Bunt - jest to przeciwstawienie się czemuś lub komuś, stawienie mu oporu. Może być indywidualny lub zbiorowy. Spontaniczny lub zorganizowany. Pokojowy lub zbrojny.

Synonimy: protest, opór, sprzeciw, niezgoda, podburzanie.

Może to być również zorganizowana akcja przeciw rządzącym. Rewolucja, przewrót lub zbrojny spisek.

Motywy buntu pojawiają się w wielu utworach literackich, w różnych epokach.

BUNT PRZECIWKO BOGU

Biblia - Stary Testament

  • Lucyfer - upadły anioł - najniebezpieczniejszy buntownik biblijny - za karę został strącony do piekła i stał się przywódcą wszystkich sił przeciwstawiających się Bogu (Iz 14, 12-15)
  • Adam i Ewa - pierwsi ludzie, którzy zbuntowali się przeciwko nakazowi Boga - zjedli owoc zakazany (z Drzewa Wiadomości Dobrego i Złego) - zostali za to surowo ukarani: wygnano ich z raju, skazano ich na cierpienie i ciężką pracę - Ewa miała rodzić w bólach dzieci - Adam pracować w znoju i trudzie, by utrzymać rodzinę - oboje zostali skazani na choroby i trudy codziennego życia (Rdz 3, 16-19)
  • budowniczowie wieży Babel - zazdrościli potęgi i wszechwładzy Bogu - chcieli wykazać, że są równie potężni jak Bóg budując wieżę sięgająca nieba - za karę Bóg pomieszał im języki i nie dokończyli budowy (nie mogli się porozumieć)
  • Kain - Kain był rolnikiem, jego brat, Abel, pasterzem - Kain zbuntował się przeciwko decyzji Boga, który odrzucił jego ofiarę a przyjął ofiarę jego brata - z zazdrości zabił go, uważał bowiem, że powinni być traktowani jednakowo i poczuł się przez Boga odrzucony - został skazany na tułaczkę i napiętnowany - po wygnaniu osiedlił się na wschód od Edenu
  • Izraelczycy wędrujący do Ziemi Obiecanej - kiedy Mojżesz udał się na górę Synaj, aby wypełnić wolę Boga i odebrać od niego tablice z dziesięciorgiem przykazań, Izraelici złożyli ofiarę całopalną złotemu cielcowi, uczynił to Aaron, brat Mojżesza i jego następca w czasie jego nieobecności, ulegając presji większości - wyznali wiarę innemu bogu, przestali być posłuszni, co rozgniewało Boga - chciał zgładzić ich wszystkich z wyjątkiem Mojżesza, który pozostał mu wierny - uniknęli całkowitej zagłady dzięki Mojżeszowi, który wyprosił u Boga łaskę - Mojżesz wysłał na nich Lewitów (ci go poparli), którzy zabili około trzech tysięcy mężczyzn (opis znajduje się w Księdze Wyjścia - Wj 32)

"Zatrzymał się Mojżesz w bramie obozu i zawołał: «Kto jest za Panem, do mnie!» A wówczas przyłączyli się do niego wszyscy synowie Lewiego. I rzekł do nich: «Tak mówi Pan, Bóg Izraela: "Każdy z was niech przypasze miecz do boku. Przejdźcie tam i z powrotem od jednej bramy w obozie do drugiej i zabijajcie: kto swego brata, kto swego przyjaciela, kto swego krewnego"». Synowie Lewiego uczynili według rozkazu Mojżesza, i zabito w tym dniu około trzech tysięcy mężów."

(Wj 32, 26 - 28)

Biblia - Nowy Testament

  • syn marnotrawny z przypowieści Jezusa - zbuntował się przeciwko ojcu, pragnął wyzwolić się spod władzy ojca, dlatego zażądał podziału majątku jeszcze za jego życia i opuścił rodzinny dom, zabierając swój cały dobytek ze sobą - jego postępowanie okazało się jednak nieodpowiedzialne: prowadził hulaszczy i rozrzutny tryb życia, czego skutkiem było utracenie majątku - bieda, poniżenie skłoniło go do powrotu do domu i proszenia o łaskę ojca, który wybaczył mu wszystko i przyjął z otwartymi ramionami (Łk 15)
  • brat syna marnotrawnego - buntuje się przeciwko decyzji ojca, którą uważa za niesprawiedliwą dla siebie - brat roztrwonił bowiem swoją część majątku, a teraz ojciec korzysta z jego części (Łk 15)

