Państwo polskie powstało na terenach zamieszkiwanych przez plemiona słowiańskie. Państwo Wiślan w IX wieku popadło w zależność od Państwa Wielkomorawskiego a po jego rozbiciu na początku X wieku od Czech. Najsilniejszym organizmem w IX wieku stało się państewko Polan, którego pierwszym historycznym władcą był Mieszko I. Siemowit, Leszek i Siemomysł to przodkowie Mieszka i poprzednicy na urzędzie naczelnika państwa Polan. Władza w tym państwie była dziedziczna a jego głównym ośrodkiem stało się Gniezno. Mieszko panował nad Wielkopolską Kujawami, Mazowszem. W 972 roku w wyniku zwycięskiej bitwy z margrabim niemieckim Hodonem pod Cedynią Mieszko podporządkował sobie Pomorze Zachodnie. Prawdopodobnie pod koniec panowania stracił kontrolę nad Śląskiem. Punktem zwrotnym panowania Mieszka była decyzja o przyjęciu chrztu. Przede wszystkim była to decyzja strategiczna, bowiem wciąż zwiększał się napór margrabiów niemieckich na granice państwa Polan pod pozorem akcji chrystianizacyjnej. W tej sytuacji Mieszko wszedł w sojusz z królem czeskim Bolesławem, ożenił się z jego córką Dobrawą i przyjął chrzest w 966 roku. Uważa się jego decyzję za mającą duży wpływ dla umocnienia państwa polskiego oraz krok, który wprowadził Polskę do grona państw chrześcijańskiej Europy o kręgu cywilizacji zachodniej. Chrystianizacja miała też przyczynić się do zespolenia i integracji luźnego tworu jakim było wtedy państwo Polan. Decyzja Mieszka zyskała akceptację cesarza Ottona, który nazywał Mieszka "przyjacielem cesarskim". W Poznaniu powstało biskupstwo misyjne, które objął biskup Jordan z Lotaryngii. W tajemniczym dokumencie "Dagome Iudex" Mieszko oddawał państwo pod opiekę papiestwa.

Władzę po śmierci Mieszka I, a więc około roku 990 przejął jego syn Bolesław Chrobry. W dzieciństwie był on zakładnikiem na dworze cesarskim a gdy ożenił się otrzymał dzielnicę w postaci Małopolski z Krakowem. Po śmierci ojca pokonał braci i odebrał im dzielnice, by skupić całość władzy w państwie w swym ręku. Podobnie jak ojciec utrzymywał poprawne stosunki z Cesarstwem. Organizował też i wspierał wyprawy misyjne, m.in. gdy do Polski przybył biskup Wojciech z Pragi uzyskał on poparcie Bolesława w swej misji chrystianizacyjnej na terenach zamieszkanych przez Prusów. Gdy plemiona pogańskie zamordowały Wojciecha Bolesław wykupił jego ciało i złożył w katedrze gnieźnieńskiej. Postępek ten zyskał mu przychylność europejskiego duchowieństwa jak i cesarza Ottona III, który przy okazji swej pielgrzymki do grobu Świętego Wojciecha w 1000 roku wziął udział w zjeździe gnieźnieńskim. Zjazd był okazją do zaprezentowania zamożności i bogactwa państwa Bolesława a także potwierdzał przyjazne stosunki łączące cesarza i władcę polskiego. Konsekwencją zjazdu było utworzenie arcybiskupstwa w Gnieźnie oraz trzech biskupstw w Krakowie, Kołobrzegu i Wrocławiu. Bolesław otrzymał od cesarza włócznię Świętego Maurycego oraz gwóźdź z krzyża pańskiego a Otton III dostał ramię Świętego Wojciecha. Stosunki z cesarstwem pogorszyły się po śmierci Ottona III w 1002 roku i objęciu tronu cesarskiego przez wrogiego Polsce Henryka II. Rozpoczął się okres długoletnich wojen z Cesarstwem ostatecznie zakończony pokojem w Budziszynie w 1018 roku, na mocy, którego Polska uzyskała Milsko i Łużyce. W 1018 roku Bolesław zorganizował też wyprawę na Ruś, której celem było przywrócenie tronu jego zięciowi Świętopełkowi. Zadanie to zostało zrealizowane a w drodze powrotnej Bolesław przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie. Gdy tron kijowski przejął Jarosław Mądry Bolesław nie podjął już akcji interwencyjnej a nawiązał stosunki z nowym władcą Rusi. Uwieńczeniem panowania Bolesława była jego koronacja dokonana w Gnieźnie w 1025 roku, która oznaczała, że Bolesław stawał się pierwszym w historii królem państwa polskiego. Wkrótce po tym Bolesław zmarł.

Władzę w 1025 roku przejął syn Bolesława Chrobrego Mieszko II. Od początku był on przygotowywany do roli króla, stąd jego gruntowne wykształcenie. Mieszko ożenił się z siostrzenicą Ottona III Rychezą i zapewne jak ojciec otrzymał we władanie dzielnicę w postaci ziemi małopolskiej. Na króla Polski Mieszko koronował się w 1025 roku. Nie najlepsze stosunki łączyły Mieszka II z nowym cesarzem Konradem II, które pogorszyła jeszcze wyprawa Mieszka na Saksonię w 1028 roku. W odwecie cesarz zorganizował wyprawę na Polskę w 1031 roku która zakończyła się utratą Milska i Łużyc. W tym samym czasie ze wschodu ruszyły na Polskę siły Jarosława Mądrego a w Polsce powstała opozycja braci Mieszka - Bezpryma i Ottona. W tej sytuacji Mieszko uciekł do Czech a władzę w kraju przejął Bezprym, który odesłał cesarzowi za po pośrednictwem żony Mieszka Rychezy insygnia władzy królewskiej, w tym koronę. Rządy Bezpryma trwały rok, po czym kraj podzielono na trzy części, z których jedną miał rządzić Mieszko, drugą - cesarza a trzecią cesarski brat. Mieszkowi udało się ostatecznie zjednoczyć kraj, ale wkrótce potem zmarł a władza przeszła w ręce jego syna - Kazimierza.

Kazimierz Odnowiciel rozpoczął rządy w 1034 roku, wkrótce zmuszono go jednak do ponownego opuszczenia kraju. Kraj ogarnął chaos, oderwało się Mazowsze i Pomorze, doszło do buntu przeciwko możnym i duchownym. Sytuację pogorszył jeszcze łupieżczy najazd czeskiego księcia Brzetysława, który spadł na Wielkopolskę i zakończył się jej grabieżą oraz wywiezieniem relikwii Świętego Wojciecha i oderwaniem Śląska. Z Węgier Kazimierz udał się do Niemiec, gdzie zyskał poparcie cesarza, który wsparł go zbrojnie w odzyskaniu władzy w państwie polskim. Buntujące się Mazowsze, Pomorze i Śląsk udało się Kazimierzowi podporządkować z pomocą Jarosława Mądrego. Z niezadowoleniem cesarskim spotkało się przejęci władzy nad Śląskiem, dlatego cesarz kazał płacić Kazimierzowi trybut Czechom. Nie udało się Kazimierzowi reaktywować arcybiskupstwa w Gnieźnie ani koronować na króla Polski, zmarł w 1058 roku.

