Wyznacznikami dramatu, który jest jednym z trzech rodzajów literackich są:

-występowanie dialogów

-wypowiedzi wielu postaci ( wielopodmiotowość)

-fabularność

-sceniczność( możliwość przedstawienia dramatu na scenie)

-didaskalia, tytuł, spis osób pełnią rolę ograniczonego "narratora"

Utwór dramatyczny może być realizowany jako dzieło literackie bądź jako inscenizacja teatralna. Ukazuje on działania bohatera i dlatego też fabuła staje się podstawą w kompozycji dramatu. Klasyczna fabuła dramatyczna podporządkowana jest jednemu celowi i posiada jeden wątek i pojawia się w niej konflikt. Akcja mająca charakter dynamiczny podzielona jest w nim na pięć etapów:

1.Ekspozycja- ukazuje najważniejszy konflikt utworu, kreuje wyjściowy układ zdarzeń, które dają początek kolejnym.

2.Rozwinięcie- najobszerniejsza faza fabuły

3.Punkt kulminacyjny- wydarzenie , gdzie napięcie spowodowane przeciwstawnymi dążeniami , osiąga najwyższy stopień wyrazistości

4. Perypetie- zdarzenie zwrotne, niespodziewane zmieniające kierunek rozgrywającej się akcji, po którym bohater znajduje się w nowej sytuacji i które powoduje przełom w jego losach

5. Rozwiązanie- zakończenie fabuły, rozstrzygające konflikt

Tak skonstruowany schemat kompozycji dramatu ma swoje źródła w antycznej teorii i był realizowany głownie przez starożytną tragedię i komedię a potem w dramacie realistycznym XIX wieku.

Dramat szekspirowski odbiega od tych norm. Z niego z kolei wywodzi się dramat romantyczny.

Taka konstrukcja dramatu jest zgodna z przyjętymi konwencjami spektaklu teatralnego, gdzie jego akcja podzielona jest na akty, odsłony oraz sceny.

Aktem nazywamy dany wycinek akcji, uwieńczony najczęściej istotnym zdarzeniem, który jest ważny dla jej dalszego rozwoju.

Sceną określamy całość wyróżnioną ze względu na biorące w niej udział osoby a jej zmiana następuje, kiedy pojawia się lub znika dana postać.

Ze względy na strukturę językową, składającą się z bezpośrednich wypowiedzi bohaterów ,wyróżnić możemy monologi , dialogi i tyrady, które się do nich zalicza. Tyrada jest dłuższą wypowiedzią bohatera, która przypomina budową monolog. Charakterystyczne dla dialogu w dramacie jest to, iż współtworzy on działania bohaterów i staje się zarazem środkiem ich przekazu. Dialog , zawierający głównie informacje przeznaczone dla odbiory ( informacje dotyczące faktów niezbędnych dla zrozumienia toku akcji) na drodze ewolucji zanikł ponieważ ta wykazywała tendencje zmierzające do ujmowania świata jako rzeczywistości zamkniętej i interpretującej się w swoim własnym obrębie. Strukturę językową dramatu współtworzą także monologi, które dzielimy na dwa rodzaje. Pierwszy to monolog właściwy, wypowiadany w chwili, kiedy bohater jest sam na scenie , drugi natomiast określany jest jako monolog na stronie i oparty jest na założenie, że słowa wypowiadane przez daną postać nie są słyszane przez innych, przebywających na scenie. Monolog spełniał istotne funkcje w klasycznym dramacie, natomiast w XVII i XVIII-wiecznych tragediach bazował na zasadach retorycznych i przypominał swą formą przemówienia. Dramat romantyczny zmienił jego

postać do formy romantycznej wypowiedzi o charakterze lirycznym (np. wystąpienie Konrada) co spowodowane było faktem, iż od połowy XIX wieku dramat był utworem pisanym prozą.

Także bezpośrednie zwroty skierowane do publiczności są formami wypowiedzi dramatu. Mogą one być wprowadzeniem, czyli prologiem a innym razem pojawiają się wewnątrz utworu i mają na celu świadome zakłócenie iluzji scenicznej.

W epoce starożytnej narodziły się dwa gatunki literackie, a mianowicie tragediakomedia.