Mitologia grecka

  • Prometeusz - tytan przychylny ludziom (m.in. wykradł dla nich ogień) - naraził się tym Zeusowi - za karę przykuty do skał Kaukazu, a orzeł wyrywa mu wątrobę, która stale odrasta
  • Prometeusz zbuntował się przeciw Zeusowi w trakcie składania ofiary w Mekone, użył wówczas podstępu, dzięki któremu Gromowładny otrzymywał w ofierze gorszą część zwierzęcia - zaproponował bowiem, by Zeus sam wybrał sobie między dwiema częściami wołu, które położył przed nim tytan - Zeus nieświadomy podstępu wybrał część, która wydawała mu się lepsza, a w rzeczywistości były to tylko kości przykryte tłuszczem - Zeus bardzo rozgniewał się po tym fakcie
  • Zeus nie chciał, by ludzie rozwijali się cywilizacyjnie, uważał ich za niedoskonałe, słabe, śmiertelne stworzenia, godne jedynie zagłady - innego zdania był Prometeusz, który wykradł ogień z Olimpu i podarował go ludzkości - nie uważał, że ogień powinni posiadać tylko bogowie
  • pomógł również ludziom, gdy Zeus wręczył Pandorze puszkę pełną nieszczęść - przestrzegał ich przed otwieraniem jej, gdyż może stać się coś złego - niestety, nie posłuchano go, Pandora otworzyła puszkę uwalniając plagi - przerażona zamknęła ją, ale było już za późno - ludziom pozostała tylko nadzieja
  • od imienia Prometeusza powstało pojęcie "prometeizm" jako wyraz buntu przeciwko zastanym regułom świata i wobec Boga, który pozwala, żeby ludzie cierpieli
  • Hefajstos - zbuntował się przeciwko Zeusowi, gdy ten powiesił za ręce, przy pomocy złotego łańcucha, Herę (Hera była matką Hefajstosa) na Olimpie - ojciec strącił go za to z góry - ten upadł z wielkiej wysokości na wyspę Lemnos -nie obyło się bez konsekwencji: upadek spowodował kalectwo Hefajstosa (okulał)

Epika grecka

Również w Iliadzie Homera pojawiają się motywy buntu.

Buntuje się Achilles, który uważa się za pokrzywdzonego, gdy Agamemnon odbiera mu jego piękną brankę, Bryzeidę, by pokazać swoją przewagę władcy. Powoduje to obrazę bohatera i jego wycofanie się z walki (za radą jego matki, Tetydy), a jednocześnie odwrócenie sprzyjającego losu - Grecy mogli bowiem wygrywać tylko wtedy, gdy był z nimi Achilles. Staje się to przyczyną śmierci jego najlepszego przyjaciela, Patroklosa, który okazuje się prawdziwym patriotą i bohaterem. Nie chcąc dopuścić, by Grecy przegrali z kretesem, ubiera na siebie zbroję sławnego przyjaciela. Niestety, okazuje się, że nie potrafi sprostać wrogom i ginie z ręki Hektora. To doprowadza Achillesa do rozpaczy i żądzy zemsty. Powraca na pole bitwy i walczy jeszcze bardziej ofiarnie, czekając ciągle na okazję pomszczenia Patroklosa.

Dramat grecki

W Antygonie motyw buntu jest wyraźnie zaznaczony. Protest głównej bohaterki, Antygony, będącej przedstawicielką przeciwstawnych racji do tych, które reprezentuje jej władca, doprowadza do tragedii. Jednak jest ona słuszną buntowniczką. Broni praw boskich, nakazujących ostatnią posługę względem zmarłych. Przeciwstawia je nakazowi króla, Kreona, który zakazał pochować jednego z braci Antygony, Polinejkesa, uznając go za zdrajcę. Antygona nie jest władcą państwa, nie musi kierować się dobrem społecznym, może, jako prywatna osoba, aktywnie domagać się wypełniania praw, w które wierzy. Nawet, jeżeli miałoby się to wiązać z poważnymi konsekwencjami - za złamanie zakazu czekała sprawcę kara śmierci (zamurowanie w grocie).

