I. RENESANS I HUMANIZM.

 Renesans, czyli odrodzenie to okres w dziejach Europy, który objął przede wszystkim wiek XVI i początek wieku XVII. Jego pojawienie wiąże się pośrednio z humanizmem (od łac. słowa humanus – ludzki), którego początkowy rozwój przypadł na przełom  wieku XIV i XV. Humanizm to sposób widzenia i postrzegania świata, w którym człowiek stanowi jego centrum i jest miarą wszystkich rzeczy. Humaniści interesowali się człowiekiem jako jednostką, jego życiem doczesnym, problemami, stanami emocjonalnymi i pragnieniami. Odkrywano na nowo anatomię ludzkiego ciała. Chcieli poznać człowieka na wszystkich możliwych płaszczyznach.

W ujęciu humanistów człowiek był najważniejszą istotą świata, zagadką, której poznanie było celem najwyższym. Ojczyzną renesansu i humanizmu były Włochy, pozostające w stałych kontaktach z Bizancjum, głównym spadkobiercą starożytności, w głównej mierze Grecji. Zaczęły się coraz częstsze wizyty uczonych bizantyjskich we Włoszech i włoskich w Konstantynopolu – stolicy Bizancjum. Dzięki tym kontaktom zaczęło się we Włoszech kształtować zainteresowanie kulturą antyczną, które z terenu Włoch rozprzestrzeniło się do innych krajów europejskich. Zaczęto na nowo studiować dzieła wielkich twórców starożytności: Arystotelesa, Platona czy Cycerona. Powrót do korzeni kultury antycznej nie ograniczał się tylko do filozofii, lecz objął także inne dziedziny, takie jak: literatura, malarstwo, rzeźba, architektura czy nauka. Ważną rolę w rozpowszechnianiu dzieł starożytnych odegrał, wynaleziony po koniec XV wieku przez Jana Gutenberga, druk. Szybka wymiana informacji i kolportaż wielkich dzieł ułatwiły w niebywałym stopniu przenikanie tekstów antycznych.

Oprócz głębokiego studiowania pism wielkich uczonych okresu starożytności, pojawiły się nowe elementy, charakterystyczne dla kultury renesansu. Odrzucono scholastykę i dotychczasowe autorytety, nastąpił awans języków narodowych. Uznano, iż pełne poznanie wynika z obserwacji i doświadczenia, które są tak naprawdę jedynym źródłem wiedzy. Nastąpił szybki rozwój nauk przyrodniczych i pedagogicznych. Chęć poznania  człowieka i także otaczającego go świata uruchomiła powstanie nowych dziedzin naukowych. Nowe elementy stosowano także w dziedzinie sztuki. Odkryto perspektywę, bryłę, stosowano geometrię, studiowano ludzkie ciało (anatomia). Operowano barwą i światłem. Zamiast jednolitych barw wprowadzono barwy pośrednie i postacie umiejscowione w półcieniu, co widać szczególnie w dziełach Leonardo da Vinci. Postacie przedstawiane na obrazach zaczęły być naturalne, ujęte w nowych trójwymiarowych ramach. Znajomość anatomii ludzkiego ciała, będąca wynikiem wnikliwych badań, umożliwiała ówczesnym twórcom stworzenie wizerunku człowieka odpowiadającego rzeczywistości. Dla każdego artysty źródłem natchnienia był człowiek i dzieła starożytnych. Wprowadzono kult ludzkiego ciała (odrzucony w średniowieczu) oraz uwielbienie dla jego piękna i harmonii. Znika człowiek ujęty szkicowo i symbolicznie, a pojawia się człowiek, którego anatomia przestała być zagadką.

Olbrzymią rolę w ówczesnym rozwoju sztuki odegrali mecenasi, dzięki którym powstały największe dzieła. Poprzez pieniądze i protekcję umożliwiali oni artystom swoją działalność. Szczególne znaczenia na tym polu mieli papieże, tacy jak: Mikołaj II, Pius II, a przede wszystkim Juliusz II i Leon X. To właśnie za ich rządów doszło do największego rozkwitu architektury i sztuki Rzymu – jednej z dwóch stolic renesansu włoskiego (obok Florencji).

Ówczesna sztuka charakteryzowała się przenikaniem motywów świeckich i religijnych. Budownictwo religijne posiada wiele cech architektury świeckiej. Kościoły przypominały pałace, w których dominowała zaś problematyka religijna.

II. NAJWYBITNIEJSI PRZEDSTAWICIELE RENESANSU.

A). WŁOCHY.