TRAGEDIA

Tragedia- jej początki mają swoją genezę w kulcie poświeconemu bogowi winnej latorośli , narodzin i śmierci - Dionizosowi. W ciągu roku miały miejsce dwie uroczystości, które na początku przypominały orgie, lecz później ,na skutek wpływu kultu Apollina ich charakter stał się łagodniejszy. Na wiosnę, w czasie wyrównania się dnia z nocą odbywały się Wielkie Dionizje w miastach i były to podniosłe misteria. W ich trakcie chór złożonych z chłopców śpiewał dytyramby, czyli hymny na część bogów. Jesienią odbywały się z kolei Małe Dionizje. Miały one miejsce na wsiach i miały charakter wesołej, ludowej zabawy. Podczas takich imprez improwizowano na początku, ale między VII a VI w. p.n.e. pasterze, ubrani w koźle skóry, zaczęli wykonywać utwory specjalne układane przez poetów na tę okoliczność. Prawdopodobnie wtedy pojawiło się określenie tragedii bowiem "tragos" oznacza kozła a "oide" pieśń i też w tym właśnie czasu z chóru wyodrębnił się przewodnik. Pierwszego aktora, który był przeciwstawionym chórowi opowiadaczem, wprowadził Tespis z Ikarii w VI w. p.n.e. , kolejnego zaś Ajschylos (525- 456 p.n.e.), który był pierwszym wielkim twórcą tragedii greckiej. Sofokles ( 496- 406 p.n.e.) z kolei wpadł na pomysł wprowadzenia trzeciego aktora . Eurypides ok. 480 - 407/406 p.n.e. zapoczątkował rozwój tragedii psychologicznej i tragikomedii, która zawierała elementy komizmu. Arystofanes był z kolei najlepszym starożytnym komediopisarzem i przedstawicielem komedii starej- satyry politycznej.

Istotnym składnikiem marcowych Wielkich Dionizjów był konkurs dramatyczny, trwający trzy dni. W kolejne dni jeden artysta przedstawiał swoją tetralogie, czyli trzy tragedie i dramat satyryczny. Miejscem konkursu był okrągły plac -orchestra, czyli tanecznia, gdzie stał budynek o nazwie skene (barak) , z którego

wychodzili aktorzy. Od nazwy tego właśnie budynku powstał wyraz scena. Aktorzy używali masek i butów na koturnach.

Klasyczna tragedia, była utworem o patetycznym charakterze, która opierała się na nie dającym się zwyciężyć konflikcie między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi, w postaci losu, praw historycznych, racji społecznych, prawideł natury. To tragizm połączony z patosem był więc główną kategorią estetyczną tragedii, której bohaterami byli ludzie wybitnymi, determinowanymi przez fatum, czyli przeznaczenie.

Akcja tragedii podporządkowana jest zasada trzech jedności : miejsca, czasu( czas fabularny nie był dłuższy niż 24godziny) i akcji ( posiadała jeden wątek, bez epizodów i bohaterów, których pojawienie się przybliżało rozwiązanie konfliktu)

Tragizm- kategoria estetyczna, stawiająca bohatera w sytuacji tragicznej, która nie miała pozytywistycznego rozwiązania. Bohater musiał wybrać jedną z dwu równorzędnych racji a każda z nich doprowadzała go w konsekwencji do klęski, nierzadko śmierci.

Ironia tragiczna- określana jako "nieszczęśliwe zbłądzenie", jest sytuacją ukazującą bohatera , który będąc tego nieświadomym , dopuszcza się zbrodni lub innego niemoralnego czynu.

Fatum - czyli przeznaczenie. Los, który wg antycznych Greków, kierował życiem każdego człowieka, który sam nie mógł wpłynąć bezpośrednio na jego bieg. Nad wypełnieniem się Fatum czuwały Mojry, czyli boginie przeznaczenia. Klato i Lachezis miały za zdanie prząść nić ludzkiego życia a Atropos przecinał ją w momencie śmierci.

Katharsis- oznacza oczyszczenie. Określenie mające źródła od imienia mitycznego Katharsiosa, który z rozkazu Zeusa, oczyścił z winy , tzn. ukarał i przebaczył , Iksiona - pierwszego zabójcę. W związku z dramatem, oznaczało ono terapeutyczną siłę utworu scenicznego. Wskazywało na uwolnienie duszy z przewinień, oczyszczenie z negatywnych uczuć na drodze przeżycia litości i trwogi, których doświadczał widz, podczas oglądania tragedii niewinnego człowieka i kiedy uświadamiał sobie, że i jego mógł spotkać podobny los.