Kolejny władca Bolesław Śmiały zdołał odtworzyć arcybiskupstwo w Gnieźnie, fundował liczne klasztory i kościoły. Ze uwagi na rozdawanie dóbr zyskał przydomek Szczodry, Śmiałym nazwano go ze względu na odwagę i waleczność. W sytuacji sporu papiestwa z cesarstwem Bolesław opowiedział się za papieżem. Kilkakrotnie interweniował na Węgrzech, gdzie osadzał przyjaznych sobie władców, natomiast zdecydowanie wrogie stanowisko zajęli Czesi, gdy Bolesław przestał płacić trybut ze Śląska. Wojny z Czechami zaczęły się w 1060 roku, a w ich trakcie uniezależniło się Pomorze. Walki z Czechami spowodowały niezadowolenie cesarza. Poparcie papieża w walce o inwestyturę opłaciło się, ponieważ wyraził on zgodę na koronację Bolesława w 1076 roku. Na prośbę papieża Bolesław pomógł Izasławowi opanować tron kijowski, którego zresztą wkrótce bracia go pozbawili. Panowanie Bolesława zakończyło się z związku ze sporem z biskupem krakowskim Stanisławem, którego król skazał na śmierć i obcięcie członków. Wywołało to bunt możnych, który zmusił Bolesława do opuszczenia kraju w 1079 roku. Bolesław udał się na Węgry, gdzie wkrótce zmarł.

Po wypędzeniu Bolesława Śmiałego władze w kraju przejął jego brat Władysław Herman. Inaczej niż Bolesław przystąpił do obozu cesarskiego, zaczął płacić trybut ze Śląska dzięki czemu poprawiły się stosunki z Czechami dodatkowo wzmocnione jego małżeństwem z czeską księżniczką Judytą. Pogorszyły się jednak stosunki z Czechami a cesarz nadał władcy Czech tytuł króla Czech i Polski, którego jednak Wratysław nie miał zamiaru realizować. Niedługo potem cesarz zbliżył się z Władysławem i uznał jego prawa do władania Polską, ponadto po śmierci Judyty czeskiej Władysław ożenił się z Judytą córką cesarza. Za panowania Władysława Hermana wzmocniono władzę centralną w Polsce, ale z czasem dominującą rolę zaczął odgrywać wojewoda Sieciech. Jego surowe rządy i podejmowane decyzje napotkały na opór możnych, co zwiększało istniejące w kraju napięcie. W 1091 roku rozpoczęły się walki z Pomorzem a w 1092 roku zaprzestano płacić Czechom trybut ze Śląska. W konsekwencji Śląsk został najechany i złupiony przez nowego władcę Czech Brzetysława II. Udało mu się też namówić syna Władysława - Zbigniewa do podniesienia buntu przeciw ojcu. W buncie uczestniczył też młodszy syn Bolesław a wszystko doprowadziło do wojny domowej w wyniku, której odsunięto od władzy Sieciecha a kraj podzielono na trzy dzielnice. Władysław zachował władzę zwierzchnią i Mazowsze, Zbigniew otrzymał Kujawy i Wielkopolskę a Bolesław ziemię krakowską, sandomierską i śląską. Władysław Herman zmarł w 1102 roku.

Po śmierci Władysława Hermana doszło do walk o władzę pomiędzy Zbigniewem a Bolesławem Krzywoustym. Podczas, gdy Zbigniew starał się utrzymać poprawne stosunki z Czechami i Pomorzem, Bolesław urządzał łupieskie wyprawy na Pomorze, a wyprawy odwetowe spadały na ziemie Zbigniewa. Większe poparcie w kraju zyskał Bolesław, a po stornie Zbigniewa opowiedziała się jedynie niewielka część duchownych. Bolesław zagwarantował sobie sojusz z Rusią i Węgrami i w 1107 roku udało mu się ostatecznie wygnać Zbigniewa. Wtedy postanowił doprowadzić do pełnego podboju Pomorza, jednak w planach tych przeszkodziła wojna z cesarzem Henrykiem IV, który pod pretekstem pomocy Zbigniewowi zażądał od Bolesława uznania cesarskiego zwierzchnictwa i płacenia trybutu. Bolesław żądania te odrzucił a na Polskę spadł najazd niemiecki. Polacy bronili się na linii twierdz granicznych i atak niemiecki odparli a słynna stała się zwłaszcza obrona Głogowa. Natomiast Zbigniew po powrocie do kraju w 1112 roku został pojmany i oślepiony. Wzburzyło to społeczeństwo a Bolesław musiał odbyć pokutę. W 1114 roku zawarto pokój z Czechami, który umożliwił koncentrację działań na Pomorzu, które w 1121 roku stało się lennem Polski. W latach 1124-1128 Pomorze został schrystianizowane przez biskupa bamberskiego Ottona. Decyzja o przymusowej chrystianizacji Pomorza wzbudziła zaniepokojenie Cesarstwa. Ponadto niekorzystnie odbiły się starania i wyprawy Bolesława na Węgry, by osadzić tam na tronie wrogiego cesarzowi Borysa. W wyniku popierania przez Bolesława antypapieża wszystkie polskie biskupstwa zostały podporządkowane Magdeburgowi. Wtedy postanowił ułożyć stosunki i z cesarzem i z papieżem. Pomorze pozostało pod władzą Bolesława, ale z jego zachodniej części złożył hołd cesarzowi. Papież w 1136 roku przywrócił arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Bolesław postanowił podzielić państwo pomiędzy swych synów, Władysław dostał Śląsk, Bolesław Mazowsze, Mieszko Wielkopolskę a Henryk Sandomierszczyznę. Najstarszy w rodzie miał władać ponadto dzielnicą senioralną ze stolicą w Krakowie a także sprawować zwierzchnictwo nad Pomorzem. Bolesław Krzywousty zmarł w 1138 roku a jego śmierć zapoczątkowała w Polsce okres zwany rozbiciem dzielnicowym.

Władzę przejął najstarszy w rodzie piastowskim Władysław Wygnaniec. Próbował on zjednoczyć władzę w państwie, jednak w obronie młodszych braci wystąpili możni. Podjęta w 1142 roku wyprawa na Mazowsze nie przyniosła sukcesu. W 1145 roku Władysław pokonał braci w bitwie nad Pilicą, jednak nie miało to większego znaczenia skoro w kraju rósł coraz większy opór przeciwko Władysławowi. Zapewne opozycja zaczęła budzić się nawet na Śląsku, a potwierdzać wydaje się to fakt, iż Władysław oślepił i wygnał swego współpracownika Piotra Włostowica. Po tym zajściu Władysława opuścili ostatni zwolennicy. W 1146 roku, gdy Władysław oblegał braci w Poznaniu, ale z odsieczą przyszli im możni a Władysław uciekł do Niemiec. W 1157 roku cesarz Fryderyk I Barbarossa zorganizował wyprawę do Polski na rzecz Władysława, jednak pod Krzyszkowem Bolesław Kędzierzawy złożył mu hołd. Władysław zmarł w 1159 roku a jego synowie za zgodą Bolesława powrócili na Śląsk.

