Filozofia

Stoicyzm- starożytna doktryna filozoficzna, która proponowała określony styl życia. Największym filozofem był Zenon z Kition (ok. 333- 261 p.n.e.). Dzięki badaniom przyrody i rozmyślaniom filozoficznym doszedł do wniosku, że świat nie jest przypadkowy, lecz ma cel, jest racjonalny. Dlatego celem życia ma być cnota, nie zaś przyjemność. Pozwala ona na zachowanie spokoju i ładu wewnętrznego. W czasach Zenona pisał także Kleantes i Chryzyp. Był to wczesny okres etap stoicyzmu. W średnim pisali Pantajtos i Posejdonios. Ostatni etap stoicyzmu to Seneka ( ok. 4 r. p.n.e. - 65 r. n.e.), Epiktet ( ok. 55- 135 r. n.e.) i Marek Aureliusz.

Stoicy uważali, że działami w nauce są: logika, fizyka i etyka.

Stoicy uważali, że naszą wiedzę czerpiemy z wrażeń zmysłowych. Nie zawsze są one jednak nieomylne, mogą zdarzyć się prawdziwe i fałszywe. Trzeba wybrać te właściwe, ale i tak opierając się na kolejnym wrażeniu, które ma pomóc w podjęciu decyzji. Z tego powodu stoicy przyjmowali istnienie wrażeń kataleptycznych (gr. uchwycenie, opanowanie), które są niezawodne i mogą stanowić podstawę naszej wiedzy. Inne źródło wiedzy według stoików nie jest możliwe.

Stoicy przyjmowali, że w przyrodzie istnieje racjonalny porządek, który wynika z natury, tchnienia, fatum, opatrzności. Zakładali oni, podobnie jak Arystoteles, że wszystko stworzenie ma materię i formę. Materię uważano za część bierną, formę natomiast za czynną. Warunkiem ich istnienia jest współdziałanie. Naturą istnień jest forma- naturą jest dusza u zwierząt, i rozum ( czyli logos) u człowieka. Logos jest również naturą całego świata, jako żywego tworu. Dlatego możliwe jest, by człowiek mógł zrozumieć porządek świata. Jest ten porządek tchnieniem, dlatego, że ożywia świat, wprawia go w ruch. Wszystko jest następstwem poprzedniego, jest zaplanowane. Początkowym wzorem takich rozważań były przekonania Heraklita.

Dla stoików cel badania przyrody to szczęście człowieka, możliwe jedynie w zgodności z naturą. Konsekwencją było dążenie do cnoty, czyli doskonaleniu natury człowieka i jego umysłu. Zdobywamy wiedzę, dzięki której wiemy, co jest dobre, a co złe. Tak więc ludzie cnotliwi mogli poznać porządek świata.

Epikureizm był system filozoficznym założonym przez Epikura (341- 271 r. p.n.e. w tzw. Ogrodzie. Twierdził on, że nasza wiedza oparta jest na zmysłach. Na ich podstawie możemy orzekać o prawdzie i poznać świat. Epikur stworzył teorię wpływów, według której wrażenia wywołują atomy, oddzielające lub wypływające z rzeczy i docierają do naszych zmysłów. Stąd wynika pogląd o nazwie atomizmu, według którego świat składa się z nieskończonej liczby atomów, określonych kształtem, ruchem, ciężarem i ruchem.

Badanie przyrody według Epikura ma prowadzić do najwyższego dobra człowieka, jakim jest szczęście. Dla epikurejczyków było ono utożsamiane z przyjemnością ,czyli brakiem przykrości. Można to osiągnąć poprzez życie zgodne z naturą. Głosili oni też hedonizm, czyli założenie, że przyjemnością jest dobro. Najlepiej osiągać przyjemność, badając przyrody.

Pojęcie humanizmu i reformacji najważniejszych prądów epoki renesansu.

Humanizm jest najważniejszym prądem epoki, który wywarł ogromny wpływ na kulturę myślową epoki renesansu. Miejscem jego powstania były Włochy XIV- wieczne, potem humanizm przeniósł się do innych krajów: Anglii, Francji, Holandii i Niemiec. Wyrósł na gruncie niezadowolenia ludzi, zdobywających coraz większą wiedzę o świecie, z porządku feudalnego, panującego w Europie. Dlatego obserwujemy zmiany w spojrzeniu na istotne sprawy, jakimi zajmuje się filozofia: przede wszystkim Bogiem i człowiekiem, ale też całym światopoglądem. Humanizm zorientował całą kulturę epoki na człowieka. To zjawisko nazywamy antropocentryzmem. Stawał on oczywiście w opozycji do średniowiecznego teocentryzmu, co oznaczało, że zrezygnowano również ze zhierarchizowanego według religijnych zasad świata, a także ascezy. W zamian zaś zainteresowano się ziemskim życiem człowieka, dobrami materialnymi- pieniędzmi, sławą, strojami, rozrywkami, ale również jego wykształceniem. Umysłowa sfera i wiara w możliwości umysłu człowieka stały się powodem do stworzenia tzw. studiów humanistycznych. Obejmowały one wszystkie te dziedziny nauki, które budziły największe zainteresowanie: filozofia, etyka, religia, polityka, retoryka, gramatyka, poezja, języki starożytne, sztuka. Były to nauki rozwijające wiedzę na temat człowieka. Humanizm w tej sferze zainspirowany był antykiem i jej wielowiekowym dorobkiem z zakresu podobnych działów. Stąd też dbano o rozwój i wykształcenie człowieka, zarówno w dziedzinach przyrodniczych, filozofii, jak i sztuce.

Motto humanistów, które określało założenia całego prądu, brzmiało: "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie nie jest mi obce" (Terencjusz).

Myśl antropocentryczna przeniosła się również do literatury. Pokazano w wielu tekstach, że w ośrodku myśli renesansowej znajduje się człowiek, jago sprawy, uczucia, punkt widzenia, możliwości. Odchodzono od średniowiecznych tematów, na rzecz nurtujących ludzi problemów nowej epoki.

Najwybitniejszymi pisarzami, którzy wykorzystali poglądy humanistów w swojej twórczości byli: Francesco Petrarka, który wyraził wiarę w możliwości odrodzenia człowieka i jego zmianę; Giovanni Boccaccio, który tematem swojego dzieła uczynił miłość zmysłową; Erazm z Rotterdamu, który krytykował pruderię, pasożytnictwo i nieuctwo księży, nierówność społeczną i polityczną; Urlich von Hutten, który wymyślił jak zreformować cesarstwo i prządek feudalny.