Tragedia klasyczna skomponowana była wedle następującego schematu:

  1. Prolog- rozpoczynał tragedię . Brały w nim udział dwie osoby, których dialog zaznajamiał widza o punkcie wyjścia akcji i przedstawiał w zarysie sylwetki bohaterów.
  2. Parodos- wejście chóru i jego pierwsza pieśń. Chór wprowadzał do tragedii element o charakterze lirycznym, spełniał rolę komentatora wydarzeń a czasem narratora i zdarzało się tez , że brał udział w akcji.
  3. Epejsodion i stasimon - odpowiednio były to dialogi kształtujące rozwój akcji oraz przeplatające się z nimi wejścia chóru, które także stanowiły znaczną cześć tragedii. Najczęściej przeplatały się ze sobą 3 do 5 tych elementów.
  4. Exodus- czyli forma podsumowania, którą poprzedzone było wejście chóru i kończyła akcję tragedii.

Nowożytna tragedia była już inaczej zbudowana a najwięcej zmian wprowadził do niej Szekspir, który pozbawił ją zasad trzech jedności, wprowadził epizod często o charakterze humorystycznym lub groteskowym.

Tragedia była popularna w dawnych epokach a ostatnim okresem jej popularności był wiek XVII we Francji ( twórczość Corneille'a i Racine'a)

KOMEDIA

Stanowiła przeciwieństwo go gatunku tragedii i tworzyła utwory o pogodnej tematyce, wartkiej akcji, której zwieńczenie było pozytywne dla bohaterów. Stosowała komizm sytuacyjny, charakteru , językowy, karykaturę i groteskę i często miała charakter satyryczny.

Geneza komedii, która powstała w starożytnej Grecji, wiązała się z dwoma źródłami:

1.attyckim- były to obrzędy dionizyjskie, podczas których podśpiewywano piosenki o charakterze swawolnym i satyryczny, które towarzyszyły wesołym pochodom w kultach Dionizosa

2. doryckim- chodziło o mimy ludowe , czyli scenki ludowe lub mitologiczne realizowane na zasadzie improwizacji

W V w. p.n.e. swój żywot rozpoczęła komedia staroattycka , która była właściwie satyrą polityczną, wykorzystującą motywy baśniowo- fantastyczne, groteskowe , parodystyczne oraz realistyczne z atakami aluzyjnymi bądź bezpośrednimi , na postaci i instytucje współczesnego życia publicznego. Kompozycja tej tragedii miała charakter epizodyczny a jej styl był nazbyt realistyczny, nie stroniący od wulgarności. Ten typ komedii tworzony był przez Arystofanesa ,autora "Chmur", "Ptaków", "Żab".

Komedia Średnia, rozwijała się w IV w. p.n.e. i były to utwory pozbawione chóru i nie podejmujące tematów politycznych a przedstawiająca realistyczno- humorystyczne scenki z życia codziennego i bazująca na opowieściach mitologicznych.

Okres od IV- II w. p.n.e. to czas kształtowania się komedii nowej, gatunku uprawianego m.in. przez Menandra, autora "Sądu tajemniczego". W duchu tego typu komedii powstawały komedie o charakterze psychologicznym i komedie sytuacyjne, które podejmowały tematy związane z codziennością życia rożnych środowisk społecznych . Komedia ta wprowadziła także szeroki zestaw typowych bohaterów komediowych i wywarła wpływ na rozwój komedii rzymskiej, specjalnie fabulla palliata ( przede wszystkim tłumaczenia i parafrazy komedii nowych), które tworzyli Plaut czy Terencjusz. Fabulla togata, czyli komedia rzymska, prezentująca egzystencję rzemieślników ,bazowała głównie na motywach rodzimych. Ona właśnie przejęła z greckiej komedii wiele norm dotyczących kompozycji.

Epoka średniowiecza uformowała intermedium i farsę, czyli gatunki wywodzące się z tradycji ludowej.

W wiekach od XVI do XVII kształtowała się commedia dell'arte.

To czasy odrodzenia zapoczątkowały rozwój nowożytnych form gatunkowych.