Treny Jan Kochanowski

  • bunt ojca po śmierci ukochanej córki - jest on najmocniejszy w trenach IX do XI, w których możemy obserwować kryzys światopoglądowy podmiotu lirycznego - w Trenie X zrozpaczony ojciec posuwa się do bluźnierstwa, woła: "gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest"; wątpi w istnienie życia pozagrobowego - w Trenie XI oskarża wrogą według niego siłę rządzącą światem o komplikowanie spraw ludzkich, dokuczanie zarówno złym, jak i dobrym, uważa, że przeciwko wyrokom owej siły nie pomoże ani uczciwe życie, ani pobożność - w całym cyklu Kochanowski sprzeciwia się również filozofii stoików, która nie potrafi przezwyciężyć bólu i nie sprawdza się w przypadku najcięższych nieszczęść dotykających człowieka, takich jak np. śmierć najbliższych mu ludzi

"Kogo kiedy pobożność jego ratowała?

Kogo dobroć przypadku złego uchowała?

Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy,

Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy."

(Tren XI)

  • Trenie XII - płacze po stracie córeczki, traci całkowicie nadzieję, którą pochował razem z dzieckiem, nie widzi ratunku w niczym, tak wielki jest jego ból

"Tak wiele cnót jej młodość i takich dzielności

Nie mogła znieść: upadła od swej[że] bujności,

Żniwa nie doczekawszy. Kłosie mój jedyny

Jeszcześ mi sie był nie zstał, a ja twej godziny

Nie czekając, znowu cię w smutną ziemię sieję,

Ale pospołu z tobą grzebę i nadzieję,

Bo już nigdy nie wznidziesz ani przed mojema

Wiekom wiecznie zakwitniesz smutnemi oczema."

(Tren XII)

Także Szekspir nie unika tego motywu pojawia się on m.in. w Makbecie. Tytułowy bohater okazuje się człowiekiem niehonorowym, nie przestrzegającym dawnych tradycji - świętego prawa gościnności, ani obowiązków względem króla (w średniowieczu wasal zobowiązany był do ślepego posłuszeństwa seniorowi, do chronienia jego zdrowia i życia) - w żadnym wypadku nie miał prawa zabijać go, tym bardziej, że Dunkan był władcą sprawiedliwym, dobrym, łagodnym i mądrym. Swój czyn popełnił wyłącznie z samolubnej chęci przejęcia władzy. Zbrodnia odbije się echem na życiu mordercy - będzie ono pełne strachu i zbrodni. Sam Makbet podsumuje je tuż przed swoim zgonem: życie jest tylko przechodnim półcieniem, nędznym aktorem (...)" powieścią idioty.

Faust Goethe

  • tytułowy Faust zawiera pakt z diabłem, pragnie być wreszcie szczęśliwy - okazało się bowiem, że wyłączne poświęcenie się nauce nie nadało sensu jego życiu - oddając się siłom zła staje się buntownikiem wobec Boga - za co karą jest piekło (Faust zostaje jednak ułaskawiony przez Boga, gdyż uszczęśliwiał innych)

Dziady część III Adam Mickiewicz

  • sprzeciw wobec zaborcy, cara
  • bunt Konrada przeciw Bogu (Wielka Improwizacja), wyzwanie go na pojedynek, oskarżanie o to, że nie jest miłosierny, tylko rozumny, żądanie, by oddał mu władzę nad ludzkimi uczuciami, duszami, które uszczęśliwi, w swoich wyrzutach Konrad o mało nie popełnia niewybaczalnego bluźnierstwa, za które zostałby na wieki potępiony, i nie nazywa Boga carem

Zbrodnia i kara Fiodor Dostojewski

  • Rodion Raskolnikow - protest przeciwko Bogu (człowiek może sam tworzyć prawa) - brak akceptacji dla niesprawiedliwości na świecie, gdzie jedni są bogaci (także kosztem innym), a drudzy cierpią biedę, jak on czy Sonia, która aby pomóc rodzinie została prostytutką
Dies irae - Jan Kasprowicz
  • oskarżenie Boga o manipulację: stworzenie przez niego grzechu i zła, za które zrzuca winę na człowieka ("przez grzech Twój, Boże..., ginę, ginę, ginę") - kryzys wiary w Boga

"Kyrie elejson!

Straszny przed nami otworzyłeś grób...

I płyną, płyną te milczące krzyże

razem z ruchomym, wielkim trzęsawiskiem,

które swą rdzawą kałużą oblewa

męczeńskie drzewa.