Następcą Władysława Wygnańca został w 1146 roku jego brat Bolesław Kędzierzawy. W dobrych stosunkach pozostawał z Mieszkiem władającym Wielkopolską. Władza Bolesława została zaakceptowana i przez cesarza i przez papieża, wszedł w sojusz z księciem saskim oraz książętami ruskimi. Gdy w 1157 roku na Polskę ruszyła wyprawa cesarza Fryderyka I Barbarossy Bolesław zawarł z cesarzem układ w Krzyszkowie, na mocy którego złożył cesarzowi hołd i zapłacił kontrybucję oraz oddał najmłodszego brata Kazimierza jako zakładnika ale zachował władzę w kraju. Po śmierci Władysława Wygnańca cesarz zmusił Bolesława do oddania Śląska w ręce synów zmarłego seniora. W 1166 roku niepowodzeniem zakończyła się wyprawy na plemiona pruskie, w czasie której zginął Henryk Sandomierski. Jego dzielnicą podzielili się Bolesław i Mieszko. W 1172 roku przeciwko Bolesławowi zawiązał się spisek możnych, być może motywowany małą wojowniczością władcy, nie przekształcił się jednak w bunt. Bolesław zmarł w 1173 roku.

Władzę senioralną w 1173 roku przejął kolejny syn Bolesława Krzywoustego Mieszko Stary. Po objęciu władzy przekazał synowi Bolesława Kędzierzawego Leszkowi Mazowsze i Kujawy a młodszemu bratu Kazimierzowi dzielnice sandomierską. Starał się zaprowadzić Mieszko na ziemiach polskich porządek, wzmocnić władzę centralną, ale jednocześnie psuł monetę. Jego poczynania spotkały się z niechęcią możnych, którzy zawiązali spisek z udziałem Kazimierza. Bunt wybuchł w 1177 roku a Mieszko uciekł do Niemiec. W 1181 roku udało mu się opanować Wielkopolskę, ale nie zdołał wtedy odzyskać dzielnicy senioralnej. Gdy w 1194 roku zmarł Kazimierz możni wybrali na tron krakowski jego małoletniego syna Leszka Białego. Mieszko w odpowiedzi zorganizował wyprawę, która nie doprowadziła do zajęcia Krakowa. Dzielnicę krakowską uzyskał Mieszko na mocy umowy z Heleną, wdową po Kazimierzu. Na tronie krakowskim Mieszko utrzymał się do swej śmierci w 1202 roku.

Po śmierci Mieszka Starego panowie krakowscy wybrali księciem Leszka Białego, który jednak nie spełnił ich warunku w postaci odprawienia wojewody sandomierskiego Goworka. W tej sytuacji możni powierzyli tron krakowski Władysławowi Laskonogiemu, synowi Mieszka Starego. Jednakże już w 1206 roku Krakowem rządził Leszek Biały. Władzę nad Krakowem na przełomie 1210 i 1211 roku próbował zdobyć Mieszko Plątonogi, jednak od tego momentu Leszek Biały nie stracił już kontroli nad ziemią krakowską. Organizował wyprawy na Ruś Halicką, a konkurenta do tych terenów zyskał tam w osobie władcy węgierskiego. Wpływy polskie zostały z Rusi usunięte w 1221 roku na rzecz Węgrów. Leszek stworzył koalicję z Władysławem Laskonogim i Henrykiem Brodatym. Zdecydował się na akcję chrystianizacyjną Prusów, ponieważ papież zgodził się na nią w zamian za rezygnację z konieczności odbycia wyprawy krzyżowej do Palestyny. W wyprawach brał udział Henryk Brodaty, wspierał je Konrad Mazowiecki nie zakończyły się jednak sukcesem. Leszek Biały został zamordowany przy okazji zjazdu książąt w Gąsawie w 1227 roku.

Władysław Laskonogi był księciem wielkopolskim, który władzę nad Krakowem przejął po śmierci Leszka Białego. Popadł w konflikt z arcybiskupem Henrykiem Kietliczem, który rzucił na niego nawet klątwę. Kietlicz wygnany z Wielkopolski chronił się u Henryka Brodatego na Śląsku. Przeciwko Władysławowi bunt podniósł jego krewniak Władysław Wodnic, który żądał dla siebie poznańskiego. Jego wystąpienie zakończyło się niepowodzeniem i udał się także do Henryka Brodatego. Konflikt z arcybiskupem Kietliczem został załagodzony przez Henryka Brodatego i klątwa została zdjęta z Władysława. Przed atakiem brandenburskim ziemię lubuską uchronił Henryk Brodaty a w 1217 roku przekazał ją z powrotem pod władanie Władysława. Arcybiskup Kietlicz zmusił Władysława Laskonogiego do oddania Odonicowi ziemi poznańskiej. W 1223 roku Odonic zajął Ujście i Nakło a w 1225 roku landgraf Turyngii opanował Lubusz. Po śmierci Leszka Białego w 1227 roku tron krakowski objął Władysław Laskonogi. Pokonał Odonica i uwięził w 1228 roku. Cena za tron krakowski był przywilej potwierdzający posiadane przez biskupa krakowskiego i mieszkańców Małopolski prawa. Nie dane było jednak Władysławowi objęcie władzy w Krakowie, ponieważ uniemożliwił mu to Odonic, który wydostał się z niewoli. Lasonogi uciekł na Śląsk, gdzie zmarł w 1231 roku.

Henryk Brodaty objął władzę w Krakowie w 1228 roku, gdy Władysław Laskonogi wybrany na księcia krakowskiego musiał toczyć zmagania z Władysławem Odonicem. Po śmierci Laskonogiego nikt nie stał mu już na drodze do tronu krakowskiego. Henryk zachował zwierzchnictwo nad Śląskiem, a w Małopolsce pozostawił znaczną swobodę możnym, prowadząc jednocześnie kolonizację na prawie niemieckim. W 1234 roku udało się Henrykowi opanować większość Wielkopolski. Prawdopodobnie rozpoczął starania o koronę polską, jednak w 1236 roku w wyniku konfliktu z biskupem wrocławskim został obrzucony ekskomuniką. Zmarł w 1238 roku a władze przejął po nim syn Henryk Pobożny, rządził on jednak tylko do 1241 roku, kiedy to zginął w bitwie z Mongołami pod Legnicą. Wraz z jego śmiercią rozpadł się dość znaczny obszar pozostający pod władzą Henryków Śląskich.

Konrad Mazowiecki przejął władze nad Krakowem po śmierci Henryka Pobożnego, jednak jedynie na dwa lata, bowiem w 1243 roku możni podnieśli przeciwko niemu bunt i pokonali pod Suchodołem. Władzę nad Krakowem przekazano Bolesławowi Wstydliwemu, a Konrad Mazowiecki do Krakowa już nie wrócił, zmarł w 1247 roku. Sławę w historii zyskał dzięki sprowadzeniu do Polski Zakonu Krzyżackiego w 1226 roku. W 1228 roku Konrad nadała Krzyżakom ziemię chełmińską, w zamian za co mieli oni bronić ziemie polskie przed napadami Prusów.