Rozwój komedii nowożytnej zapewnił powstanie wielu jej odmianom tematyczno -kompozycyjnym:

-komedia sytuacji i będąca jej odmianą komedia intrygi

-komedia charakterów

-komedia satyryczna a w jej obrębie obyczajowa i polityczna

W XVI -XVII wieku formowały się dwa ważne typy komedii, które konkurowały ze sobą do połowy XIX wieku. Były to:

Komedia romantyczna- powstała na podstawie dramatu angielskiego w epoce elżbietańskiej ( utwory Szekspira takie jak "Sen nocy letniej", "Jak wam się podoba"," Wieczór Trzech Króli" i dramat hiszpański- Lope de Vega, Calderon).

Komedia ta zawiera nawiązania do form komicznego teatru ludowego, łączyła realizm z baśniową fantastyką a farsę z lirycznością i poetyckością. Jej rozwój nastąpił w XVIII wieku, m.in. we Włoszech ( twórczość C.Gozzi "Księżniczka Turandot") a w kolejnym wieku w romantyzmie.

Komedia stosująca komizm sytuacyjny, charakteru i obyczajowy, ukształtowana przez Moliera ( autora "Pociesznych wykwintnisiów", "Szkołyżon", "Świętoszka", "Mizantropa"). Ten typ komedii na gruncie polskim w XVII wieku realizowany był przez F. Zabłockiego ("Fircyk w zalotach"), zaś w XIX wieku przez A. Fredro,( "Zemsta", "Śluby panieńskie").

Dramat mieszczański , kształtujący się od XVII wieku, wpłynął na wyłączność gatunkową komedii ponieważ łączył motywy stricte komediowe z elementami charakterystycznymi dla dramatu poważnego.

Wczasach realizmu oraz naturalizmu komedia zależna była od dramatu obyczajowo- psychologicznego. Była to twórczość A. Czechowa, G. Hauptmanna, G. Zapolskiej.

W tym czasie rozwijała się także komedia bulwarowa, spełniająca rolę zabawową.

XX wiek nadal rozwijał tradycyjne odmiany komediowe ale pojawiają się także formy, gdzie rola akcji, charakterów , tła obyczajowego ulega sporemu ograniczeniu , natomiast ważniejsze stają się dialektyka postaw światopoglądowych i moralistyka cechująca się paradoksalnością (G.B. Shaw, L. Pirandello) a także groteskowa hiperbolizacja ukazująca dane ideologie (W. Majakowski, B. Brecht).

Poza tym pojawił się nowy typ komedii czarnej i spopularyzowały się tragikomediafarsa

(F. Dürrenmatt).

W dramacie groteskowym ( teatrze absurdu), klasyczne elementy komedii nabierają innych znaczeń i wartości.

GATUNKI DRAMATU SREDNIOWIECZNEGO

Misteria

Utwory religijne, podejmujące tematy zaczerpnięte z Nowego Testamentu. W czasie średniowiecza nie były one autonomicznym dziełem literackim, lecz częścią obrzędu. Misteria charakteryzowało występowanie intermediów, które były scenami komicznymi, głównie o charakterze groteskowo- satyrycznym i których rola polegała na przerywaniu akcji. Na gruncie polskim misterium stworzył m.in. Mikołaj z Wilkowiecka -"Historia o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim" z XVI wieku.

Moralitety

Utwory alegoryczne ,podejmujące treści moralizatorskie. Bohaterami ich były personifikowane pojęcia, jak Dobro i Zło, które toczyły walkę o duszę człowieka.

(Jana Bielecki "Komedia o Justynie i Konstancji").

DRAMAT ROMANTYCZNY

Nazwy tej nie powinno się wiązać z nazwą epoki. Twórcy tego typu dramatu , a więc W. Hugo, J. Słowacki, Z. Krasiński i A. Mickiewicz, korzystali z doświadczeń Szekspira. W ich utworach brakowało zasady trzech jedności. Fabuła miała luźną kompozycję i dawała sporą swobodę poszczególnym epizodom. Ich utwory były synkretyczne- łączyły formy dramatyczne z poetyckimi i epickimi. Zdołali oni też w sposób swobodny zasymilować sceny zbiorowe z małymi fragmentami o charakterze lirycznym.

Jest więc cechą typową dla tego dramatu, współwystępowanie w obrębie jednego utworu rozmaitych technik dramaturgicznych, gatunków literackich i styli.