Wszystko, co było dalekiem i bliskiem,

co opadało w niedojrzaną głąb

i w niedojrzane wznosiło się wyże,

teraz tym wielkim, grząskim bagnem płynie

w Pańskiego gniewu ostatniej godzinie...

Kyrie elejson!!

Światy pochłania nieprzebyty muł,

światy, od bożych odepchnięte bram."

(Dies ireae Jan Kasprowicz)

Trupięgi Bolesław Leśmian

  • nędza wzbudza niezgodę na niesprawiedliwy świat, w którym biedak nie ma nawet w czym być pochowany - symbolem biedy stają się trupięgi (buty zrobione z łyka)
  • jest to również protest przeciw Bogu, zezwalającemu na taką rzeczywistość
  • podmiot liryczny przypuszcza, że nawet po śmierci nic się nie zmieni - i zapowiada swój przyszły opór wobec Boga i "będę tupał na niego tymi trupięgami"

Dusiołek Bolesław Leśmian

  • skarga wobec Boga: "Nie dość ci, żeś potworzył mnie, szkapę i wołka, jeszcześ musiał takiego zmajstrować Dusiołka?" - pod żartobliwą formą ukrywa się głębsza myśl - zło istnieje, nie jest wytworem człowieka, podobnie jak brzydota i wynaturzenie - pytanie o sens zła.

Zdążyć przed Panem Bogiem Hanna Krall

  • Marek Edelman - kardiochirurg - ratuje beznadziejne z punktu medycznego przypadki, żeby zwyciężyć z Bogiem, przechytrzyć go, ocalić "płomień życia"
  • także w czasie wojny dopomaga innym, ratując im życie

Chłopi Władysława Reymonta

  • Antek, syn Boryny - okazuje się największym buntownikiem ze wszystkich mieszkańców Lipiec
  • buntuje się przeciwko własnemu ojcu, chce mieć własne gospodarstwo i ziemię, nie chce być parobkiem na ojcowiźnie, przez długi okres czasu nie okazuje jednak swoich uczuć, gdyż wie, że odziedziczy wszystko po ojcu, a poza tym ma rodzinę - w końcu jednak konflikt narasta (powodem małżeństwo ojca z dużo młodszą od niego Jagną) i Anteg musi opuścić z rodziną dom ojca
  • powodem konfliktów rodzinnych Borynów jest silna natura zarówno ojca, jak i syna - żaden nie chce ustąpić, a także zazdrość o ziemię (chłopi mając dużo potomstwa ciągle rozdrabniali ziemię, dlatego była ona bardzo cenna) i nawet o Jagnę, najpiękniejszą dziewczynę we wsi, z którą ożenił się jego ojciec
  • Antek nawiązując romans z Jagną działa wbrew normom obyczajowym, co również można uznać za przejaw buntu - ze strony ich obojga
  • stary Boryna - buntuje się przeciwko synowi, domagającemu się podziału majątku - uważa, że skoro ziemia jest jego, to on będzie decydował, co z nią zrobi
  • bunt chłopów przeciwko obcym - konflikt zbrojny, którego efektem jest uwięzienie Antka
  • Szymek Dominikowej - sprzeciwia się woli matki i żeni bez jej błogosławieństwa z Nastką, samodzielnie buduje dom i wspólnie z żoną powoli dorabiają się

BUNT PRZECIWKO RODZICOM, STARSZEMU POKOLENIU

Biblia - Nowy Testament

  • syn marnotrawny - sprzeciwił się przyjętym regułom, według których syn winny był posłuszeństwo ojcu i postanowił się usamodzielnić - roztrwonił swoją połowę majątku, więc wrócił skruszony i został przyjęty przez ojca z otwartymi ramionami - to wywołało bunt jego starszego brata, który poczuł się niedoceniony

Oda do młodości Adam Mickiewicz

  • tradycyjny bunt młodości przeciw zastanej rzeczywistości i regułom nią rządzącym

Nad Niemnem Eliza Orzeszkowa

  • Witold Korczyński - nie zgadza się ze swoim ojcem - typowy konflikt pokoleniowy - jest pozytywistą, zwolennikiem poprawy losu chłopów, nie uznaje podziałów społecznych

Doktor Piotr Stefan Żeromski

  • Piotr Cedzyna - sprzeciwia się własnemu ojcu - oskarża go o wyzyskiwanie robotników, o okradanie ich - wyjeżdża z domu rodzinnego bez pożegnania - czuje się zobowiązany do spłaty haniebnego długu (pieniądze, które otrzymywał na kształcenie)