Bolesław Wstydliwy rządzący Krakowem od 1243 roku musiał liczyć się w swych poczynaniach z możnymi, z których woli otrzymał władze nad Krakowem. Lokował w 1257 roku Kraków na prawie magdeburskim, zyski czerpał z kopalni soli w Wieliczce i Bochni. W 1254 roku za świętego został uznany biskup Stanisław ze Szczepanowa. Wokół jego legendy zaczęły powstawać tendencje zjednoczeniowe ziem polskich. Wzrastał autorytet Bolesława a także polepszało się położenie ekonomiczne Małopolski. Bolesławowi udało się w 1264 roku pokonać sprzymierzonych Jaćwingów i Rusinów. Pozostawał w sojuszu z Węgrami, a w opozycji wobec książąt śląskich. W 1273 roku małopolskie rycerstwo zbuntowało się przeciwko Bolesławowi. Z czasem przeszedł do obozu zwolenników Czech, po stornie których brał udział w bitwie pod Suchymi Krutami. Gdy umierał bezpotomnie w 1279 roku jako swego następcę wyznaczył Leszka Czarnego.

Leszek Czarny połączył w swym reku władzę nad ziemia krakowską, sieradzką i sandomierską. W 1280 roku Leszek odparł atak halickiego księcia Lwa, który uderzył na Małopolskę a następnie zorganizował odwetową wyprawę na Ruś. Leszek próbował odebrać Kindze, wdowie po Bolesławie Wstydliwym ziemię sądecką, jednak Kinga utworzyła tam zakon klarysek. Ostatecznie Leszek zgodził się na powstanie tam zakonu i zatrzymanie przez Kingę Sądecczyzny, jednak odebrał Biecz i Korczyn. Wobec rządów Leszka powstawała opozycja w Krakowie na czele z biskupem Pawłem z Przemankowa, którego Leszek nawet uwięził. Na skutek interwencji papieża musiał jednak biskupa uwolnić. W 1285 roku przeciwko Leszkowi wybuchł bunt w Małopolsce, który udało się stłumić z pomocą węgierską. Dbał Leszek o rozwój miast, był dobrym dowódcą, nie umiał jednak ułożyć sobie stosunków z możnymi. W 1287 roku nas Małopolskę spadł najazd Tatarów a w rok później Leszek zmarł.

Po śmierci Leszka Czarnego o tron krakowski rozpoczęły się walki między Przemysłem, Władysławem Łokietkiem, Henrykiem Probusem i książętami mazowieckimi. Władze nad Krakowem przejął Henryk Probus, a po jego śmierci w 1290 roku na mocy układu przeszła ona w ręce Przemysła. W swym ręku przemysł zjednoczył, więc Małopolskę i Wielkopolskę. Nadzieje na zjednoczenie kraju miał arcybiskup Jakub Świnka, jednak Przemysł musiał uchodzić z Krakowa przed królem czeskim Wacławem II. Po śmierci władcy pomorskiego Mszczuja w 1294 roku Przemysł przejął władzę nad Pomorzem i połączył je z Wielkopolską. W czerwcu 1295 roku arcybiskup Świnka koronował Przemysła na króla polskiego w Gnieźnie. Mimo, że Przemysł zginął zamordowany przez margrabiów brandenburskich w roku następnym znaczenie jego koronacji było ogromne, ponieważ następowała ona po ponad dwustu latach i niejako inicjowała proces zjednoczenia ziem polskich.

Po śmierci Przemysła Wielkopolską i Pomorzem zawładnął Władysław Łokietek. W 1299 roku Wielkopolskę opanował Wacław II Czeski. Podporządkowali mu się też władcy ziemi kujawskiej, wrocławskiej, legnickiej i brzeskiej. W 1300 roku w Gnieźnie Wacław II koronował się na króla Polski a następnie ożenił z córką Przemysła Ryksą. Z niezadowoleniem papieża spotkało się obsadzenie tronu węgierskiego przez syna Wacława II. W Polsce zraził sobie społeczeństwo poprzez obsadzanie nowych urzędów starostów Czechami. Od 1304 roku zaczęły przeciwko Wacławowi wybuchać bunty a w akcję przeciwko niemu włączył się Władysław Łokietek. Wacław II zmarł w 1305 roku.

Po śmierci Wacława II Władysław Łokietek zajął Małopolskę, Kujawy i Pomorze Gdańskie, jednak w Wielkopolsce ubiegł go Henryk Głogowski. W latach 1308-1309 Krzyżacy zajęli Pomorze a w 1311 roku w Krakowie przeciwko Łokietkowi wybuchł bunt. Z Krakowem Łokietek sobie poradził, natomiast Pomorza nie odzyskał mimo wyroku sądu papieskiego z 1321 roku z Inowrocławia. Ale w 1314 roku Łokietkowi podporządkowała się Wielkopolska i rozpoczął on starania o koronę królewską. Odbyła się ona w Krakowie w 1320 roku, poza władzą Łokietka znajdowało się Mazowsze, Śląsk, ziemia chełmińska i lubuska. Dobre stosunki łączyły Łokietka z Węgrami i Litwą, wrogość z Krzyżakami, Brandenburgią, Czechami. Gdy Polacy w 1326 roku wraz z Litwinami zaatakowali Brandenburgię Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską a król czeski Jan Luksemburski zhołdował księstwa śląskie i Mazowsze. W 1331 roku odnowiła się wojna z Krzyżakami, w wyniku której Krzyżacy zajęli Kujawy. Wojna zakończyła się rozejmem, na mocy którego spór krzyżacko-polski miał zostać rozsądzony przez królów Czech i Węgier. Łokietek zmarł w 1333 roku a arbitraż nastąpił już za czasów panowania jego następcy.