Synkretyzm tego dramatu pozwalał mu na oddawanie skomplikowanych i nierzadko przeciwstawnych racji ideologicznych. Otwartość jego kompozycji z kolei wskazywała na tak ukształtowaną wizję świata, gdzie chaos jest istotniejszy niż ład, emocję górują nad równowagą, a wieloznaczne zjawiska oraz sytuacje, stwarzają ciągłe dylematy, powodujące , że stają się one niemożliwymi do rozwikłania.

DRAMAT OBYCZAJOWO-PSYCHOLOGICZNY

Gatunek ten poprzedzony był niektórymi formami dramatycznymi wieku XVII, w szczególności dramatem mieszczańskim. Dramat ten charakteryzowały tendencje realistyczne, i akcja nie naruszająca zasad prawdopodobieństwa życiowego, co też odzwierciedliło się w sferze języka, który zaczął przypominać potoczny. Dążności te mają związek z pewną koncepcją teatru, wedle której, widz ma odnosić ważenie prawdziwości ukazywanej sceny, czemu służyła konwencja tzw." czwartej ściany". Budowa i inscenizacja dramatu miały stanowić prawdziwą, zamkniętą w sobie rzeczywistość, która miała być tak kreowana, żeby sprawiała wrażenie nie przeznaczonej dla publiki.

Autorzy sztuk eksponowali treść obyczajową dzieł ale także psychologię bohaterów biorących udział w akcji. Ibsen czy Rittner na przykład , zwracali w swoich utworach uwagę na analizowanie życia psychicznego swoich postaci osadzonych w konkretnej rzeczywistości społeczno-obyczajowej.

DRAMAT EPICKI

Wiąże się z tradycjami ekspresjonistycznymi a jego kreatorem i animatorem był B. Brechy, który stworzył takie dzieła jak, "Matka Courage", czy " Kaukaskie koło kredowe", za pomocą ciągu swobodnie ze sobą połączonych scen, które tworząc całość , ukazywały pewien proces społeczny. Moralistyka jego dramatów przejawiała się w zwrotach do publiczności, songach , czyli pieśniach stanowiących komentarz akcji , widzianych z perspektywy danych idei społeczno -politycznych a także w partiach dialogowych, które na celu miału komentowanie dziejących się wypadków.

DRAMAT POETYCKI

To gatunek najbardziej zróżnicowany wewnętrznie we współczesnej sztuce. Forma jego wiersza nie jest warunkiem niezbędnym, natomiast własnością wspólną jest ukazywanie świata przedstawionego w formie przenośni i stylizacja tych utworów w postaci licznych odwołań np. do tragedii, misterium, moralitetu lub dramatu romantycznego , natomiast w sferze tematyki do wątków zaczerpniętych z Biblii, mitologii czy legend. Ważnym wyznacznikiem tego gatunku jest podejmowanie aktualnej tematyki filozoficznej.

Dramatami poetyckimi są dzieła Wyspiańskiego lub T.S. Eliota (np. "Morderstwo w katedrze").

DRAMAT GROTESKOWY

Stał się najbardziej charakterystyczną formą awangardy teatralnej w I połowie XX wieku. Jego geneza wiąże go z ekspresjonizmem ( twórczość S.I. Witkiewicz) i przede wszystkim z surrealizmem. Jego najważniejszymi prekursorami byli Jarry ( "Ubu-Król" ) i Apollinar ("Terezjasz").

Ta odmiana dramatyczna wykorzystuje tematy dotyczące absurdalności ludzkiego życia w otaczającej go współczesnej rzeczywistości ( Beckett, Różewicz). Ta absurdalność przejawia się np. w kreowaniu dialogu, który zdaje się nie mieć sensu i który budowany jest za pomocą

niby chaotycznych ułamków codziennych rozmów ( np. "Łysa śpiewaczka" Ionesco). Tak specyficznie konstruowane dialogi są jednak zabiegiem świadomym, będącym efektem przeświadczenie dotyczącego braku możliwości porozumienia pomiędzy ludźmi. Często utwory te mają charakter parodystyczny, np. "Zabawa" Mrożka, która jest parodią "Wesela" Wyspiańskiego czy pewne dramaty Gombrowicza, które są parodiami Szekspira.