Moralność pani Dulskiej Gabriela Zapolska

  • Zbyszko - syn Dulskiej - buntuje się przeciw matce - konflikt pokoleniowy - zachowuje się prowokacyjnie - prowadzi tryb życia, który jest dla niej oburzający (wraca późno w nocy, przebywa w kawiarniach) - grozi jej nawet, że ożeni się z Hanką, służącą, której zrobił dziecko

Chłopi Władysław Reymont

  • Antek - syn Boryny - bunt pokoleniowy przeciw ojcu - pragnie mieć swoje gospodarstwo, a musi prosić o łaskę ojca, u którego mieszka z rodziną - naraża się mu i zostaje wyrzucony z domu (z żoną i dziećmi) - mieszkają u ubogich Byliców - kara nie zmienia młodego Boryny, nadal zazdrości ojcu majątku, władzy, a nawet żony, Jagny (ma z nią romans)
  • Szymek Dominikowej - tu również pojawia się konflikt pokoleniowy, tym razem przeciw matce - Dominikowa nie wyraża zgody, by syn ożenił się z Nastką, ten okazuje nieposłuszeństwo - żeni się i samodzielnie buduje dom

BUNT PRZECIWKO KONWENANSOM, ZASADOM, OBYCZAJOWOŚCI

Nad Niemnem Eliza Orzeszkowa

  • Justyna Orzelska - odrzucenie konwenansów społecznych - popełnia mezalians, wychodzi za mąż za Bohatyrowicza

Giaur George Byron

  • Giaur jest chrześcijaninem żyjącym w muzułmańskim kraju - buntuje się wobec jego obyczajowości - zakochuje się w niewolnicy - po jej zamordowaniu przez jej właściciela, Hassana poprzysięga zemstę i dokonuje jej - następnie wstępuje do klasztoru - jest jednak niewierzącym, unika spowiedzi, modlitw (opór przeciw Bogu)

Dziady część IV Adam Mickiewicz

  • sprzeciw nieszczęśliwie zakochanego - bunt przeciw romantycznemu wzorcowi miłości zawartemu w ówczesnej literaturze: Cierpieniach młodego Wertera, Nowej Heloizie i przeciw księdzu, który jako nauczyciel podsuwał mu je do czytania - opór przeciw uznawaniu majątku za rzecz niezbędną do osiągnięcia szczęścia

Pan Tadeusz Adam Mickiewicz

  • Jacek Soplica - bunt przeciw niesprawiedliwym i dyskryminującym stosunkom społecznym, które stały się przyczyną tragedii: rozstania dwóch kochających się osób (Jacka i Ewy Horeszko, córki bogatego ziemianina - mężczyzna otrzymał czarną polewkę) oraz zabicia magnata, za co Soplica srogo odpokutował

Nie-Boska komedia Zygmunt Krasiński

  • hrabia Henryk - bunt przeciw codziennemu, szaremu małżeńskiemu życiu, w którym nie ma miejsca na poezję - szukanie ideałów wbrew wszystkiemu - unieszczęśliwienie żony i samego siebie
  • bunt społeczny warstw uciskanych przeciw arystokracji, uznanej za "zgrzybiałą" i "robaczywą" - rewolucja - walka biednych o chleb, zarobek, czas wolny, czyli ogólnie mówiąc, o lepsze prawa

Ojciec Goriot Honoriusz Balzac

  • Rastignac - protest przeciw prawu dżungli panującemu w Paryżu, które pozwala na osiągnięcie wysokiej pozycji społecznej i majątku tylko przy pomocy sprytu, przestępstw, oszustw, wyzyskiwaniu innych. Tu, żeby "wypłynąć" należy nauczyć się zasad, przystosować się do nich. I dlatego Rastignac mówiący do Paryża: "teraz się spróbujemy!" przestaje być obrońcą pozytywnych wartości, a staje się wojownikiem o swoje prywatne interesy - zmienia rodzaj buntu

Lalka Bolesław Prus

  • pani Wąsowska - próba obalenia konwenansów, nakazujących kobiecie czekać biernie na zainteresowanie mężczyzny i jego starania o nią - proponuje Wokulskiemu romans - twierdzi, że kobieta ma prawo sama wybierać sobie kochanków

