Obóz w Auschwitz - Birkenau (Oświęcim - Brzezinka)

Do historii przeszedł jako miesjce masowej zagłady i ludobójstwa. Utworzony został w drugiej połowie roku 1940 z rozkazu Heinricha Himmlera jako obóz koncentracji dla wrogów Niemiec hitlerowskich. W czasie swojej makabrycznej historii ulegał ciągłej rozbudowie. Składały się na niego trzy główne części: Auschwitz I, Auschwitz II (Birkenau)  i Auschwitz III (Monowitz). W VIII 1942 r. w Auschwitz – Birkenau powstał podobóz przeznaczony tylko i wyłącznie dla kobiet.

Auschwitz - Birkenau stał się obozem bezprecedensowej zagłady głównie dla ludności żydowskiej, chociaż pierwszą grupę jego więźniów stanowili Polacy. Planowany był na 200 tysięcy więźniów. Wyposażono go w 4 komory gazowe i 4 krematoria. Liczba osób w nim mordowanych i spalanych mogła sięgać około 20 tysięcy w skali dnia. Więźniom obozu Auschwitz (jako pierwszym spośród więźniów obozu koncentracyjnego) tatuowano, zwykle na lewym przedramieniu numery ewidencyjne.

W obozie w Oświęcimiu  3 IX 1941 r. przeprowadzono na grupie 850 więźniów pierwsze próby masowej eksterminacji za pomocą trującego gazu – tzw. cyklonu B. Kilka kilogramów Cyklonu B wystarczało do zamordowania półtora tysiąca ludzi. Dokonywano tam także masowych rozstrzeliwań przywożonych transportów ludności żydowskiej  i pierwszych zbrodniczych eksperymentów pseudomedycznych na więźniach. Zwłoki zamordowanych więźniów palono na stosach i zakopywano masowo w głębokich dołach. Gdy 27 I 1945 r. doszło do wyzwolenia więźniów obozu Auschwitz – Birkenau, ocalono 7,5 tysiąca osób (w tym około 180 małych dzieci). Nad bramą wjazdową do obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau widnieje napis: „Arbeit macht Frei” (niem.: „Praca czyni wolnym”).

Stutthof (Sztutowo)

Obóz w pobliżu wsi Sztutuwo (w powiecie Nowy Dwór Gdański) założony został 2 IX 1939 r. i przeznaczony był dla „jeńców cywilnych”, dla Polaków z okolic Pomorza. Przez pierwsze kilka tygodni jego funkcjonowania, osadzono w nim około 6 tysięcy polskich obywateli. Od roku 1942 zaczęto przywozić do niego również więźniów innych narodowości - Holendrów, Francuzów, Belgów, Litwinów, Czechów, Łotyszów, Duńczyków, Rosjan, Norwegów, Węgrów, Jugosłowian, Żydów, Cyganów, a nawet niemieckich opozycjonistów. Obóz w Sztutowie nabrał więc charakteru międzynarodowego. Jednocześnie, zamieniony został w obóz koncentracyjny.

W następnym etapie istnienia obozu w Stutthof, najliczniejszą grupą narodowościową wśród jego więźniów byli Żydzi (około 50 tysięcy osób). Od czerwca roku 1944 obóz w Stutthof stał się dla nich obozem masowej zagłady. Więźniów uśmiercano w nim głownie w komorach gazowych, a ich zwłoki służyły potem Instytutowi Higieny do eksperymentalnej produkcji mydła. Podczas pięciu lat swojego istnienia Stutthof dziesięciokrotnie powiększył swoją powierzchnię i rozrósł się o filie w: Policach, Elblągu, Gdańsku, Gdyni i w Pruszczu Gdańskim, a w samym obozie wybudowano krematorium do spalania zwłok.

Między 2 IX 1939 r., a 9 V 1945 r., bramę obozu w Sztutowie przekroczyło ponad sto tysięcy ludzi. Życie stracili w wyniku wyniszczających ich organizmy warunków życia, rozstrzeliwań, szubienicy, masowych mordów w komorze gazowej, bicia, katowania oraz podczas działań ewakuacyjnych. Obóz ten, prawdopodobnie był jedynym, który przetrwał dłużej niż sama III Rzesza. Wyzwolony został 9 V 1945 r., gdy kapitulacja Niemiec stała się już faktem. Niewielu więźniów obozu w Stutthof doczekało tej chwili.

Majdanek

Obóz hitlerowski w Lublinie (zwany Majdankiem) założono na jesieni 1941 r. z rozkazu Heinricha Himmlera. Obóz ten był drugim co do wielkości (po obozie  w Oświęcimiu) obozem koncentracyjnym Europie. Budując go, początkowo planowano  w nim umieścić 25 - 50 tysięcy więźniów, ale ostatecznie powiększono go pięciokrotnie.

Majdanek posiadał także sześć swoich podobozów - w Bliżynie, Lublinie, Budzyniu, Puławach, Warszawie i Radomiu. Na jego terenie znajdowało się krematorium i 7 gazowych komór, gdzie więźniów mordowano za pomocą cyklonu B i tlenku węgla.

