ją duża swoboda w zakresie świata przedstawionego i postaci, bohaterów.

Utopia - utwór przedstawiający idealny ustrój polityczny, funkcjonujący na zasadach sprawiedliwości, solidarności i równości obywateli. Pierwsze utopie powstały już w starożytności (np. Państwo Platona).

Erotyk - poetycki utwór liryczny o tematyce miłosnej

Parafraza - to swobodna przeróbka utworu literackiego. Może się wiązać z rozwinięciem pierwowzoru lub być jego humorystyczną wersją.

Nowela - krótki utwór epicki o skondensowanej i wyraziście zarysowanej akcji. Akcja rozwija się w kierunku punktu kulminacyjnego, w którym rozstrzygają się losy bohatera.

Topos - powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Wskazuje na jedność kulturową danego kontynentu, czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka.

poeta doctus - poeta uczony, znający doskonale rzemiosło poetyckie, dzieła innych wybitnych twórców, kulturę i tradycję. Termin ten był używany w odniesieniu do poetów starożytności, poeta doctus był ideałem dla pisarzy humanizmu.

humanizm chrześcijański - połączenie humanizmu z wiarą; Kochanowski, Klemens Janicki;

antropocentryzm - charakterystyczna dla kultury, sztuki i światopoglądu renesansu tendencja filozoficzna, umieszczająca w centrum zainteresowania człowieka z jego wszelkimi potrzebami i możliwościami rozwoju.

Humanizm renesansowy - postawa intelektualno-moralna, wyrażająca troskę o potrzeby, szczęście, godność, swobodę rozwoju człowieka. Jest prądem filozoficznym i artystycznym. Przeciwstawia się teocentrycznej kulturze średniowiecza.

puenta - kulminacyjny punkt, końcowy, zaskakujący efekt dowcipu, opowiadania.

literatura parenetyczna - typ piśmiennictwa dydaktycznego, mającego na celu kształtowanie i propagowanie wzorów osobowych, związanych z określonymi funkcjami społ.

tercyna - 1. strofa trójwersowa otwarta o układzie rymów aba bcb cdc...; 2. układ stroficzny składający się ze strof trójwersowych o rymach aba bcb ..., spopularyzowany przez Boską komedię Dantego.