Reformacja kształtowała się w czasie XV- wiecznego kryzysu władzy papieskiej. Była ruchem religijnym, umysłowym i społecznym którego celem było wprowadzenie zmian do organizacji Kościoła i jego funkcjonowania. Dzięki niej powstało kilka innych religii , rozwinęły się języki narodowe. Jej postęp doprowadził jednak do zerwania chrześcijańskiej jedności i wielu wojen religijnych.

Najważniejszymi reformatorami okazali się Marcin Luter:

-ogłosił swoje tezy w 1517 roku w Wittemberdze;

-sprzeciwiał się zbytkowi, w którym żyli duchowni w Rzymie;

-odrzucał kult Matki Bożej i wszystkich świętych;

-jako sakramenty uznawał jedynie Chrzest i Komunię Św.;

-postulował za językami narodowymi w Kościele;

-twierdził, że jedyną drogą do zbawienia jest ufność w łaskę bożą;

-luteranizm przejęły Niemcy, Dania i Szwecja;

oraz Jan Kalwin:

-działał w Genewie od roku 1533;

-głosił hasło predestynacji, czyli przeznaczenia człowieka do nieba albo do piekła;

-kalwinizm przejęły Francja, Węgry i Niderlandy.

Kontrreformacja była przeciwdziałaniem Kościoła katolickiego reformacji, we wszystkich sferach, także społecznej i obyczajowej.

Odwołania renesansowe do epoki starożytnej

Starożytność była epoką, która miała ogromny wpływ na renesans. Związki między tymi epokami są bardzo rozległe, ponieważ sięgają do wszystkich dziedzin. Przede wszystkim do filozofii- systemy stworzone w starożytności były podstawą rozmyślań i odwołań twórców renesansowych. To właśnie w filozofii stoickiej i epikurejskiej szukano odpowiedzi na pytanie: jak żyć? Ze starożytności zaczerpnięto ideę o harmonii i przemyślanego porządku w świecie. Najważniejszy jest jednak antyczny rodowód humanizmu renesansowego i wiążącego się z nim antropocentryzmu. To w starożytności bowiem zwrócono uwagę na człowieka jako cel poznania i zainteresowania. Dlatego powiększała się bogata i różnorodna wiedza na jego temat, liczne dziedziny, które rozwijały umiejętności człowieka- od nauk przyrodniczych, przez etykę, retorykę, estetykę, gramatykę, po wszystkie rodzaje sztuk pięknych. Wszystkie wymienione dziedziny stały się inspiracją dla humanistów XIV- wiecznych. Przenieśli oni na swój grunt dorobek antyku, dzięki czemu mogli go właściwie poznać i zrozumieć.

W Polsce sztuka i literatura antyczna pojawiła się dzięki najwybitniejszemu poecie, czyli Janowi Kochanowskiemu. Zdobył on bardzo dokładne wykształcenie w kilku uniwersytetach, uczył się języków starożytnych, historii i literatury antycznej i europejskiej. W swojej erudycyjnej poezji, zawarł mnóstwo odwołań i aluzji do mitologii i całej kultury greckiej i rzymskiej. Przeniósł on do rodzimej literatury starożytne gatunki literackie: pieśń, fraszkę, treny, dramat, elegię. Były one opisywane przez poetyki starożytne. Poza tym Kochanowski czerpał z motywów literackich starożytności (exegi monumentum, "złoty środek"), tematów ( np. mit o wojnie trojańskiej) i osiągnięć poetów ( parafrazował pieśni Horacego).

Obok Kochanowskiego znajduje się też nazwisko Andrzeja Frycza Modrzewskiego, który sięgał do tradycji Cycerona i Platona w swoich rozważaniach na temat państwa.

Wzory postaw prezentowane w literaturze renesansowej

Poeta doctus

Czyli poeta wykształcony- np. Jan Kochanowski; swoim życiem artystycznym pokazał wszystkie cechy tego wzorca:

- posiadał rozległą wiedzę i wiele zainteresowań;

- uczył się w Krakowie, Królewcu i Padwie, odwiedzał liczne miasta europejskie, które były ośrodkami myśli europejskiej;

- obeznany był w językach starożytnych: łacinie, grece i hebrajskim;

- oczytany był także w starożytnej literaturze i pismach filozoficznych;

- przygotowany był Kochanowski do pisania teoretycznie, dzięki temu doskonała jest forma jego utworów, ich styl i artystyczna funkcja;

- czytał również pisma Erazma z Rotterdamu, a także poetów i pisarzy rodzimych;

- w swojej poezji Kochanowski odwoływał się do starożytności i jej gatunków: pieśń, fraszka, tragedia i elegia, a także do poglądów filozofów antycznych;

- często pojawiały się aluzje do postaci i wydarzeń mitologicznych, np. wojny trojańskiej;

- Kochanowski był także tłumaczem "Psałterza Dawidów", czyli sięgał również do Biblii w swej twórczej pracy;

- według filozofii epoki uznaje poeta, że świat jest harmonijny; odnajduje taki ład w życiu zgodnym z naturą, które daje wieś;

- twierdził, że poetę obdarza Bóg talentem, a także natchnieniem i twórczym szałem.

Dworzanin

Jego wzór przedstawia Łukasz Górnicki w "Dworzaninie polskim":

- jest wykształconym szlachcicem;

- jest humanistą;

- ceni zalety języka polskiego i potrafi pięknie się wysławiać;

- jest człowiekiem eleganckim, wytwornym i wdzięcznym;

Ziemianin

Jego wzór przedstawia w "Żywocie człowieka poczciwego" Mikołaj Rej:

- żyje on na wsi w swoim gospodarstwie, o które pieczołowicie dba;

- takie życie owocuje umiejętnością zachowania umiaru;

- ma poszanowanie dla swojego herbu

- docenia wartość pracy;

- praca na roli daje jemu i jego rodzinie pożywienie, zajęcie, każda pora niesie ze sobą przyjemności życia na łonie natury i obfituje w liczne dary;

- wypełnianie obowiązków i czerpanie z dóbr natury przekonuje go o harmonii świata;

- nie jest wykształcony w szkole, ale posiada wiedzę praktyczną;

- jest bardzo szczęśliwym człowiekiem, spełnionym, dlatego nie boi się starości i śmierci;

- jego życiem kieruje cnota, czyli życiowa mądrość, umiejętność rozważnego życia i czerpania z niego przyjemności;

- żyje w zgodzie z naturą, każdy etap jego życie jest jej podporządkowany.