    Do najwybitniejszych przedstawicieli włoskiego renesansu należą: Leonardo da Vinci (1452-1519), Michał Anioł i Rafael Santi. Ich cechą wspólną była wszechstronność zainteresowań, co szczególnie uwidacznia się w osobie Leonarda da Vinci, który był filozofem, uczonym, malarzem, rzeźbiarzem, architektem, zajmował się także anatomią (przeprowadzał sekcje zwłok), medycyną, biologią, geologią, akustyką, optyką, mechaniką (projektował maszyny latające, łodzie podwodne, skonstruował mechanizm zegara). Uznany za geniusza, wielki artysta i erudyta. Do jego największych dzieł zalicza się seria obrazów:  „Hołd trzech króli”, „Chrzest Chrystusa”, „Zwiastowanie”, „Św. Hieronim”, „Madonna w grocie skalnej”, oraz uznane przez historyków sztuki za największe dzieła artystyczne jego życia: fresk „Ostatnia wieczerza”, namalowany w refektarzu klasztoru przy kościele Santa Maria delle Grazie, „Dama z łasiczką (inaczej gronostajem), przechowywana w Muzeum Czartoryskich w Krakowie,  „Mona Liza Gioconda” (dziś w paryskim Luwrze) oraz „Św. Anna Samotrzecia”.

Michał Anioł, prawdziwe nazwisko Michelangelo Buonarotti (1475-1564), architekt, rzeźbiarz, malarz i poeta, uczeń takich mistrzów jak: D. Ghirlandaio oraz B. Giovannii. Tworzył w Bolonii, Florencji  i Rzymie.

Jego twórczość pozostawała w zupełnej opozycji do innego wybitnego malarza i rzeźbiarza Rafaela Santi, którego dzieła charakteryzował spokój, harmonia i dostojeństwo przedstawianych postaci. U Michała Anioła figury są żywiołowe, różnorodne, przedstawione w wielu pozach, gwałtowne, nieraz chaotyczne i ekspresyjne. Autor starał się uchwycić różnorodność człowieka, jego emocje oraz stany duchowe. Widać w nich zapowiedź przyszłego manieryzmu i baroku. Do jego głównych dzieł malarskich należy zaliczyć następujące obrazy: „Święta Rodzina”, „Bitwa pod Casciną” oraz „Sąd Ostateczny” – fresk wykonany w kaplicy sykstyńskiej. Najsłynniejsze rzeźby to: „Dawid” - symbol potęgi człowieka, „Pieta” w katedrze św. Piotra w Rzymie, „Mojżesz” - posąg z grobowca papieża Juliusza II, „Walka centaurów z Lapitami”, „Madonna na schodach”, „Bachus” oraz  „Madonna z Brugi”. Jako architekt zaprojektował on kopułę bazyliki św. Piotra w Rzymie, której nie dokończył ze względu na dość niespodziewaną i przedwczesną śmierć.

Rafael Santi (1483-1520) malarz i architekt, obok Leonarda da Vinci i Michała Anioła, uznany za najwybitniejszego artystę włoskiego renesansu. Pracował głównie we Florencji, gdzie przebywał w latach 1504-1508. W tym czasie malował głównie madonny, które pojawiły się na szeregu jego obrazów. Do najbardziej znanych i cenionych należy obraz „Madonna Boska ze Szczygłem”. W 1508 roku na zaproszenie papieża Juliusza II, wielkiego mecenasa sztuki, przeniósł się do Watykanu, gdzie w początkowym okresie poświęcił się z zapałem dekoracji sal watykańskich. Wtedy też powstały jego najsłynniejsze freski: „Dysputa o Przenajświętszym Sakramencie”, „Szkoła Ateńska” oraz „Parnas”. Jego dzieła charakteryzuje spokój, harmonia, dostojeństwo oraz przepych. Brak w nich głębokiej ekspresji, jaką spotyka się u Michała Anioła.

Architektura włoskiego renesansu posiadała szereg charakterystycznych elementów: prostokątne kształty budynków, dziedziniec otoczony arkadami, przepiękna i bogata dekoracja ścian oraz kamienne obramowania nad oknami i drzwiami. Do najwybitniejszych włoskich architektów okresy renesansu należeli Filippo Brunelleschi (1377-1446), którego twórczość charakteryzowała się poszukiwaniem nowych form i rozwiązań odznaczających się pięknem, lekkością i spokojem oraz Donato Bramante (1444-1514), u którego nastąpiło ścisłe połączenie architektury z planami urbanistycznymi. Na zlecenie papieża Juliusza II rozpoczął on budowę kopuły katedry św. Piotra, którą kontynuował jego uczeń Rafael Santi.