Kazimierz Wielki panujący w latach 1333-1370 był ostatnim władcą z rodu Piastów. Okazał się być władcą wybitnym, który kontynuował dzieło zjednoczenia Polski zapoczątkowane przez ojca Władysława Łokietka. Łokietek wprowadzał swego syna w tajniki rządzenia, ale zyskał sobie też Kazimierz opinie nieprzychylne jak np. te, że uciekł z pola bitwy pod Płowcami, a w trakcie wizyty na dworze węgierskim uwiódł Klarę Zach, córkę jednego z dostojników. Jej ojciec w reakcji na postępek Kazimierza rzucił się na jego siostrę Elżbietę z nożem, został za to ścięty a Klara zamknięta w klatce obwożona była po całym kraju. Panowanie rozpoczął Kazimierz od koronacji, która odbyła się w katedrze krakowskiej. Na zjeździe w Wyszehradzie w 1335 roku królowie Czech i Węgier nakazali Krzyżakom zwrot Kujaw i ziemi dobrzyńskiej, zezwolili jednak na zatrzymanie Pomorza. Ponadto Kazimierz odkupił od Jana Luksemburskiego prawa do tronu polskiego oraz zrzekł się tych księstw śląskich, które już wcześniej złożyły królowi czeskiemu hołd. Wyrok w sporze krzyżackim nie został zaakceptowany przez papieża i został powołany sąd papieski do rozsadzenia tego sporu. Odbywał się on w 1339 roku w Warszawie i zadecydował o zwrocie Polsce wszystkich zagarniętych ziem oraz zapalcie odszkodowania. Krzyżacy warunków tych nie uznali a Kazimierz zbyt słaby jeszcze by sprawę tą rozstrzygnąć zbrojnie w drodze negocjacji podpisał z Krzyżakami pokój w Kaliszu w 1343 roku na warunkach arbitrażu z 1335 roku. Ziemia dobrzyńska i Kujawy wracały do Polski a Pomorze pozostawało w rękach krzyżaków jako "wieczysta jałmużna króla polskiego". W 1343 roku udało się Kazimierzowi Wielkiemu odzyskać Wschowę, miasto wielkopolskie, które do tej pory pozostawało poza władzą Kazimierza. Wojna o Śląsk toczona w latach 1345-1348 a zakończona pokojem w Namysłowie nie przyniosła zmian w odniesieniu do stanu posiadania na Śląsku. Kwestia Śląska była jeszcze przez Kazimierza poruszana, ale nie doprowadził jej do ostatecznego finału. W wyniku wojny o Ruś toczonej w latach 1340-1366 Kazimierz przyłączył do Polski Ruś Halicko-Włodzimierską. W 1365 roku zhołdował Santok i Drezdenko a w 1368 roku kosztem Brandenburgii włączył do Polski Czaplinek, Wałcz i Drabim. W kwestii dziedziczenia tronu już w 1338 roku Kazimierz zawarł układ z Węgrami, który gwarantował, że po jego bezpotomnej śmierci tron polski obejmie Ludwik Andegaweński, co miało zacieśnić stosunki polsko-węgierskie. Jak się okazało Kazimierz nie doczekał się syna z prawego łoża i faktycznie tron polski przeszedł na dynastię Andegawenów, nie pomogło nawet usynowienie swego wnuka księcia słupskiego Kaźka, który zmarł w 1377 roku. W polityce wewnętrznej Kazimierz starał się umacniać i integrować kraj. Popierał kolonizację, dbał o rozwój miast, skodyfikował prawo i wydał statut wiślicki dla Małopolski a piotrkowski dla Wielkopolski, budował miasta i mury obronne, fundował kościoły. W 1364 roku założył Akademię Krakowską, w tym samym roku odbył się zjazd monarchów w Krakowie. Państwo polskie powiększyło swoje terytorium, rozwinęło się ekonomicznie, ukształtował się ustrój monarchii stanowej, ludność się wzbogaciła. Zmarł Kazimierz Wielki w 1370 roku.

Zgodnie z umową tron polski przeszedł po śmierci Kazimierza, który nie pozostawił męskiego potomka na węgierską dynastię Andegawenów. Ludwik był siostrzeńcem Kazimierza Wielkiego, bowiem jego matką była Elżbieta Łokietkówna a ojcem Karol Robert Andegawen. Od 1342 roku rządził Węgrami a od 1370 roku także Polską. W imieniu Ludwika Polską rządzić miała jego matka Elżbieta, ale w 1376 roku zastąpił ją Władysław Opolczyk. Sam Ludwik w Polsce nie bawił długo, ostatecznie postanowił zabezpieczyć tron polski dla którejś ze swych córek. W tym celu w 1374 roku wydał dla szlachty tzw. przywilej koszycki, w którym w zamian za tron dla swej córki potwierdzał przywileje szlacheckie a ponadto zobowiązał się, że wszelkie nowe podatki wprowadzane będą za zgodą szlachty, że urzędy będzie sprawować szlachta danej ziemi oraz, że będzie ona pobierać wynagrodzenie za udział w wyprawach pospolitego ruszenia poza granicami Polski. Mimo, że faktycznie bez obecności króla w państwie polskim doskonale rozwijał się handel, miasta, gospodarka.

W 1384 roku w Krakowie na króla Polski koronowana został dziesięcioletnia Jadwiga, córka Ludwika Andegaweńskiego. W dzieciństwie jeszcze poślubiona została Wilhelmowi Habsburgowi a małżeństwo miało zostać dopełnione w 1385 roku. Tymczasem podjęto decyzję o unii Polski z Litwą, którą przypieczętować miało małżeństwo Jadwigi i Władysława Jagiełły. Tymczasem Jadwiga zdecydowanie preferował ponad pogańskiego i sporo starszego Jagiełłę młodego Wilhelma Habsburga. Po zawarciu polsko-litewskiej unii w Krewie w 1385 roku rok później Jadwiga zerwała obietnicę daną Wilhelmowi i zgodziła się na małżeństwo z Jagiełłą. Było to z jej strony duże poświęcenie, ona młoda, dobrze wykształcona, władająca pięcioma językami, on dwadzieścia lat starszy i niepiśmienny. Dzięki swemu zapisowi w postaci klejnotów Jadwiga przyczyniła się do odnowienia Akademii Krakowskiej. Małżeństwo z Jagiełłą nie układało się najlepiej, z czasem Jadwiga zajęła się działalnością dobroczynną i modlitwą. Zmarła w 1399 roku mając zaledwie dwadzieścia pięć lat.

Koronacja Władysława Jagiełły na króla Polski w 1386 roku zapoczątkowała w Polsce rządy nowej dynastii - Jagiellonów. W 1385 roku zawarto unię w Krewie, w 1386 roku zjazd szlachty w Lublinie dokonał elekcji Jagiełły na króla polskiego, następnie Jagiełło przyjął chrzest i nowe imię - Władysław, ożenił się z Jadwigą i koronował w katedrze krakowskiej. Unia krewska odmiennie była interpretowana przez stronę polską, dla której oznaczała ona inkorporację Litwy oraz Litwinów, którzy bezwzględnie chcieli zachować odrębność państwową. Unia wileńsko-radomska z 1401 roku zagwarantowała Litwie odrębność, a krewniakowi Jagiełły Witoldowi urząd Wielkiego Księcia Litwy. Jagiełło zachował formalną zwierzchność nad Witoldem a ich relacje układały się w sposób poprawny. Kolejna unia w Horodle w 1413 roku regulowała stosunki polsko-litewskie aż do unii lubelskiej w 1569 roku. Testem dla unii polsko-litewskiej były walki z Krzyżakami i zwycięska bitwa pod Grunwaldem w 1410 roku. Jagielle i Witoldowi husyci czescy zaproponowali tron czeski, jednak Jagiełło obawiając się oskarżeń o pozorny chrzest propozycje te odrzucił. Dopiero czwarte małżeństwo Jagiełły z Sońką Holszańską zaowocowało męskim potomkiem, zapewniając mu tron Jagiełło musiał wydać kolejne przywileje dla szlachty w 1430 i 1433 roku w Jedlni i w Krakowie. Wypełniając testament Jadwig Jagiełło odnowił w 1400 roku Akademię Krakowską. Jagiełło był dobrym zarządcą, objeżdżał ziemie swego państwa, sprawował sądy i kontrolę nad starostami i innymi urzędnikami. Zmarł Jagiełło w 1434 roku.