Patriota

Człowiek, który kocha i szanuje swoją ojczyznę. Jego obraz maluje Jan Kochanowski w dramacie "Odprawa posłów greckich" w postaci Antenora:

- poświęca swoje życie dla ojczyzny;

- najważniejsze dla niego są sprawy ogółu;

- nie dąży do wzbogacenia się;

- wypełnia skrupulatnie swoje obowiązki, dzięki czemu służy państwu.

Portret patrioty można wysnuć także z pism Frycza Modrzewskiego.

Portret człowieka renesansu wyłaniający się z twórczości Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja

Można z pewnością powiedzieć, że przedstawiają oni człowieka zgodnie z założeniem i hasłem humanistów, czyli we wszystkich życiowych sytuacjach. Poeci dają wyraz wszystkim uczuciom i doznaniom, jakie może przeżyć człowiek. Prezentuję całą gamę doświadczeń.

Jan Kochanowski pokazuje przede wszystkim prawdziwego człowieka renesansu w tym sensie, że wiemy o jego wykształceniu i obyciu w świecie. Taki obraz przedstawiają głównie pieśni. Wypływa z nich przekonanie, że człowieka stworzył dobry i wspaniały Bóg. On także powołał do życia świat i całe stworzenie. Bóg jest dobrym opiekunem, więc człowiek wie, że pod jego skrzydłami jest zupełnie bezpieczny, podobnie jak wszystko pozostałe stworzenie. Otrzymuje od niego łaskę, dobroć, wiele możliwości, by być szczęśliwym na ziemi. Człowiek ufa Bogu, ponieważ wszystko przemyślał On z miłości do niego, dzięki temu świat jest pełen harmonii, przyjaźni, radości.

Kochanowski umieszcza swojego człowieka na wsi, żyje on z dala od zgiełku miasta, gdzie ludzie spiszą się ,za wszelką cenę pragną zdobyć posady i urzędy. Życie takich ludzi przeciwstawia poeta wartościom, które towarzyszą życiu na wsi. Przede wszystkim jest to spokój i harmonia, którą możemy zaobserwować w naturze i uporządkowaniu przyrody. Człowiek zdaje sobie tutaj sprawę z tego, co jest ważne: umiarkowane życie, upodobanie w rozsądku, dzięki czemu możliwe jest odnalezienie "złotego środka", życie cnotliwe, czyli mądre i wartościowe, pełne darów, które przynosi natura i szacunku, którego uczymy się do niej dzięki pracy na roli.

Przedstawia jeszcze Jan z Czarnolasu filozofa, który próbuje znaleźć odpowiednią receptę na życie. Zna on bardzo dobrze poglądy myślicieli starożytnych. To głównie z ich doświadczeń czerpie. Przyjmuje różne postawy: epikurejską, która podpowiada, że zawsze należy cieszyć się życiem, zmierzać do przeżywania przyjemności, ponieważ ziemskie życie jest zbyt krótkie na smutki, stąd maksyma "carpe diem" ("łap dzień"); albo stoicką, która nakazuje zachować spokój umysłu, nie przejmować się niepowodzeniami losu, ponieważ to niepotrzebnie nas zniechęca i osłabia naszą psychikę, spokój natomiast pozwala zachować cnotę, harmonię wewnętrzną, a to z kolei zapewni nam szczęście. Naszym życiem rządzi Fortuna, czyli zmienne szczęście, nie możemy przewidzieć jej kaprysów, nie możemy zgadnąć, jak będzie wyglądało nasze życie jutro, więc należy przyjmować, to co otrzymujemy. Jeśli jest źle, nie wolno tracić nadziei, ponieważ niedługo zdarzy się coś dobrego i pozytywnego.

W twórczości poety, pojawia się również postać artysty, który pragnie dzięki swojej pracy zostać w pamięci następnych pokoleń. Prosi Muzy, które są opiekunkami artystów, aby zachowały jego poezję i dały mu natchnienie.

Kochanowskiego obrazu człowieka dopełnia gorycz i smutek rozpaczającego ojca w "Trenach". To człowiek, który myślał, że zna już świat, wie jak być statecznym, jednak w obliczu śmierci okazało się, że jego poglądy załamuję się. Buntuje się przeciw wszystkiemu, wątpi, ukojenie przynosi mu ufność Bogu. Zrozumiał, że los ludzki jest nieodgadniony i trzeba zachować postawę pokory wobec boskich wyroków, ponieważ mają one głębszy sens.

Mikołaj Rej przedstawia człowieka, który żyje z dala od wielkich problemów świata. Koncentruje się raczej na swoim otoczeniu, stara się je kształtować, żyć według zasad moralnych. Rej opisuje wychowanie młodego ziemianina, jago dorosłe i starcze życie. Ważnym elementem jest tu podobieństwo następstwa pór roku i kolejnych etapów życia człowieka.

Rej ma swój wzór życia, który kształtuje się już od najmłodszych lat. Zaleca wtedy naukę, ale nie tradycyjną, ale praktyczną, zaczynającą się ogładą obyczajową i towarzyską. Optuje pisarz za wyjazdami zagranicznymi, pobytami na dworach magnackich, co gwarantuje wiedze ogólną. Najlepszą drogą jest życie na wsi, życie ziemianina. Zapewnia ono cnotę, upodobanie w umiarze i umiejętność docenienia tego, co może przynieść nam faktyczne szczęście, czyli rodzina, przyjaciele, przychylność innych ludzi, życie godne i spokojne. Może to nam zapewnić życie na łonie natury, zgodne z jej prawami.

Złączenie naszego życia z porami roku, podkreśla jej rangę. Rej dopasowuje wiosnę do naszego dzieciństwa i młodości, kiedy wychowujemy się i uczymy, tak jak wiosną sadzimy nasiona; kiedy jesteśmy dorośli, zakładamy rodziny, interesujemy się polityką i życiem publicznym, co jest bardzo ważne dla kształtowania naszej postawy patriotycznej, latem, które odpowiada temu wiekowi obserwujemy i pielęgnujemy nasze plony. Jesienią naszego życia jest starość, kiedy patrzymy w przeszłość i zastanawiamy się nad naszym ziemskim życiem. Rej zakłada, że ten okres, dzięki osiągnięciom całego życia będzie pogodny i stateczny, zbliży nas jeszcze bardziej do Boga.