Malarzem, który zdobył wówczas wielką sławę był  Tycjan, właściwie Tiziano Vecellio (1480-1576). Początkowo związany z Wenecją, później stał się nadwornym malarzem cesarza Karola V. To właśnie on jako pierwszy spopularyzował tematykę mitologiczną.

Rozwój renesansu i humanizmu objął też inne dziedziny, między innymi literaturę. Głównym przedstawicielem włoskiej poezji renesansowej był Lodovicio Ariosto (1474-1533), autor poczytnego poematu „Orland Szalony” oraz Baltazare Castiglione (1476-1519), twórca przełożonej na wiele języków „Księgi dworzanina”. W Polsce dzieło to przełożył  i dostosował do polskich realiów Łukasz Górnicki (1566 „Dworzanin polski”).

Największym  przedstawicielem włoskiej myśli politycznej doby renesansu był Niccolo Machiavelli (1469-1527). W swych poglądach skupiał się przede wszystkim na zadaniach monarchy, który powinien według niego cieszyć się niczym nie ograniczoną władzą. Poddani powinni kochać swego władcę, oddawać mu szacunek, ale także czuć przed nim respekt i strach. Władca nie jest przyjacielem ludu, jest jego przewodnikiem i ojcem. W osiągnięciu swoich celów władca może stosować wszystkie środki, nawet postęp i zdradę. Poglądy te opisane dokładnie i szczegółowo w dziele „Książe”, stały się w późniejszym okresie podstawą doktryny zwanej makiawelizmem, której główna zasada wyraża się w zdaniu: „cel uświęca środki” (inaczej po trupach do celu).

B). FRANCJA.

  We Francji w dziedzinie architektury największą sławę zdobył Pierre Lescot (1515-1578). Rozbudował on i wzbogacił paryski pałac królewski Luwr. W dziedzinie literatury zasłynęli Francois Rabelais (1494-1553), autor takich dzieł jak „Pantagruel” i „Gargantua” oraz poeta Pierre Ronsard (1524-1585). Charakterystyczną cechą francuskiego renesansu było powolne rozchodzenie się humanizmu i religii, co widać szczególnie  w dziełach Bonaventure des Peries (ok. 1500-1544). Należy jednak pamiętać, iż mimo krytyki ówczesnych stosunków panujących w łonie samego kościoła, ateizm nie był znaną postawą. Religia miała ogromne znaczenie zarówno dla jednostki, jak i dla całego narodu. W dziedzinie nauki najważniejszą postacią był matematyk Wilhelm Budeus (1467-1540). Założył on znaną dziś na całym świecie College de France, która stała się centrum francuskiej nauki humanistycznej. Poza tym Francuzi nie osiągnęli wówczas specjalnych zasług na polu badań naukowych, w przeciwieństwie do swych sąsiadów Niemców.

C). NIEMCY.

Do najwybitniejszych należy zaliczyć Gerarda Kremera, autora mapy świata wraz z  siatką geograficzną (tzw. siatka Merkatora) oraz inżyniera Georga Bauera (1494-1555), autora prac naukowych z zakresu górnictwa i hutnictwa. Oprócz nauk ścisłych rozwijało się także malarstwo. Do czołowych przedstawicieli tego rodzaju sztuki należeli, znani do dziś Albrecht Durer (1471-1528), autor serii autoportretów oraz obrazów „Apokalipsa”, „Pasja” „Melancholia” oraz Hans Holbein Młodszy (1497-1543), wybitny portrecista. Humanistyczną myślą filozoficzną zajmowali się:  von Hutten, Reuchlin i Filip Melanchton, zwolennik Marcina Lutra.

D). ANGLIA.

  Właściwym prekursorem renesansu angielskiego, twórcą nowej humanistycznej koncepcji religii był  John Colet (1467-1519). Kolejne ważne miejsce zajął Thomas Moore (1473-1535), pisarz i polityk, prekursor socjalizmu. W swym największym dziele „Utopia” przedstawił charakterystykę społeczeństwa angielskiego, jako wyimaginowany obraz idealnej społeczności zamieszkującej wyspę Utopię (od greckiego słowa utopia – miejsce, które nie istnieje), w którym zniesiono własność prywatną, przeprowadzono podział dóbr i wprowadzono ustrój demokratyczny. W dziedzinie literatury największą sławę zdobył Wiliam Shakespeare (1565-1616), dramaturg i poeta, autor takich dzieł jak: „Hamlet” „Romeo i Julia”, „Wesołe kumoszki z Windsoru”, „Makbet”. Zasadnicza część jego twórczości przypada już na czasy baroku.