Na narodziny Władysława Warneńczyka wraz z Jagiełłą czekało całe państwo. Toteż, gdy Władysław się urodził dla zapewnienia mu tronu Jagiełło w 1425 roku w Brześciu Kujawskim potwierdził wszystkie przywileje szlacheckie i obiecał nadać nowe. Gdy zaczął z tym zwlekać rycerstwo zniszczyło akt obiecujący Władysławowi tron a konieczne było wydanie nowych przywilejów. Ostatecznie Władysław Warneńczyk został koronowany na króla w 1434 roku w wieku dziesięciu lat. W okresie niepełnoletności władzę w jego imieniu sprawował biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki i możni. Wszechwładza Oleśnickiego doprowadziła do buntu, w którym brał udział Spytek z Melsztyna. Początkowo Władysław był jedynie narzędziem w rękach możnych, jednak uniezależnił się w związku z objęciem przez niego tronu węgierskiego. W 1440 roku został koronowany na króla Węgier i przystąpił do odpierania niebezpieczeństwa w postaci najazdów tureckich. W Szegedynie zawarto nawet korzystny dla Węgier pokój z Turkami, jednak Władysław wspierany przez legata papieskiego Juliana Cesariniego postanowił kontynuować walki. Władysław zginął w trakcie bitwy z Turkami pod Warną w 1444 roku jako jedyny władca polski poległy na polu bitwy.

Władzę po śmierci brata przejął w kraju Kazimierz Jagiellończyk. W 1440 roku został wysłany na Litwę jako namiestnik króla polskiego a możni litewscy zrywając unię z Polską ogłosili go wielkim księciem Litwy. Po śmierci Władysława Warneńczyka wysłano do Kazimierza poselstwo z prośbą o objęcie tronu polskiego. Kazimierz wyraził zgodę ale pod warunkiem zagwarantowania niezależności Litwy i równorzędnego traktowania w stosunku do Polski. Unia Polski z Litwą została odnowiona a Kazimierz koronowany na króla w 1447 roku. Nie zrezygnował z bezpośredniego zarządu Litwą i nie wyznaczył wielkiego księcia litewskiego. Dbał o Litwę i spędzał tam wiele czasu. Za jego panowania doszło do tzw. trzynastoletniej wojny z Krzyżakami, rozpoczęta w 1454 roku zakończyła się podpisaniem pokoju w Toruniu, na mocy którego Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię michałowską i chełmińską, Malbork i Elbląg a tereny te zaczęto nazywać Prusami Królewskimi w odróżnieniu od Prus Książęcych, które pozostały jeszcze w rękach krzyżaków. Krzyżacy złożyli królowi polskiemu hołd i zobowiązani byli czynić to w przyszłości. By pospolite ruszenie ruszyło na wojnę z Krzyżakami Kazimierz Jagiellończyk musiał nadać szlachcie nowe przywileje cerkwicko-nieszawskie, które uzależniły wprowadzenie nowych podatków i zwołanie pospolitego ruszenia od zgody sejmików szlacheckich. Syn Kazimierza Władysław został obwołany królem Czech i Węgier, stąd mowa o polityce dynastycznej Jagiellonów. Elżbieta Habsburżanka urodziła Kazimierzowi sześcioro synów, spośród których aż czterech zasiadało na tronie, stąd nazwano ja "matką królów". Kazimierz Jagiellończyk zmarł w 1492 roku po 45 latach panowania.

Kolejnym królem Polski został Jan Olbracht, koronowany w 1492 roku. Odebrał staranne wykształcenie, m.in. z rąk Jana Długosza i Kallimacha. Jan Olbracht przystąpił do odzyskania władzy nad Mołdawią i odzyskania cieśnin czarnomorskich. W 1497 roku ruszyła wyprawa polska na Mołdawię, której nie udało się zdobyć stolicy Suczawy a w trakcie powrotu zadano wojskom polskim dotkliwą porażkę. Za panowania Olbrachta rozpoczęły się zjazdy sejmu wlanego. Zmarł w 1501 roku.

Następcą Olbrachta został jego brat Aleksander Jagiellończyk. Od 1492 roku pełnił urząd wielkiego księcia litewskiego. Ożenił się z córką Iwana III Heleną, która nie przeszła na katolicyzm i nigdy też z tego powodu nie została koronowana na królową Polski. Dla uzyskania tronu polskiego Aleksander opuścił Litwę i zgodził się na zawarcie unii mielnickiej, która pozbawiała Jagiellonów prawa do tronu wielkoksiążęcego na Litwie a królowie mieli być odtąd wybierani w drodze lekcji przez szlachtę polską i litewską. Aleksander wydał też przywilej mielnicki, który całą władzę w państwie przekazywał w ręce senatu a król stawał się faktycznie jedynie wykonawcą jego uchwał. Przywilej ten cofnął sejm w radomiu w 1505 roku, który konstytucją nihil novi zaprowadzał zasadę, że odtąd najważniejsze decyzje w państwie miały być aprobowane przez szlachtę. W ten sposób sankcjonowano udział w sprawowaniu władzy króla, senatu i szlachty (sejmu). Przyjęto też "Statuty Łaskiego" będące kodeksem prawnym. W 1500 roku rozpoczęła się wojna z Rusią, w wyniku której Litwa straciła znaczne terytoria. Trwał rozejm z Turkami ale od napaści nie powstrzymywali się Tatarzy krymscy, wyprawy urządzał też na teren polskie hospodar mołdawski Stefan. Aleksandrowi udało się też przywrócić dziedziczność tronu wielkoksiążęcego na Litwie dla Jagiellonów. Otaczał się Aleksander dobrymi współpracownikami, do których należeli Jan Łaski czy mieszczańskiego pochodzenia Erazm Ciołek. Aleksander zmarł w 1506 roku i został pochowany w Wilnie.

W 1506 roku królem polskim został Zygmunt Stary. Zanim objął tron polski długo przebywał na Węgrzech, na dworze swego brata Władysława. Problemem, z którym musiał się zmierzyć był pusty skarb. Zorganizował stacjonujące i broniące Podole przed atakami tatarskimi oddziały stałego wojska tzw. obronę potoczną. W 1531 roku wojsko polskie dowodzone przez hetmana Jana Tarnowskiego pokonało siły hospodara mołdawskiego w bitwie pod Obertynem. Do kolejnej wojny doszło z Krzyżakami, którzy chcieli zrzucić zależność lenną od Polski. Strona polska wyszła z wojny zwycięsko a wielki mistrz Albrecht Hohenzollern zdecydował się na sekularyzację Prus i w 1525 roku na rynku krakowskim złożył Zygmuntowi Staremu uroczysty hołd. Zmagano się też na wschodzie z naporem Moskwy. W 1515 roku zawarto podwójne małżeństwa habsbursko-jagiellońskie i ustalono, że po wygaśnięciu władzy Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach trony te przejdą w ręce Habsburgów co nastąpiło w wyniku śmierci Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem w 1526 roku. Zygmunt Stary opierał się w swych rządach na magnackich rodach senatorskich, stąd szlachta czuła się dyskryminowana i próbowała nawet zorganizować rokosz w 1537 roku. Zygmunt włączył do Polski resztę Mazowsza i dokonał przebudowy Zamku Wawelskiego w stylu renesansowym. Zmarł Zygmunt Stary w 1548 roku, a za jego życia na króla koronowano już jego syna.