Spisuje Rej z pełną pieczołowitością wszystkie zalety "człowieka poczciwego". Zachwala także wszelkie znane sobie kwestie dotyczące mieszkania na prowincji. Pisze także o samym stanie szlacheckim, który tak naprawdę nosimy w sercu, a nie możemy go dziedziczyć. Szlacheckość ma wynikać z naszej moralności i etyki.

Barwny obraz przedstawia też Rej w "Krótkiej rozprawie między trzema osobami...", gdzie przedstawia prawdziwe relacje, które panują w społeczeństwie: nieodpowiedzialność, chciwość, głupotę, samowolę duchowieństwa i szlachty. Nie dbają oni o dobro państwa, choć są do tego zobowiązani stanowiskami. Nie obchodzi ich los i życie biednych chłopów, którzy nie mają żadnych praw, czy udogodnień, borykają się z biedą, chociaż jako jedyni ciężko pracują.

Renesans a średniowiecze - ich odmienny charakter i światopogląd

Średniowiecze stawiało na piedestale Boga, któremu podporządkowało ziemskie życie człowieka, dlatego też tak dużą rolę odgrywał w Europie tych czasów Kościół. Przejął on kontrolę nad obyczajami, a nawet polityką. Renesans przynosi zupełnie inne spojrzenie, bardziej krytyczne na duchownych, które odzwierciedla się w reformacji. Kościół katolicki został osaczony przez inne, nowe wyznania. Zmniejszona została liczba obrzędów, Bóg jako przedmiot kultu i Kościół nie stanowiły już centrum świata. Widać to w literaturze renesansowej, która znalazła i zainteresowała się owymi tematami.

Człowiek w średniowieczu istniał jako anonimowa postać w hierarchii świata, nie mógł mieć doniosłej roli, ze względu na swoją mierność. Odwrotne spojrzenie przyniósł renesans, który człowieka uważa za najważniejszą postać na scenie świata, na niego kierował spojrzenie. Takie założenie było podstawą humanizmu. Człowiek w renesansie zwracał uwagę na doczesność, która może przynieść szczęście. Dlatego chętnie się bawi, ponieważ radość jest nieodzownym składnikiem życia. Korzystano z założeń starożytnej filozofii epikureizmu.

Wiedza średniowieczna była podyktowana był wyłącznie Biblią i jej nakazami, natomiast renesans otwiera drogę do wszystkich dziedzin nauki i pozwala człowiekowi na osiągania wysokiego wykształcenia.

"Fraszki" Jana Kochanowskiego jako gatunek zaczerpnięty z antyku- tematy i forma

Kochanowski jak wiadomo posiadał wszechstronne wykształcenie. Oczytany był w literaturze starożytnej, także w poetykach z tamtego czasu. Dzięki temu poznał sztukę pisarską, normy określonych gatunków. Przenosił je na grunt języka polskiego.

Tak właśnie stało się z fraszkami. Pisał je Kochanowski w ciągu całego życia. Były to lapidarne wiersze, ich zwięzła i króciutka forma pozwalała w trafny sposób wypowiadać się poecie na wiele tematów. Można je uznać za pamiętnik Kochanowskiego, ponieważ zapisywał w nich całą gamę epizodów: od humorystycznych i różnorodnych nowinek z dworu, przez zapis życia na wsi, scenek rodzajowych i obyczajowych z życia publicznego, działania sejmu, po własne refleksje nad życiem.

Nazwa gatunku fraszka pochodzi z języka włoskiego od "frasca" oznaczająca drobnostkę, błahostkę. Zbiór "Fraszek" zawiera ich ponad trzysta. Są to wiersze realistyczne, ponieważ zawiera się w nich obraz codziennych spraw, kłopotów, przygód, jednocześnie chwali w nich Kochanowski zabawę i wszystkie pozytywne aspekty ludzkiego życia- przyjaźń, miłość. We "Fraszkach" zawiera się także filozofia i religijność poety.

Tematyka fraszek jest naprawdę niezwykle różnorodna, co wynika zarówno z ich ilości, jak również możliwości zawarcia w nich różnych poglądów. Możemy wyróżnić więc fraszki o charakterze:

- autotematycznym, np.: "Na swoje księgi"- zapowiedź tematyki fraszek- będzie tu opisywał humorystyczne wydarzenia, dowcipy, żartobliwe, nie zaś bohaterskie czyny; "Do fraszek" tutaj z kolei Kochanowski pisze, że zawarł we fraszkach swój smutek i radość, przemyślenia. Przestrzega równocześnie, że fraszki nie tworzą obrazu jego osoby, ponieważ są niesamowicie skomplikowane i czasami mogą zwodzić;

- filozoficznym, np.: "O żywocie ludzkim" pisze w niej Kochanowski, że świat jest bożym teatrem lalek, ludzie są marionetkami, przychodzą na chwilę, aby odegrać swoją rolę. Dochodzi do wniosku, że nie warto zbierać dóbr materialnych i troszczyć się o nie, ponieważ i tak odejdziemy z tego świata. Zwraca się Kochanowski do Pana, stwierdzając, że jest on obojętny na sprawy i życie ludzkie. Przygląda się On tylko zmaganiom człowieka i śmieją się z tego. Poeta, wiedząc, że tak jest, przyjmuje postawę stoicką i obserwuje wszystko;

- autobiograficznym "Do gór i lasów" przedstawia tutaj historię swojego życia, kształcące podróże, naukę na różnych uniwersytetach, życie dworskie, ma świadomość, że życie przemija, zachodzą pewne zmiany, a w związku z nimi człowiek znajduje się w różnych sytuacjach, które go kształtują. Postuluje poeta korzystać z dobrych chwil w życiu i cieszyć się nim;

- religijne np.: "Na nabożną" wyszydza tu Kochanowski fałsz, który często towarzyszy naszej wierze, postępowanie wbrew temu, co nakazuje nasza wiara; "O kapelanie", "O kaznodziei" tu przedmiotem kpiny poety są duchowni, którzy żyją ponad stan, chętnie wykorzystują swoje stanowiska, by się wzbogacić, nie są dobrze wykształceni, więc nie mogą nauczać dobrze swoich wiernych, przekazać im odpowiednich zasad;

- miłosne, np.: "Do Hanny", "O miłości", "Do dziewki" tematem fraszek jest uskarżanie się na nieodwzajemnione uczucia, zwraca się do boga miłości, którym jest Amor; przeznaczeniem każdego człowieka jest uczucie miłości i zakochania, które może przysporzyć nieco cierpienia, towarzyszy mu tęsknota, gdy kochankowie nie są razem;

- patriotycznym, np.: "Na sokalskie mogiły" pisze, że największą chwałą jest śmierć dla ojczyzny;

- biesiadnym, np.: "O doktorze Hiszpanie";

- dowcipnym, swawolnym, np.: "O chłopcu"

- obyczajowym, np.: "Na gospodarza" "O ślachcicu polskim";

- nagrobkowe, epitafia, np.: "Nagrobek opiłej Babie".