Potop Henryk Sienkiewicz

  • Andrzej Kmicic - pyszny zawadiaka, gwałtowna natura buntująca się przeciwko władzy innych nad sobą - musi pod przybranym nazwiskiem odbyć pokutę i zmazać swoje winy, aby zyskać przychylność ukochanej kobiety, Oleńki

BUNT PRZECIWKO AGRESOROWI, OKUPANTOWI, ZABORCY

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech Józef Wybicki

  • utrata niepodległości Polski wzbudzała nastroje buntownicze i chęć odwetu - marzono o wyzwoleniu, zdobytym zbrojnie - pisano utwory zachęcające do walki - jednym z nich był właśnie Mazurek Dąbrowskiego, głoszący: "co nam obca moc wydarła, szablą odbijemy"

"Jeszcze Polska nie umarła,

Kiedy my żyjemy.

Co nam obca moc wydarła,

Szablą odbierzemy."

(Mazurek Dąbrowskiego Józef Wybicki)

Konrad Wallenrod Adam Mickiewicz

  • bunt przeciw Krzyżakom okupującym Litwę - podstępne, niehonorowe działanie w celu osiągnięcia wyższego celu (bunt przeciw sobie samemu, wartościom przez siebie wyznawanym)

Kordian Juliusz Słowacki

  • Kordian - bunt przeciw carowi, nieudana próba zabicia go - opór przeciw decyzji innych spiskowców, którzy nie decydują się na zamach - za karę zamknięty w szpitalu dla umysłowo chorych, a później skazany na śmierć przez rozstrzelanie

Bagnet na broń Władysław Broniewski

  • "za tę dłoń podniesioną nad Polską - kula w łeb!" - podmiot liryczny nawołuje do wspólnej walki przed agresją Niemiec hitlerowskich

Monte Cassino Władysław Broniewski

  • zbrojny opór wobec wroga - gniew jako motor działania: "Gniewnie idziemy, krwawo idziemy,/nasze granice w Monte Cassino" - zło trzeba niszczyć wszędzie tam, gdzie się panoszy, po to, żeby zapanował pokój

Niemcy Leon Kruczkowski

  • Joachim Peters - brak akceptacji dla masowych mordów i dla wykorzystywanie zdobyczy naukowych do celów zagrażających ludzkiemu życiu i zdrowiu - za karę uwięziony w obozie
  • Ruth, córka profesora Sonnenbruha - czynnie działa przeciw hitleryzmowi - pomaga Petersowi, ukrywa go

Dziady część III Adam Mickiewicz

  • Konrad (po wewnętrznej przemianie, czego wyrazem jest zmiana imienia), bohater III części Dziadów buntuje się przeciwko caratowi, metodom represyjnym, które stosuje (zsyłki, tortury, oskarżanie niewinnych) - w swoich patriotycznych uczuciach przerasta przeciętnego człowieka - czuje się tak silny i tak bardzo odpowiedzialny za naród, że nawet posuwa się do wyzwania Boga na pojedynek, chce by ten oddał mu władzę nad duszami Polaków - chce ich uszczęśliwić, który oczywiście przegrywa
  • Justyn Pol - w scenie Balu u senatora pokazuje swoją wyraźną niechęć do Nowosilcowa, odpowiedzialnego za cierpienia Polaków - uważa, że mógłby go zabić nawet swoim własnym scyzorykiem
  • więźniowie polityczni zamknięci wspólnie z Konradem - razem z nim śpiewają pieśni zemsty, a wcześniej starali się działać przeciwko carowi, którego szczerze nienawidzą

"Zemsta, zemsta, zemsta na wroga,

Z Bogiem - i choćby mimo Boga!"

(Dziady część III Adam Mickiewicz)

"Ludzie! Każdy z was mógłby samotny, więziony,

Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony."

