Teorie dotyczące powstania państwa.

Państwo to naczelna forma organizacji społeczeństwa w procesie rozwoju historycznego. Istnieje szereg teorii dotyczących tego, skąd wzięło się państwo. Oto kilka z nich.

Teoria teistyczna, która uzasadnia powstanie państwa boskim pochodzeniem władzy. Zrodziła się ona w starożytności i funkcjonowała także przez okres średniowiecza.

Teoria patriarchalna, wywodząca się z niemieckiej nauki społecznej. Według tej teorii państwo było wielką rodziną, a silna władza królewska wywodziła się z dawnej władzy ojca nad rodzina. Teoria ta uzasadniała funkcjonowanie monarchii absolutnej.

Teoria umowy społecznej – wiąże się z epoką Oświecenia. Jej twórcą był przede wszystkim Jan Jakub Rousseau, który pisał, iż państwo jest umową między ludźmi, a sama władza pochodzi od ludzi, czyli od narodu.

Teoria podboju i przemocy, która uzasadniała powstanie państwa na drodze podboju plemion, które znajdowały się na niższym poziomie rozwoju przez plemiona silniejsze, które były lepiej zorganizowane. Teorie te głosili w wieku XIX niemieccy uczeni i filozofowie.

Teoria funkcjonalna, która akcentowała instrumentalny charakter państwa. Według niej państwo musi istnieć, bowiem zaspokaja ludzkie potrzeby i jest manifestacją tych potrzeb.

Państwo w ujęciu filozofów.

Platon. Stworzył on model idealnego miasta-państwa. Według jego koncepcji państwo zostało stworzone przez człowieka. W idealnym państwie mieli zamieszkiwać mędrcy, którzy mieli rządzić, wojownicy, którzy mieli strzec granic państwa oraz kupcy i rzemieślnicy, którzy mieli pracować na rzecz państwa. Platon nie zajmował się niewolnikami, gdyż jak sam twierdził, nie byli oni godni by zajmowali się nimi filozofowie. Platon dokonał także klasyfikacji ustrojów. Demokracja znalazła się na trzecim z czterech ustrojów i była bardzo przez niego krytykowana. Filozof ten uważał bowiem, iż demokracja są to rządy biednych, które przejawiają się w anarchii i demoralizacji.

Arystoteles. Uważał, iż celem państwa jest zapewnienie wszechstronnego rozwoju człowieka, zarówno duchowego, jak i materialnego. Wszystkie ustroje podzielił on na dwie grupy: dobre i złe. Do ustrojów dobrych zaliczył: monarchię, arystokrację i politeę. Do ustrojów złych: tyranię, oligarchię i demokrację.

Niccolo Machciavelli. Wprowadził zasadę, iż polityka nie ma nic wspólnego z moralnością. Według niego byłoby pożądane, gdyby poddani kochali swego władcę, ale jeszcze lepiej gdyby się go bali. Siłę i terror należy według niego łączyć z podstępem i zdradą.

Monteskiusz. Przeszedł do historii jak twórca tzw. trójpodziału władzy, na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Ustawodawcza władza to parlament, który reprezentuje lud i stanowi prawa. Władza wykonawcza należy do monarchy, a władzę sądowniczą tworzą niezawisłe trybunały. Ideą trójpodziału władzy było wzajemne uzupełnianie się i kontrolowanie, tak aby jedna władza nie miała przewagi nad druga. Ustroje państwowe podzielił on na: republikę, monarchię, despocję.

Najważniejsze cechy współczesnego państwa

- przymusowość – prawo do stosowania przemocy przez aparat państwowy

- suwerenność – czyli niezależność w zakresie realizacji zadań wewnętrznych i zewnętrznych

- powszechność – głównie w zakresie zasad prawnych, które dotyczą wszystkich osób zamieszkujących teren danego państwa.

Formy organizacyjne państwa

We współczesnym świecie wyróżniamy następujące formy państwa, które dzielimy na:

- ze względu na formę rządów, czyli strukturę organów państwowych i zachodzących miedzy nimi relacji: monarchie i republiki

-  ze względu na reżim polityczny, czyli sroki i metody sprawowania władzy na: demokratyczne, autorytarne i totalitarne

- ze względu na ustrój terytorialny, czyli relacje między centrum władzy a zakresem kompetencji terytorialnych organów aparatu państwa na: unitarne, złożone (federacja lub konfederacja) .

Zasady współczesnego prawa wyborczego

Czynne prawo wyborcze – prawo do brania udziału w głosowaniu.

Bierne prawo wyborcze – prawo do kandydowania, czyli bycia wybieranym.

Dziś wybory są najczęściej 4 lub 5-przymiotnikowe: powszechne, równe, bezpośrednie, tajne i wolne (czyli nikt nie może być zmuszany do wzięcia udziału w głosowaniu).

Powszechność prawa wyborczego – wszyscy obywatel państwa, którzy spełniają określone przez ordynację wyborcza warunki mogą głosować lub być wybieranymi.

Równość prawa wyborczego -  każdy uprawniony do głosowania posiada tylko 1 głos.

Bezpośredniość prawa wyborczego – wszyscy obywatele uprawnieni głosują na kandydatów osobiście.

Tajność w głosowaniu  - oznacza, ze głosowanie odbywa się w warunkach, które gwarantują, że treść jego głosu nie zostanie ujawniona.