"Pieśni" Jana Kochanowskiego jako zbiór utworów renesansowych

1. Jan Kochanowski zawarł w swoich pieśniach bardzo wiele elementów ze starożytnych filozofii epikurejskiej i stoickiej, co było dowodem znajomości kultury greckiej i rzymskiej.

Epikurejczycy głosili, że najwyższym dobrem dla człowieka jest przyjemność, którą może zapewnić najdrobniejsza rzecz dnia codziennego, dlatego kazali oni korzystać z tego, co niesie teraźniejsza chwila: "Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady". Doceniali oni również inne wartości: " Przyjemnością jest grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie".

Dla stoików z kolei szczęściem była umiejętność wystrzegania się niepotrzebnych, ich zdaniem, emocji. Uważają oni, że mądrością jest wyrzekanie się bogactwa, ponieważ ideał to skromność i porządek natury, który trzeba samemu poznać za pomocą rozumu.

2. Drugim źródłem odwołań dla Jana Kochanowskiego jest Biblia, kultura chrześcijańska, poparta wiarą poety w Boga:

- udaje się poecie połączyć te składniki;

- przekonuje w swoich pieśniach, że życie człowieka podporządkowane jest dwóm siłom- zmiennej i kapryśnej Fortunie: "Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi, to da, to weźmie, jako się jej widzi" oraz Bóg, który wszystko planuje rozmyślnie: "wie rzeczy przyszłe, a śmieje się z nieba, kiedy się człowiek troszcze więcej niźli trzeba";

- ludzie cały czas muszą zmagać się z przeciwnościami i kaprysami losu, dlatego zastanawiają się jak można zdobyć stateczność, spokój i szczęście;

- poeta proponuje na postawie przestudiowanych filozofii, aby zachować spokój wewnętrzną harmonię, cnotę, czyli umiejętność opierania się frustracji;

- Kochanowski kieruje się w "Pieśniach" hasłami: "cnota skarb wieczny", cnota klejnot drogi", "cnota mój kompas";

- ważna okazuje się skromność, dzięki której możliwe jest zachowanie czystego sumienia, a także upodobanie w porządku przyrody i życie zgodnie z jej rytmem.

Kryzys światopoglądowy Jana Kochanowskiego przedstawiony w "Trenach"

Tren to gatunek liryczny, wyrażający smutek i żałobę. Opisywana jest w nich zmarła osoba, która była znaną postacią, sławną i zasłużoną. Często opisywano takim utworem bohaterów wojennych, poetów, czy królów. W trenie zawarty był zawsze opis wielkich dokonań tej osobistości, jej zalety, ale też ogrom strat, jakie przyniosła jej śmierć, w końcu zaś pocieszenie. Jan z Czarnolasu wyraźnie odchodzi od starożytnego wzorca, ponieważ bohaterką swoich "Trenów" czyni swoją zmarłą córeczkę, Urszulkę. Siebie, jako cierpiącego ojca, czyni podmiotem lirycznym utworów, opisując, jak wielkie nieszczęście mu się przytrafiło. Nie wie dokładnie jak ma przekazać dokładnie swoją boleść, ponieważ jest ona tak olbrzymia, że nie da się opisać słowami.

"Treny" powstały w 1579 roku, zaraz po śmierci dziecka. Cały cykl stanowi dziewiętnaście trenów, które ułożone są według przemyślanej konstrukcji hiperboli: na początku mamy żal, potem płacz i żal, bunt, pocieszenie i uspokojenie. Kochanowski w taki sposób kreuje podmiot liryczny, że możemy mówić o dramacie różnych postaw, zawierających się w jednej postaci:

- ojca- ponieważ to on stracił ukochaną córeczkę, jest to niepojęte, być może była to przypadkowa śmierć, tak jak czasem dzieje się w przypadku gałązki obciętej przez nieostrożnego ogrodnika. Ogląda on ubranka pozostałe po dziecku, co potęguje uczucie pustki. W domu jest cicho, ponieważ dziewczynka już nie śpiewa, czasem wydaje się, że gdzieś wyszła;

- chrześcijanina- ponieważ został zachwiana jego wiara w sprawiedliwe boskie wyroki, w konsekwencji i w momencie najwyższego żali i buntu wątpi on nawet w istnienia Boga. Zastanawia się czy w ogóle jest jakikolwiek cel życia i starania.

- myśliciela- ponieważ załamały się jego renesansowe poglądy i filozofia. Sądził, że stoicki spokój i opanowanie są właściwą receptą na życie, jednakże ból, rozpacz, strach, spowodowały, że dotychczasowy system się załamał. Nie pomogła niestety renesansowa wiedza. Uspokojenie przynosi dopiero wiara i przekonanie, że należy cierpliwie znosić to, co przynosi życie. Śmierć też ma swój sens- w niebie bowiem nie ma cierpienia.

- artysty - ponieważ poeta wierzył, że Urszulka odziedziczyła po nim talent poetycki, a śmierć jej przekreśliła wszystkie plamy.

Cykl "Trenów" powstał właściwie jako ostatnia wielkie i najwybitniejsze dzieło Jana Kochanowskiego. Polemizuje w nich poeta ze swoją dotychczasową filozofią, i prowadzi to do całkowitej zmiany poglądów i odrzuceniu filozofii starożytnej. Nie sprawdziły się one wcale w obliczu tragicznego wydarzenia, które spotkało poetę. Zarzuca stoikom, którzy zalecali spokój, że ich stwierdzenia są złudą i nie przydają się sytuacjach krytycznych. Zawodzą, kiedy dzieję się coś, co może zburzyć ów spokój. Tak właściwie jest ze wszystkimi systemami filozoficznymi i wszystkimi wartościami. Poeta zaczyna wątpić w duszę, która ma pozostać po naszej śmierci, a także w istnienie cenionej w renesansie mądrości i stateczności, ponieważ one także nie mogą nas ustrzec od nieszczęścia.