(Dziady część III Adam Mickiewicz)

BUNT PRZECIWKO ZŁU ŚWIATA

Nie-Boska komedia Zygmunt Krasiński

  • bunt społeczny warstw uciskanych przeciw arystokracji, uznanej za "zgrzybiałą" i "robaczywą" - rewolucja - walka biednych o chleb, zarobek, czas wolny, czyli ogólnie mówiąc, o lepsze prawa

Ludzie bezdomni Stefan Żeromski

- doktor Judym - pochodzi z nizin, dzięki własnej ciężkiej pracy uzyskał wykształcenie - odnosi się wrogo do sposobu postępowania lekarzy, którzy uznają, że warto leczyć tylko bogatych (np. Węglichowski) - wchodzi w konflikt ze środowiskiem lekarskim - odcina sobie drogę do kariery

Zagłębie Dąbrowskie Władysław Broniewski

  • "by te słowa zabrał niejeden,/jak lonty dynamitowe,/ na Hutę Bankową, na Reden.../-Zapalać! Gotowe? - Gotowe!" - bunt przeciwko złej sytuacji górników, nękanych biedą, wchodzących w konflikty z władzą

Przedwiośnie Stefan Żeromski

  • rewolucja w Baku - jak każda inna krwawa i okrutna (np. samosądy na białogwardzistach)
  • manifestacje robotników z Woli i Powiśla - domaganie się lepszych zarobków

Granica Zofia Nałkowska

  • rozruchy społeczne wywołane zamknięciem huty Hettnera oraz pogarszaniem się bytu robotników
  • krwawo zakończona manifestacja - strzelanie do robotników - ranni i zabici

Szewcy Stanisław Ignacy Witkiewicz

  • rewolucja niższych warstw, domagających się przywilejów i równych praw z arystokracją i inteligencją - wywołana biedą i niezadowoleniem z obecnej sytuacji

Mistrz i Małgorzata Michał Bułhakow

  • Mistrz przeciwstawia się totalitaryzmowi rosyjskiemu, realnemu socjalizmowi - ma odwagę pisać o rzeczach zakazanych i wyśmiewanych przez system, takich jak Jezus, Poncjusz Piłat, Szatan

Dziewczyna Bolesław Leśmian

  • podmiot liryczny mówi: "Takiż to świat! Niedobry świat! Czemuż innego nie ma świata?" - wyraża tym sprzeciw przeciw zastanemu porządkowi, przeciw złu

Campo di Fiori Czesław Miłosz

  • protest poety ("na nowym Campo di Fiori bunt wznieci słowo poety") przeciw obojętności ludzi na nieszczęścia i cierpienia innych - ukazanie przypadków reakcji postronnych świadków na egzekucję Giordana Bruno i na powstanie w getcie warszawskim

Który skrzywdziłeś Czesław Miłosz

  • poeta pamięta krzywdy wyrządzone prostym ludziom przez silniejszych, stojących u władzy - stanie się kiedyś sędzią, który przypomni winy i zemści się jako pamięć, wyrzut sumienia

Przesłanie Pana Cogito Zbigniew Herbert

  • bunt przeciwko upadkowi moralnemu człowieka, jego pełzaniu na klęczkach - opozycją jest postawa wyprostowana, zachowanie godności i humanitaryzmu

BUNT PRZECIWKO WŁADZY

Iliada Homer

  • Achilles - obrażony o odebranie mu branki przez króla, wycofuje się z walki - powoduje poważne osłabienie sił Greków - wraca na pole bitwy po śmierci Patroklosa

Antygona Sofokles

  • Antygona - stawiła opór przeciwko zakazowi pogrzebania swojego brata, Polinejkesa, wydanemu przez Kreona, władcę Teb - za karę zamurowano ją w grocie

Grażyna Adam Mickiewicz

  • tytułowa Grażyna buntuje się przeciw rozkazowi męża (Litawor) i staje do walki w obronie ojczyzny - nie zgadza się z jego decyzją niepodejmowania działań wojennych z Krzyżakami, którzy najechali ich kraj, Litwę - walczy w przebraniu (nałożyła zbroję Litawora) - ginie

BUNT IDEOLOGICZNY, PROGRAMOWY

Poezja futurystyczna

  • w niej zawarty był bunt przeciw wszystkiemu - przeciw tradycji, konwenansom obyczajowym, językowi (np. odrzucenie reguł ortograficznych), instytucjom, takim jak szkoły, muzea - miała charakter anarchistyczny - odrzucała wszystko, co należało do dawnej kultury - głosiła kult nowoczesności i umiłowanie cywilizacji
  • utwory futurystyczne, np. But w butonierce, Hymn do maszyny mego ciała, Rzygające posągi, Mechaniczny ogród, XX wiek

Ferdydurke Witold Gombrowicz

  • bunt przeciw formie i "upupieniu"
  • powieść niekonwencjonalna - napisana przez autora na przekór tradycyjnej formie powieściowej