E). NIDERLANDY.

W Niderlandach do czołowych humanistów należeli  Andreas Vesalius (1514-1564), z pochodzenia Flamandczyk, wybitny anatom, profesor uniwersytetu w Padwie. Poza  Collegium Trilinque, ośrodkiem kultury humanistycznej, Niderlandy nie odegrały większej roli w rozwoju ówczesnej myśli naukowej. Niewątpliwie jednak duże zasługi w dziedzinie niderlandzkiego malarstwa zdobył Pieter Bruegel, zwany Chłopskim, wybitny portrecista, który jako pierwszy z malarzy wprowadził do tematyki malarskiej osoby pochodzenia chłopskiego (stąd też taki przydomek). Myślą polityczną zajmował się urodzony w Holandii Erazm z Rotterdamu (1467-1536), zakonnik, filolog i filozof. Głosił ideę wolności chrześcijańskiej. Nawoływał do naprawy życia wewnętrznego w łonie samego kościoła poprzez reformy religijne oraz odrodzenie obyczajów. Głosił zasadę, że kościół jest dla człowieka, a nie człowiek dla kościoła. Jego najważniejsze dzieła to: Enchiridion militis christiani (Przewodnik rycerza chrześcijańskiego) z 1504 roku oraz „Pochwała głupoty” z 1511 roku, w której przeprowadził krytykę społeczeństw, a także monarchów, którzy kierują się w swych działaniach chorymi i zgubnymi dla poddanych ambicjami.

F). HISZPANIA.

  Hiszpania doby renesansu wiąże się z kilkoma ważnymi nazwiskami, reprezentującymi różne dziedziny nauki i sztuki. Należeli do nich: Bernadino Mendoga (zm. 1604), dyplomata, autor dzieł z zakresu wojskowości, Miguel de Cervantes (1547-1616), teolog, pisarz i poeta, autor „Don Kichota”, w którym przedstawił charakterystykę ówczesnego społeczeństwa hiszpańskiego oraz Migiel Servet (1511-1553), lekarz,  który odkrył krwiobieg płucny. Najsłynniejszym malarzem był El Greco, właściwe nazwisko Dominkos Theotokopulos (1541-1614). Jego twórczość charakteryzuje tematyka religijna oraz liczne portrety. W Polsce znajduję się jego obraz „Ekstaza św. Franciszka”.

  Do humanistów innych narodowości, których nazwiska pozostały mniej znane należeli: szwedzki pisarz Niels Hemmingsen, poeta węgierski Balint Balaski, duński astronom Tycho de Brache oraz wiedeński botanik Clusius.

G). POLSKA.

  W Polsce do najwybitniejszych przedstawicieli renesansu należeli: Bartolomeo Berecci, autor przebudowy architektonicznej zamku na Wawelu, Mikołaj Rej (1505-1569), autor takich dzieł jak „Żywot Józefa”, „Kupiec”, „Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”, „Postylla Pańska”, Jan Kochanowski (1530-1584), autor licznych fraszek i trenów oraz utworów „Psałterz Dawidów”, „Odprawa posłów greckich”, Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572), autor  „O poprawie Rzeczypospolitej” oraz „Łaski, czyli o karze za mężobójstwo”, oraz wybitny kaznodzieja Piotr Skarga (1536-1612): „Żywoty Świetych”, „O jedności kościoła bożego”, „Kazania na niedziele i święta całego roku”, a także Grzegorz z Sanoka, Klemens Janicki oraz artysta Stanisław Samostrzelnik.

Najwybitniejszym uczonym doby renesansu był astronom Mikołaj Kopernik (1473-1543). W swym głównym dziele „O obrotach ciał niebieskich”, wydanym w Norymberdze w 1543 roku, obalił ptolemeuszowską teorię ruchu ciał niebieskich (Ziemia jest nieruchoma, a wokół niej kręci się słońce) a stworzył nową teorię – tzw. heliocentryczną (Ziemia kręci się wokół słońca). Dzieło to zostało potępione aż do początków XIX wieku. Jak na wielkiego człowieka renesansu tamtych czasów, M. Kopernik zajmował się także ekonomią, medycyną, poezją, malarstwem, geografią i kartografią.