Według Kochanowskiego człowiek ma prawo, by płakać i rozpaczać, gdy jest mu smutno, (czego nie dopuszczał Cyceron, stoik, który uważał, że mężczyzna nie może płakać), poza tym człowiek może zmieniać swoje poglądy, po tym, co go spotyka.

Choć początkowo bluźni wobec Boga i buntuje się, to potem zwraca się do Niego z prośbą o wybaczenia i Jego właśnie błaga o ukojenie go w bólu. Koniec cyklu przynosi pouczenie: "ludzkie przygody, ludzkie noś", co podpowiada, że należy godnie przyjmować, to co niesie nam życie, ponieważ wszystkie wyroki boskie mają głęboki sens i są dla nas dobre.

Odwołania do mitologii greckiej i Biblii w poezji Jana Kochanowskiego

Jan Kochanowski bardzo często zastanawiał się nad relacją jaka istnieje między Bogiem a człowiekiem, daje tego wyraz w wielu utworach. Łatwo w nich zauważyć, jak bogaty jest obraz Boga, który maluje poeta i od jakich czynników jest on uzależniony.

Tak przedstawiają ten problem "Fraszki":

- Kochanowski korzysta z pomysłu platońskiego, czyli przedstawia ludzi jako lalki, zabawki ,które mają zapewnić Bogu zabawę, uciechę i rozrywkę; motyw ten pojawia się we fraszce:

"O żywocie ludzkim", w której poeta umieszcza ludzkość na scenie, którą jest świat. Jest to przedstawienie, które ogląda Bóg i śmieje się z ludzi. Kochanowski chce, aby on jako poeta znalazł się w bardziej łaskawym miejscu, czyli koło Niego: "niech drudzy za łby chodzą, a ja się dziwuję";

"Człowiek boże igrzysko", w której pokazuje ludziom, że mimo wielu osiągnięć nie mogą popadać w zachwyt nad sobą, ponieważ są tylko błaznami. Ich życie zależy od Boga i zmiennej Fortuny. Nie mogą dojść zbyt daleko sami.

"Pieśni":

"Pieśń IX" ks. I - człowiek jest skazany na kaprysy Fortuny, które może dać nam szczęście, ale zaraz potem je zabrać, a także śmiech Boga;

"Pieśń IX" ks. II - nie wolno się załamywać, jeśli zmienny i nieprzychylny los przyniesie nam coś złego, ponieważ stateczny Bóg, któremu możemy zaufać, wynagrodzi nam wszystkie krzywdy;

"Pieśń XII" ks. II - cnota, która może narazić posiadających ją ludzi na szyderstwo i być obiektem zawiści, zostanie hojnie wynagrodzona i doceniona przez Boga, ponieważ: "A jeśli komu droga otwarta do nieba, tym, co służą ojczyźnie";

"Pieść XXV" "Czego chcesz od nas, Panie, za twe hojne dary"- poeta przedstawia Boga jako dobrego opiekuna i genialnego stwórcę.

"Treny":

są przede wszystkim wyrażeniem zwątpienia w dotychczasową wiarę:

"Tren X" - poeta poddaje w wątpliwość istnienie Boga w słowach: "gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest";

"Tren XI" - nazywa Boga "nieznajomym wrogiem", który jest obcy ludziom, nie chce ich wspomagać;

"Tren XVII" - poeta sądzi, że Pan ma nad nami władzę, która pozwala wystawiać nas na próbę;

"Tren XVIII" - przynosi ukorzenie poety, który dochodzi do wniosku, że pomimo, iż Pan nas karze, to robi słusznie, zwłaszcza, że cierpienia mają głębie i skłaniają nas ku Bogu: "w szczęśliwe czasy rzadko cię wspominamy".

"Psałterzu Dawidów":

Kochanowski przetłumaczył około stu pięćdziesięciu psalmów, niektóre z nich sparafrazował. Odnajdziemy tam wizerunek Boga potężnego, wszechmocnego, surowego, niemniej sprawiedliwego, opiekuńczego, przede wszystkim rozumiejącego słabości człowieka. Dlatego zawsze można zwrócić się do Niego o pomoc i przebaczenie.

Podsumowując, można powiedzieć, że Kochanowski rozwinął w swojej poezji wątek religijny, dotyczący obrazu Boga jako oparcia dla człowieka, który błąka się po ziemi. Poeta snuje także poetycką refleksję na temat fragmentu "Wszystko to marność i pogoń za wiatrem", zawartego w Księdze Kocheleta. Zastanawia się Kochanowski, jakie miejsce na ziemi zajmuje człowiek, czy możliwe jest zaradzenie ciągłemu przemijaniu. Człowiek nie może właściwie do końca poznać sensu istnienia i stworzenia. Opisuje to stwierdzenie we fraszce " O żywocie ludzkim".

Jan Kochanowski jako znawca mitologii greckiej i rzymskiej często się do niej odwołuje. Pojawiają się w jego poezji motywy z literatury antycznej. Najobszerniejszym jest z pewnością "Odprawa posłów greckich", która nawiązuje do mitycznej historii o wojnie Grecji z Troją. Wykorzystał wydarzenie poprzedzające wybuch wojny, aby sytuację ze świata starożytnego odnieść do rzeczywistości Polski. Ostrzegał Polaków, pokazując konsekwencje nierozważnego zachowania i nie patriotycznego zachowania bohaterów mitycznych.

Poza tym zarówno we fraszkach, jak i w pieśniach Kochanowski umieszcza licznych bohaterów mitologicznych, a także epizody z historii mitycznych, których znajomość sprawia, że możemy głębiej odczytać jego poezję. Przykładem może być "Do fraszek", gdzie odwołuje się do mitu o "Dedalu i Ikarze" i mitu o Tezeuszu i Ariadnie.

Polska wieś w utworach renesansowych Szymonowica, Reja i Kochanowskiego

- uwielbienie dla wiejskiego stylu życia pochodzi jeszcze z antyku; wielu poetów, w tym Horacy opisywał zalety odpoczynku wśród otoczenia przyrody i przyjaciół;

- Rzeczpospolita posiadała w XVI wieku duże zaplecze gospodarcze i rolnicze, stąd mieszkańcy wiosek nie musieli nakładać na utrzymanie gospodarstw dużej ilości pracy i pieniędzy. Ziemianie byli często bogatymi ludźmi, żyli dostatnio i szczęśliwie;

- przeważnie sielanki Szymona Szymonowica, według antycznego wzoru, pokazywały radosny żywot rolników, którzy pracują z radością, to daje im satysfakcję i sprawia, że czują się docenieni. To sielankowy obraz, który nie do końca okazuje się zgodny z prawdą, nie pokazuje prawdziwych relacji na polskiej wsi. Inny, bardziej realistyczny wizerunek znajduje się w "Żeńcach". Opisuje tu Szymonowic chłopstwo, które nękane jest przez złego ekonoma, który nie wynagradza ich dostatecznie, chociaż wszyscy pracują ciężko i w znoju. Są zniechęceni, nie mają nadziei na poprawę, ponieważ gospodarz nie jest sprawiedliwym człowiekiem.