Pierwszymi więźniami obozu Majdanek zostało 5 tysięcy jeńców zatrudnionych przy jego rozbudowie. Po jej ukończeniu, wymordowano ich w przeciągu kilkunastu tygodni. Od wiosny roku 1942 Majdanek stał się obozem zagłady dla ludności żydowskiej i rozszerzony został o specjalny oddział kobiecy. Przywożono do niego również dzieci, z których tworzono grupy robocze (dzieci w wieku: 8 - 12 lat). Młodsze dzieci natychmiast mordowano.

Początkowo masowych egzekucji więźniów obozu dokonywano w pobliskim lesie krępickim. Później już w krematorium. Od października roku 1941 do lipca roku 1944 roku więźniami Majdanka stali się ludzie pięćdziesięciu czterech (europejskich i azjatyckich) narodowości. Najliczniej wśród nich reprezentowani byli Polacy, Żydzi i obywatele ZSRR.

W wyniku realizowanej w Majdanku ludobójczej działalności hitlerowców,  w komorach gazowych, podczas masowych egzekucji i wskutek nieludzkich warunków egzystencji w Lublinie zginęło 360 tysięcy osób. 23 VII 1944 r. obóz ten został wyzwolony i zamieniony w Państwowe Muzeum.

Treblinka

Obóz karny w Treblince założony został latem 1941 r. Zsyłano do niego głównie mieszkańców okolic polskiej stolicy, których natychmiast zatrudniano przy wydobyciu   i transporcie żwiru. W ten sposób powstał obóz Treblinka I. Obok (w odległości około 2 km) latem 1942 r. Niemcy zaczęli budowę obozu zagłady (Treblinka II).

Pociągi z przywożonymi do niego więźniami wjeżdżały na specjalnie zbudowaną, fikcyjną stację kolejową, co miało na celu wprowadzenie ofiar w błąd. Potem wprowadzano ich do komór gazowych, połączonych ze stacją wąskim korytarzem - odcinek ten nazywano cynicznie „drogą do nieba”. Początkowo w Treblince działały 3 komory gazowe. Potem wybudowano 10 kolejnych. Ich ofiary śmiertelnie zatruwano spalinami z dieslowskiego silnika czołgu T 34, zaopatrzonego w specjalny filtr usuwający ze spalin jej charakterystyczną woń. Uzyskany w ten sposób bezwonny i bezbarwny tlenek węgla, ofiary zabijał w ciągu 20 minut. Zwłoki spalano na stosach, a pozostałe po nich popioły wsypywano do dołów w ziemi, albo wrzucano do rzek. W komorach gazowych obozu zagłady w Treblince mordowano około 15 osób na dobę. W wyniku straszliwego głodu, chłodu, pracy ponad siły, groźnych chorób, okrutnych tortur i egzekucji, zginęło tam około 7 tysięcy obywateli państwa polskiego. W latach: 1941 - 1944 przez obóz zagłady w Treblince przeszło około 10 tysięcy więźniów. Pierwszy transport ludności żydowskiej z warszawskiego getta dotarł do Treblinki 23 VII 1942 r. W Treblince Hitlerowcy wymordowali około 750 tysięcy osób - głównie pochodzenia żydowskiego (z Polski, Austrii, Bułgarii, Belgii, Czechosłowacji, Grecji, Francji, Jugosławii, ZSRR i Niemiec).

Gross – Rosen (Rogoźnica pod Wrocławiem)

Obóz pracy w Rogoźnicy pod Wrocławiem założony został 2 VIII 1940  r. jako podobóz kompleksu obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Tego też dnia przybył do niego pierwszy transport więźniów przeznaczonych do pracy w miejscowym kamieniołomie przy wydobyciu granitu.

1 V 1941 r. obóz w Rogoźnicy zyskał status samodzielnego obozu koncentracyjnego. Wymagająca nadludzkiego wysiłku praca w kamieniołomie, minimalne racje żywnościowe i katowanie więźniów przez strażników spowodowały ogromną śmiertelność osadzonych. Od X 1941 r. do kwietnia r. 1942 w Gross – Rosen osadzano także jeńców sowieckich (około 2500 osób), którzy nie zostali nawet zarejestrowani (od razu przeznaczono ich na egzekucję). W obozie Gross - Rosen przetrzymywano także licznych przedstawicieli innych narodowości. Najliczniej reprezentowani byli jednak Żydzi i Polacy.

Gdy w lutym roku 1945 Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę, hitlerowcy podjęli pospieszną ewakuację więźniów w kierunku zachodnim. Wielotygodniowy przemarsz w bardzo ciężkich warunkach pogodowych (w środku zimy) zabił wiele tysięcy ewakuowanych więźniów. Sam obóz w Rogoźnicy wyzwolony został 11 II 1945 r.

Przez obóz w Gross - Rosen (i przez poszczególne jego filie) przeszło około 125 tysięcy osób, z których ponad 40 tysięcy zginęło. Z samych zabudowań obozowych do dziś pozostało niewiele – zaledwie brama wejściowa, kantyna dla oficerów SS, łaźnia, kuchnia, piec krematoryjny, ogrodzenie z drutu kolczastego, słup, na którym wisiał obozowy dzwon wzywający więźniów na apele i fundamenty baraków. Obecnie znajduje się tam muzeum.