Ostatni z rodu Jagiellonów Zygmunt August panował do roku 1572. Już w 1529 roku, a więc w wieku zaledwie dziewięciu lat został wielkim księciem litewskim a w 1530 roku koronowano go na króla Polski. Starał się rządzić samodzielnie i ograniczyć rolę sejmu, którego przez pewien czas w ogóle nie zwoływał. Stworzył własne stronnictwo, a dużą rolę odgrywał litewski ród Radziwiłłów, z którego pochodziła ukochana przez Zygmunta Augusta Barbara Radziwiłłówna. Na skutek zaakceptowania postulatów szlacheckiego ruchu egzekucji dóbr i praw w 1569 roku doprowadzono do unii lubelskiej z Litwą, która oznaczała przyłączenie ziem litewskich do Polski na zasadzie unii realnej. Nie odniósł sukcesów Zygmunt August w międzynarodowych walkach o Inflanty, w ich polskiej części doszło do sekularyzacji i powstania lennego państwa w Kurlandii, resztę włączono do Polski. Dochody z odzyskanych dóbr królewskich pozwoliły na utworzenie stałego wojska kwarcianego. Do państwa polskiego włączono Prusy Królewskie, ziemię Zatorską i oświęcimską, ściślej powiązano z nim Mazowsze. Z czasem Zygmunt August znów próbował w swych rządach uniezależnić się od szlachty. Wszechstronnie wykształcony, władający kilkoma językami, dbał o rozwój kultury, otaczał twórców i artystów mecenatem, rozbudowywał Wawel i Zamek Królewski w Warszawie, uchodził za władcę tolerancyjnego.

Henryk Walezy otwiera w Polsce epokę królów elekcyjnych. Był synek francuskiego króla Henryka II i Katarzyny Medycejskiej. Plany osadzenia Henryka na tronie polskim powstały już za życia Zygmunta Augusta a zrealizowane zostały w 1573 roku na drodze elekcji viritim. Przed koronacją Henryk Walezy musiał zaprzysiąc Artykuł Henrykowskie i Pacta conventa potwierdzające zasady ustrojowe Rzeczpospolitej i osobiste zobowiązania nowego władcy a także konfederację warszawską gwarantującą tolerancję i pokój religijny w państwie. Koronacja Henryka na króla Polski odbyła się w 1574 roku. W ciągu kilku miesięcy panowania Henryk zraził do siebie szlachtę sposobem prowadzonych rządów, zresztą cały czas liczył na śmierć brata i tron francuski, dlatego nawet nie ożenił się z królewną Anną Jagiellonką. Zbiegł z Polski w czerwcu 1574 roku na wieść o śmierci brata Karola. Jako król Francji Henryk III rządził do 1589 roku.

Drugi władcy elekcyjny, książę siedmiogrodzki Stefan Batory okazał się zdecydowanie bardziej szczęśliwym wyborem niż jego poprzednik. Elekcja dokonana w 1575 roku była podwójna, z jednej strony królem ogłoszono Maksymiliana Habsburga a z drugiej Annę Jagiellonkę, której mężem ogłoszono właśnie Batorego. Batory okazał się być zdecydowanie szybszy do Habsburga. Dobrze wykształcony, władający kilkoma językami, waleczny. Swoje rządy w Polsce rozpoczął od zwycięskiej wojny z prohabsbursko nastawionym Gdańskiem. Dla pozyskania antyhabsburskiej Brandenburgii oddał jej władcom opiekę nad chorym umysłowo księciem pruskim Fryderykiem Albrechtem, jednocześnie zyskał ze strony Brandenburgii pomoc finansową na wojnę w Inflantach, które w 1577 roku zajął Iwan Groźny. Stworzył pierwsze oddziały rejestrowych Kozaków, zabezpieczył się układem z Turcją a następnie rozpoczął wojnę z Moskwą. W 1579 roku zdobył Połock, w 1580 roku Wielkie Łuki, a w 1581 roku Psków, a w1582 roku zawarł rozjem w Jamie Zapolskim, na mocy którego do Polski wróciły Inflanty i Połock. Sukces Batorego został dostrzeżony nawet przez papieża, który zaproponował mu utworzenie Antytureckiej Ligi z udziałem Wenecji i Hiszpanii a pod przewodnictwem Polski. Utworzył Trybunał Koronny dla Polski w 1578 roku i Trybunał Litewski w 1581 roku będące najwyższymi sądami odwoławczymi. Powołał do życia piechotę wybraniecką, na którą składali się chłopi z dóbr królewskich. Zaprzysiągł konfederację warszawską, zagwarantował prawa Żydów i Ormian. W 1579 roku założył Akademię w Wilnie. Z czasem popadł konflikt ze szlachtą, skazał na śmierć Samuela Zborowskiego. Nie stworzył własnego stronnictwa politycznego, a jego najwierniejszym współpracownikiem był Jan Zamoyski, który zyskał tytuł hetmana, kanclerza i ogromny majątek. Planów Batorego zdobycia Moskwy, odbudowy silnych Węgier i wyparcia Turków z Europy nie udało się zrealizować, bowiem zmarł w 1586 roku.