- wieś opisuje także Mikołaj Rej w "Krótkiej rozprawie między trzema osobami...", poprzez ukazanie konfliktu między szlachtą a duchowieństwem, którzy wykorzystują pracę chłopów do powiększania swojego majątku, gdy tymczasem najbiedniejsi nie mają żadnych praw, tylko obowiązki. W "Żywocie..." opisuje Rej idylliczny obraz życia ziemiańskiej szlachty, która korzysta z uroków natury, ludzie są tutaj szczęśliwi i rozwijają swoją cnotę;

- wieś była też wielokrotnie tematem dla Jana Kochanowskiego, który odwoływał się do sielankowego obrazu. Fraszka "Na lipę" opisuje naturę jako miejsce odpoczynku, zaczerpnięty od Horacego; "Pieśń świętojańska o Sobótce" zawiera pochwałę zwyczajów i tradycji ludowych, które również stwarzają idylliczne wyobrażenie o wsi i jej mieszkańcach.

"Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem" Mikołaja Reja - krytyka stosunków społecznych Polski XVI- wiecznej

- "Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem" przedstawia wizerunek sytuacji społecznej, zawierający liczne odwołania do aktualności;

- utwór ma skłaniać czytelników do rozmyślań na temat porządku panującego w społeczeństwie;

- Rej wykorzystuje rozmowę postaci z różnych stanów, aby skrytykować poszczególne warstwy społeczne;

- autor zauważa, że duchowni są niedbali i nie dokładnie wykonują swoje obowiązki, nie są konsekwentni w głoszonych przez siebie pouczeniach, ponieważ nie przestrzegają przykazań, są rozpustni, leniwi i ucztują. Księża swoimi sprawami i bogaceniem się, zaniedbują życie duchowne swoich parafian. Rejowi nie podobają się zwyczaje towarzyszące życiu kościelnemu, zwłaszcza odpusty;

- szlachtę natomiast krytykuje za to, że żyje zbyt wystawnie, bogaci się i trwoni majątki, według niego nadmiernie ucztują, piją i obżerają się. Szlachta nie dba o obyczaje, zupełnie nie zależy jej na dobrej organizacji sejmów, dlatego obrady są często zrywane. Politycy pochodzący z tego stanu są przekupni, łatwo ulegają pokusie oszustwa, nie są patriotami. Rej wypowiada się tu z pozycji demokraty;

- uważa Rej, że najbardziej pokrzywdzony jest chłop, ponieważ jego praca utrzymuje dwa pozostałe stany. Szlachta i duchowieństwo nie dbają o to, że na ich wystawne życie muszą pracować chłopi. Ci natomiast nie mają większych praw, nie mogą się buntować, dlatego Rej staje po ich stronie, broni chłopów;

- tak przedstawiona sytuacja jest pesymistyczną wizją Reja, dlatego, chcąc zmiany postępowania społeczeństwa, wytyka przywary, aby pokazać, co jest złe. Sądzi autor, że niektórzy ludzie potrafią być solidni i oddani są sprawie narodowej, wierzy, że mogą oni zmienić sytuacją w Polsce;

- Rej przedstawia więc alternatywny wzorzec, który uważa za idealny: "człowiek poczciwy"

- obserwację społeczności polskiej zawiera także "Żwierzyniec". Jest to barwny utwór, ponieważ składa się z kilkuset epigramatycznych utworów, przedstawiających sceny obyczajowe z różnych dziedzin. Ciekawe jest tu zestawienie sytuacji, których bohaterami są królowie, ale też zwyczajni ludzie, mamy więc przekrój przez wszystkie stany. Podobnie jak w "Krótkiej rozprawie..." Rej krytykuje duchowieństwo, najważniejsze jednak to pokazanie w dowcipny i śmieszny sposób scenek, opisujących ówczesną codzienność. Tak naprawdę nie jest przysłowiowe "krzywe zwierciadło", ponieważ Rej przedstawia znaną sobie rzeczywistość, pokazuje i demaskuje jednocześnie osoby, mające wpływ na to, co dzieje się w kraju.

Postawa patriotyczna wyrażona w dziełach renesansu polskiego: poezji Jana Kochanowskiego, "O poprawie Rzeczpospolitej" Andrzeja Frycza Modrzewskiego oraz "Kazaniach sejmowych" Piotra Skargi

"O spustoszeniu Podola przez Tatarów" to patriotyczna pieśń Jana Kochanowskiego, upamiętniająca napad Tatarów w 1575 roku. Uprowadzono podczas tej wojny ponad pięćdziesiąt tysięcy niewolników, bardzo dotkliwie niszcząc wtedy tereny polskie. Kochanowski obrazuje cierpienie podbitych Polaków, chcąc namówić rodaków do zorganizowania lepszej armii. Zauważył poeta, że brakuje Polakom męstwa, odwagi, nie są dobrze przygotowani, stąd troska i niepokój;

"Odprawa posłów greckich" oparta jest na historii wojny trojańskiej. Kochanowski kreśli równocześnie obecną scenę polityczną Rzeczpospolitej, dzięki czemu obecna jest tematyka ogólna, ponadczasowa. Problemem najistotniejszym jest tutaj odpowiedź na pytanie: czy ważniejsze są interesy ojczyzny, czy jednego człowieka? Kochanowski snuje rozważania nad odpowiedzialnością obywateli za państwo, krytykuje ich samowolę, bałagan i korupcję spowodowaną prywatą. Widzi, że kraj jest nie przygotowany do wojny, politycy są nierozważni w podejmowaniu ważnych dla kraju decyzji. Młodzież nie ceni dobra ogólnego i nie jest wychowana w duchu miłości do ojczyzny. Kochanowskiego martwi również słaba władza królewska. Poeta, wie jednak, że Polacy zmobilizują się w obliczu wojny.