System parlamentarny

System ten ukształtował się w swej praktyce w Wielkiej Brytanii i rozpowszechnił się na całym świecie. Dziś spotyka się go w takich krajach jak: Belgia, Holandia, Niemcy, Włochy, Austria, Hiszpania i Grecja itd. W takim systemie władzy obowiązuje koncepcja trójpodziału władzy, jednak organy władzy ustawodawczej i wykonawczej, w przeciwieństwie do systemu prezydenckiego, ściśle ze sobą współpracują. Najważniejszą rolę w państwie odgrywa premier i rząd. Premiera powołuje głowa państwa. Najważniejszą czynnością parlamentarną jest funkcja ustawodawcza. Głowa państwa zaś w takim systemie, a więc prezydent, czy monarcha nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed parlamentem, jak też nie może być przez niego odwołany. Każdy akt głowy państwa wymaga kontrasygnaty członka rządu. System parlamentarny w Niemczech, czy w Austrii określa się jako system kanclerski. Ma on swe tradycje jeszcze w wieku XIX.

System prezydencki

System ten, obok systemu parlamentarnego jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych form sprawowania władzy w państwach demokratycznych, Ukształtował się on w USA, a następnie rozpowszechnił w krajach Ameryki Łacińskiej. Dziś oprócz Stanów Zjednoczonych Ameryki, występuje on między innymi we Francji. W systemie tym centralnym ogniwem władzy jest prezydent, który pochodzi z wyborów powszechnych. Posiada on bardzo duże uprawnienia: jest głowa państwa, szefem władzy wykonawczej, naczelnym dowódcą. Poza nim nie ma premiera czy ciała kolegialnego, zwanego w systemie parlamentarnym rządem lub gabinetem. Szefowie resortów – sekretarze stanu, nie są odpowiedzialni przez parlamentem, Kongresem, nie prowadzą też własnej polityki, lecz są pomocnikami prezydenta.

Formy łączenia kilku państw

W dzisiejszym świcie spotyka się z następującymi formami łączenia kilku państw: unia personalna, unia realna, konfederacja, czyli związek państw; federacja, czyli państwo związkowe.

Unia personalna – połączenie dwóch odrębnych państw osobą wspólnego władcy. Oba połączone w ten sposób państwa zachowywały jednak niezależność i odrębne organa wewnątrzpaństwowe. Bardzo często, jak pokazuje historia, unie personalna przekształcała się w unię realną.

Unia realna– połączenie państw nie tylko poprzez osobę wspólnego władcy, ale także poprzez instytucje, które stawały się wspólne dla tych państw.

Federacja – (zwana też państwem związkowym), jest to państwo o złożonej strukturze, które z punktu widzenia prawa polega na podziale kompetencji, składających się na suwerenność, tak że terytorium państwa jest sumą terytoriów wszystkich pozostałych. Podział kompetencji oraz konkretne nazwy części składowych federacji zależą od konstytucji związkowej. Częściami składowymi mogą być na przykład republiki związkowe (były ZSRR i Jugosławia), prowincje (Kanada), landy (Niemcy), czy kantony (Szwajcaria). Z reguły rządy federalne czy związkowe reprezentują państwo na zewnątrz.

Konfederacja – jest to połączenie na zasadzie umowy międzynarodowej grupy państw w określonych celach, powołując dla nich wspólne organy lub organ. Każde z tych państw zachowuje jednak swą podmiotowość międzynarodową. Dziś konfederacja to forma wymierająca. Konfederacje dość często przekształcały się w federacje. Stany Zjednoczone z konfederacji w federację przekształciły się w 1787 roku, a Szwajcaria, mimo zachowania nazwy Konfederacja Szwajcarska, w 1848 roku. Dziś cechy konfederacji posiada Wspólnota Niepodległych Państw, utworzona w grudniu 1991 roku przez Rosję, Białoruś i Ukrainę, a dziś grupująca byłe republiki radzieckie.

Autonomia

Jest to określona przez prawo samodzielność jednostki terytorialnej, grupy narodowej, narodowościowej lub wyznaniowej. Na przykład Dania, z przyczyn głównie geograficznych, zadecydowała o szerokiej autonomii dla Wysp Owczych i Grenlandii.

Instytucje głowy państwa

Instytucja głowy państwa występuje w wielu odmianach w różnych systemach politycznych. Z reguły głowa państwa to prezydent lub monarcha. W przypadku monarchii mamy do czynienia z wielka różnorodnością  nie tylko w nazewnictwie, lecz też w zakresie uprawnień. Monarcha może występować jako: król (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania), sułtan (Oman, Brunei), emir (Kuwejt, ZEA), książę (Monako, Luksemburg). Władcy ci reprezentują współcześnie monarchie: konstytucyjne (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania), absolutne ( Arabia Saudyjska, Kuwejt, Jordania). W monarchiach konstytucyjnych uprawnienia władcy zostały ograniczone z zasadniczy sposób, a władcy ci zajmują się głównie reprezentacją państwa na zewnątrz. W monarchiach absolutnych monarcha ma wręcz nieograniczone uprawnienia. Sprzyjają temu zasadnicze braki struktur demokratycznych. W wielu z nich nie działają partie polityczne, nie istnieją parlamenty pochodzące z powszechnych i wolnych wyborów,

Głowa państwa w postaci funkcji prezydenta występuje w większości państw świata. Kompetencje prezydenta zależą głownie od systemu spawania władzy, jak też o systemie wyboru na to stanowisko, który osłabia lub wzmacnia jego wadze.

Przykłady monarchii: Europa: Belgia, Dania, Holandia, Norwegia, Szwecja, Hiszpania, Wielka Brytania, Azja: Jordania, Arabia Saudyjska, Kuwejt, Kambodża, Oman, Malezja, Japonia, Tajlandia; Afryka: Maroko, Lesoto, czy Suazi.