Kolejny władca elekcyjny Zygmunt III Waza był synem księcia finlandzkiego Jana i Katarzyny Jagiellonki, siostry Zygmunta Augusta. Wychowany przez jezuitów, był gorącym zwolennikiem wiary katolickiej. Kształcono go na wypadek objęcia tronu Szwecji bądź Polski, nie miała jednak doświadczenia w sprawach wojskowych ani niewiele wiedział na temat Rzeczpospolitej. W 1587 roku znów doszło do podwójnej elekcji, ponownie jednym z wybranych był Maksymilian Habsburg, drugim Zygmunt Waza. Rozstrzygnięcie na rzecz Zygmunta nastąpiło po zwycięstwie Jana Zamoyskiego pod Byczyną. Zygmunt III Waza dążył do wzmocnienia swej władzy w oparciu o senat a więc kosztem szlachty, co budziło jej opór. Znalazł on wyraz w postaci rokoszu Zebrzydowskiego, który zakończył się zwycięską dla Zygmunta bitwą pod Guzowem w 1607 roku. Unia brzeska z 1596 roku dotycząca powstania wyznania greckokatolickiego zaogniła stosunki na Ukrainie. Po włączeniu do Szwecji Kurlandii doszło do wojny polsko-szwedzkiej. W jej toku Karol Chodkiewicz odniósł zwycięstwo pod Kircholmem, a działania wojenne toczyły się do 1629 roku. Rzeczpospolita zaangażowała się w sprawy Moskwy a król oficjalnie poparł żądania o tron moskiewski i akcję Dymitra Samozwańca. Zygmunt III Waza zamyślał o zdobyciu tronu moskiewskiego dla siebie, by uczynić go punktem wyjścia dla zdobycia władzy w Szwecji. Dlatego też nie zgodził się na propozycję bojarów moskiewskich, by tron objął królewicz Władysław pod warunkiem przejścia na prawosławie. Zamierzeń Zygmunta nie udało się zrealizować, ale przyłączono do Polski ziemię siewierską, czernihowską i smoleńską. Oprócz wojen z Moskwą i Szwecją toczono też walki z Turcją. W 1620 roku Stanisław Żółkiewski poniósł klęskę i zginął w bitwie pod Cecorą a rok później Chodkiewicz zwyciężył pod Chocimiem. W 1596 roku przeniósł stolicę do Warszawy. Niechęć wobec Zygmunta wzbudzało poparcie dla Habsburgów potwierdzone przez małżeństwo najpierw z Anną a następnie Konstancją, gorliwość katolicka, a także charakter króla, jego oziębłość i małomówność. Zygmunt III Waza przeżył zamach na swoje życie w 1620 roku a zmarł w 1632 roku.

Kolejna elekcja obrała królem Polski syna Zygmunta III Wazy Władysława IV Wazę. Od dzieciństwa interesował się kwestiami wojskowości, uczestniczył w walkach z Moskwą, z Turkami, Szwedami, co przysporzyło mu dużej popularności pośród szlachty. Władzę obejmował Władysław IV w 1632 roku w niełatwych okolicznościach, gdy wciąż istniało zagrożenie ze strony Moskwy, Turcji i Szwecji. Dowodzona przez króla wyprawa na wschód doprowadziła do zawarcia pokoju w Polanowie w 1634 roku, który potwierdził nabytki w postaci ziemi siewierskiej, smoleńskiej i czernichowskiej ale Władysław IV zrzekał się roszczeń do tronu moskiewskiego. Za sprawą zwycięstwa Stanisława Koniecpolskiego zażegnano niebezpieczeństwo ze strony Turcji a rozejm w Sztumskiej Wsi w 1635 roku normował stosunki ze Szwedami. W ten sposób rozpoczął się w Rzeczpospolitej okres pokoju, w czasie którego wciąż gotujący się do wojny Władysław IV unowocześnił i rozbudował armię a także rozpoczął budowę floty wojennej. W przeciwieństwie do ojca Władysław IV miał naturę, która budziła dla niego sympatię. Był otwarty, kontaktowy, tolerancyjny, próbował godzić unitów z prawosławnymi, Zmarł w momencie wybuchu powstania kozackiego w 1648 roku.

W rezultacie bezpotomnej śmierci Władysława IV tron Rzeczpospolitej przypadł w 1648 roku jego bratu Janowi Kazimierzowi. Zamierzano początkowo, gdy w grę wchodził tron moskiewski dla Władysława, że to Jan Kazimierz obejmie tron polski. W okresie panowania Władysława IV Jan Kazimierz uczestniczył w walkach z Moskwą, miał objąć tron Portugalii, gdy wysiadłszy we Francji został aresztowany przez kardynała Richelieu. Po opuszczeniu niewoli francuskiej udał się do Włoch, gdzie po wstąpieniu do jezuickiego nowicjatu i rychłym jego porzuceniu uzyskał od papieża godność kardynała, której niedługo potem się zrzekł. W 1646 roku powrócił do Polski. W obliczu powstania Chmielnickiego Jan Kazimierz został wybrany na tron polski w 1648 roku. Jego żona została wdowa po Władysławie IV Ludwika Maria. W obliczu wojny z Kozakami i Moskwą oraz ze Szwedami Jan Kazimierz uciekł na Śląsk Opolski. Prawdopodobnie to Ludwika Maria odwiodła go od myśli o abdykacji. Jan Kazimierz wrócił do Polski, gdy Polacy zaczęli odpierać ataki Szwedów. W 1656 roku Szwedzi podpisali w Radnott układ z księciem siedmiogrodzkim Rakoczym o rozbiorze państwa polskiego. Zniweczył jego postanowienia przebieg walk i ostatecznie pokój zawarty w Oliwie, który gwarantował terytorialne status quo ale potwierdzał też zrzeczenie się pretensji Jana Kazimierza do tronu szwedzkiego. Z Kozakami zawarto w 1658 roku tzw. ugodę w Hadziaczu, która postanawiała o powstaniu Księstwa Ruskiego, jednak nie została ona zrealizowana a Kozacy zostali wsparci przez Moskwę. Ostatecznie w 1667 roku zawarto rozjem w Andruszowie dzielący Ukrainę na część lewobrzeżną należącą do Polski i prawobrzeżną włączoną do Moskwy. To jednak nie zagrożenia zewnętrzne a sytuacja wewnętrzna przyczyniła się do klęski Jana Kazimierza. Uważająca się za faktycznego władcę kraju szlachta nie chciała w jakikolwiek sposób ograniczyć swej uprzywilejowanej pozycji i dlatego torpedowała wszelkie próby reform ustrojowych. W 1668 roku Jan Kazimierz ogłosił swoją abdykację a następnie wyjechał do Francji, gdzie zmarł w 1672 roku.

Zwolniony tron polski zajął w 1669 roku Michał Korybut Wiśniowiecki, wyniesiony do tej godności na fali popularności swego ojca Jeremiego, walczącego z Kozakami. Jak się okazało syn nie odziedziczył talentów ani charakteru ojca i zapisał się jako jeden z najgorszych władców polskich. O elekcję Michała zabiegał biskup chełmiński Andrzej Olszowski, który nie chciał dopuścić do tronu polskiego francuskiego księcia Kondeusza. Po wyborze na króla Michała ożeniono z siostrą cesarza Elżbietą Habsburżanką. Przeciwnicy Wiśniowieckiego próbowali opóźniać koronację nowego króla, m.in. zrywając sejm koronacyjny. Michał Korybut nie miał ani programu politycznego, ani stronnictwa politycznego ani nawet wiernych współpracowników. Największą porażką Michała Korybuta okazały się stosunki z Turcją, w 1572 roku przegrano bitwę o Kamieniec Podolski a rok później podpisano niekorzystny traktat w Buczaczu, który oddawał Podole Turkom a Ukrainę pozostawiał w rękach Kozaków, ponadto nakazywał Rzeczpospolitej płacenie haraczu sułtanowi tureckiemu. Efekty traktatu w Buczaczu udało się osłabić dzięki zwycięstwu hetmana Jana Sobieskiego pod Chocimiem w listopadzie 1673 roku. Zwycięstwo to przyczyniło się do objęcia przez Sobieskiego tronu po zmarłym w przeddzień Chocimia Michale Korybucie Wiśniowieckim.