"O poprawie Rzeczypospolitej" Andrzeja Frycza Modrzewskiego zawiera pięć ksiąg, w których spisuje rzetelnie potrzebne, zdaniem autora, reformy i zmiany, które trzeba zaprowadzić w Polsce. Wymienia jako pierwszą dziedzinę obyczajów, ponieważ są one zapewniają praworządność. Obywatele mają prawo żyć w spokojnym i bezpiecznym kraju, dlatego, że jest ono dobrowolną organizacją. Postuluje autor wybieranie króla elekcyjnego w wyborach powszechnych, stanowiska w urzędach przyznawane za zasługi i według wykształcenia. Zajmuje się też dziedziną prawa, postuluje, aby obywatele traktowani byli sprawiedliwie, według takich samych praw. Sądy powinni karać zdrajców Polski. Według Modrzewskiego powinno się przygotować wojny obronne, ale lepszym rozwiązaniem jest dyplomacja. W Kościele chce zmienić hierarchię stanowisk i koniecznie uniezależnić go od władzy w Rzymie, Modrzewski jest tolerancyjny wobec innowierców. Jest bowiem zwolennikiem irenizmu, czyli poglądu namawiającego do zachowania spokoju. Reformy Frycza sięgają także do szkół, w których chcą wprowadzić autor nowe przedmioty, a także zwiększyć jej dofinansowanie.

"Kazania sejmowe" Piotra Skargi, polskiego jezuity i publicysty. Napisał je, ponieważ jako królewski kaznodzieja obserwował często przebieg obrad sejmowych, które niestety były bezowocne, nie uchwalano żadnych przepisów. Skarga zauważa, że Polsce potrzebna jest silna moralność, której przykładem powinni być ludzie z najwyższych stanowisk. To zapewni państwu szczęście i potęgę kraju. Skarga ubolewa nad brakiem przywiązania do Rzeczpospolitej, brakiem jedności w podejmowaniu decyzji politycznych, anarchią polityczną, osłabieniem wpływów króla. Według Skargi nie ma w kraju dobrego i skutecznego prawa, które karałoby złoczyńców. Polacy nie są solidarnym narodem, co osłabia ich pozycję międzynarodową. Wielkie niebezpieczeństwo upatruje Skarga w reformacji, która jest powodem rozłamu katolicyzmu, dlatego też działa w kontrreformacji. Jest przeciwnikiem "złotej wolności szlacheckiej", ponieważ ona powoduje samowolę i okradanie majątku państwowego.

W renesansie uprawiano następujące rodzaje:

1. lirykę:

- fraszki (J. Kochanowski "Na lipę", "Na zdrowie", "Na dom w Czarnolesie"),

- pieśni (J. Kochanowski "Wieczna sromota", "Czego chcesz od nas, Panie"),

- elegie (Klemens Janicki "O sobie samym do potomności"),

- psalmy (J. Kochanowski - tłumaczył psalmy biblijne - "Psałterz Dawidowy"),

- sonety (Mikołaj Sęp Szarzyński "O wojnie naszej..."),

- treny (J. Kochanowski "Treny"),

- sielanki ( Szymon Szymonowic i anty sielanka "Żeńcy").

2. epikę

- bajki (Biernat z Lublina, Mikołaj Rej),

- satyry ( forma dialogowa u Mikołaja Reja "Krótka rozprawa...")

- utwory parenetyczne (M. Reja "Wizerunek własny...", Łukasz Górnicki "Dworzanin polski").

3. dramat

- tragedia humanistyczna (Jan Kochanowski "Odprawa posłów greckich").

4. publicystykę

- kazanie ( Piotr Skarga "Kazania sejmowe"),

- traktaty (Andrzej Frycz Modrzewski "O poprawie Rzeczypospolitej"),

- broszury (J. Niemojewski "Obrona przeciw obwinianiu"),

- mowy (A. Frycz Modrzewski "Łaski, czyli o karze za mężobójstwo").

Dramaturgia Williama Szekspira wobec reguł klasycznych

William Szekspira uznaje się za twórcę teatralnego, który wniósł swoją pracą wiele innowacji na scenę elżbietańską. Inspiracją był niewątpliwie teatr antyczny, niemniej wielokrotnie odchodzi on od wzorca.

- nie przestrzega klasycznej zasady dotyczącej jedności czasu, miejsca i akcji; np. sceny z "Makbeta" rozgrywają się w pałacu, w lesie i podczas walki; przekroczony został również limit czasowy jednej doby, do dwóch dni; Szekspir rezygnuje z jednego, głównego wątku, opisuje bowiem walkę zła z dobrem, walki polityczne, mechanizm psychologiczny, kierujący żądzą władzy; wprowadza on na scenę większą ilość aktorów; bohaterami są postacie niezwykle skomplikowane, a przez to ciekawe;

- pojawia się u Szekspira fantastyka i nieprawdopodobne postacie, np. czarownice;

- bohaterami dramatów Szekspira są postacie królów albo innych wysoko urodzonych; pokazuje poeta ważny moment ich życia; zazwyczaj działania doprowadzają do ich śmierci; przedstawia Szekspir ludzi nieprzeciętnych, uwikłanych w konflikt wewnętrzny i zewnętrzny, którzy jednak sami kieruję swoimi losami, nie są skazani na przeznaczenie;

- tekst sztuki zawiera w sobie tragizm i komedię;

- liczne są także sceny grupowe, ale także potęgujące napięcie sceny batalistyczne;

- zrezygnował Szekspir z zasady decorum, która mówił o odpowiedniości stylu do opisywanego właśnie tematu; tak więc tragedia wymagała stylu wysokiego, natomiast komedia niskiego; nie wolno było ich mieszać;

- dramat antyczny prezentował postacie stałe i niezmienne, o nieugiętym charakterze; Szekspir tworzy zaś postacie elastyczne; Makbeta początkowo charakteryzuje strach, jest uległy i posłuszny wobec żony, potem zamienia się w okrutnego władcę i mordercę; Lady Makbet poznajemy jako silną kobietę, która jest pomysłodawcą zbrodniczych czynów, potem traci zmysły i popełnia samobójstwo;

- wyróżnić możemy takie etapy:

ekspozycję - czarownice przepowiadają wróżbę, zawiązanie akcji;

konflikty -myśli Makbeta o przepowiedni, potem plany morderstwa króla;

rozwinięcie -plany dalszych morderstw, wzmagane napięcie;

przełom kryzysowy -samobójstwo Lady Makbet i oblężenie zamku;

zakończenie -Makduf zabija Makbeta, koniec akcji.