  III. MUZYKA A ODRODZENIE.

  Kultura doby renesansu przyniosła także zmiany w ówczesnej muzyce. Obok muzyki kościelnej rozwinęła się muzyka świecka, głównie dworska. Obok muzyki wokalnej powstała także muzyka instrumentalna. W wieku XVI najbardziej popularnym gatunkiem muzycznym był madrygał, a do najbardziej znanych muzyków tamtych czasów należeli: Adrian Willaert oraz Girolamo Pierluigi, zwany Palestrina. Głównymi instrumentami były: lutnia, organy, wiolonczela, klawesyn. Muzyka odgrywała bardzo ważną rolę nie tylko w życiu dworskim, ale także kościelnym. Już sam Marcin Luter, niemiecki reformator, był twórcą tzw. chorału protestanckiego, będącego połączeniem muzyki kościelnej z muzyka ludową i niemiecką. Muzyka oddziaływała na ludzi. Zdawał sobie z tego sprawę Kościół. Dlatego też obok wielu reform przeprowadzonych przez Sobór Trydencki, reformie podlegała także muzyka kościelna. Usunięto z niej wszelkie motywy świeckie, wprowadzono harmonijność i melodyjność granych utworów.

IV. HUMANIZM W WIEKACH PÓŹNIEJSZYCH.

W okresie późniejszym, mimo zmierzchu renesansu, istota haseł głoszonych przez humanistów pojawiła się w nowym nurcie intelektualnym – antropocentryzmie, który stał się z czasem podstawą wielu systemów filozoficznych i religijnych, według których człowiek jest ośrodkiem i celem, a wszystko w świecie dzieje się ze względu na człowieka. W wieku XVIII, a w szczególności w XIX liberałowie (zwolennicy liberalizmu) głosili jako jedni z pierwszych hasła wolności osobistej, prawo do szczęścia i godności oraz swobodnego i  niczym nie skrępowanego rozwoju każdej jednostki.

 W wieku XIX, który charakteryzował się powstaniem nowych ideologii, hasła humanizmu przyjmowały nowe znaczenie. Powoływali się na nie zwolennicy, często przeciwstawnych sobie poglądów. Samo słowo humanizm, ze względu na swą niejednolitość definicji i wieloznaczność, szybko uległo wypaczeniu. Dlatego też przyjęto różnego rodzaju kategorie humanizmu, określające i wskazujące na podstawowe różnice między jego odcieniami i znaczeniami.  Humanizm egzystencjalny, zakładał prawo każdego człowieka do wolności i opierał się na podstawowym założeniu, że dla człowieka najważniejszy jest drugi człowiek.  Humanizm socjalistyczny, głosił prawa człowieka w ramach ustroju socjalistycznego, odniesieniem dla jednostki nie był drugi człowiek, lecz określona klasa społeczna (robotnicza). W humanizmie chrześcijańskim punktem odniesienia był Bóg.

W wieku XX słowo humanizm uległo nie tyle co wypaczeniu, co całkowitemu zwyrodnieniu. Powoływali się na nie przedstawiciele obu wielkich ustrojów totalitarnych: nacjonaliści niemieccy i komuniści. Wrogów zabijało się w imię fałszywie pojętego humanizmu, który ograniczał się w zasadzie do wybranej grupy osób. Człowiek jako jednostka nie miał żadnej wartości. Był to tzw. humanizm fałszywy, skierowany nie na człowieka lecz przeciwko niemu. Humanizm autentyczny zakłada bowiem szacunek dla każdego człowieka, niezależnie od jego pochodzenia, koloru skóry, wyznania czy poglądów.

Przez wieki słowo humanizm zmieniało swe znaczenie, tak jak zmieniała się wartość takich pojęć jak wolność, pokój i prawa człowieka. Dziś humanizm rozumiany jest bardzo szeroko. Jest on częstą pewną karta przetargową wielu stronnictw i partii politycznych. Powołują się na niego przywódcy wielkich mocarstw w rozwiązywaniu międzynarodowych konfliktów. Niezależnie jednak od wieloznacznej interpretacji tego słowa, należy zawsze pamiętać, że humanizm skupia się na człowieku jako jednostce i nigdy nie może być jej zaprzeczeniem. Współczesny kościół pragnąc przywrócić właściwe rozumienie tego słowa skupia się na próbie dialogu między różnymi odcieniami humanizmu, wskazując jednocześnie na równość wszystkich ludzi, na ich podstawowe prawa do wolności, rozwoju i szczęścia.