Hodowla zwierząt gospodarskich w Polsce prowadzona jest w oparciu o ustawę z dnia 20 sierpnia 1997 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich. Ustawa ta reguluje sprawy z zakresu hodowli oraz zachowania zasobów genetycznych zwierząt, oceny wartości użytkowej i hodowlanej, prowadzenia ksiąg i rejestrów zwierząt hodowlanych, a także nadzoru nad hodowlą i rozrodem zwierząt gospodarskich. Na mocy ustawy możliwe jest przekazanie wszystkich zadań w zakresie prowadzenia ksiąg i oceny wartości użytkowej zwierząt związkom i organizacjom hodowców, jak również innym upoważnionym podmiotom. Zgodnie z tym przepisem: Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka − prowadzi księgi bydła ras mlecznych, Polski Związek Hodowców i Producentów Bydła Mięsnego − prowadzi księgi oraz ocenę bydła typu użytkowego mięsnego, Polski Związek Hodowców Koni − prowadzi księgi oraz ocenę koni małopolskich, wielkopolskich, śląskich, huculskich, polskich koni szlachetnej półkrwi, polskich koni zimnokrwistych, koników polskich, kuców, koni małych, Polski Klub Wyścigów Konnych - prowadzi księgi oraz ocenę dla koni pełnej krwi angielskiej i czystej krwi arabskiej, Polski Związek Hodowców i Użytkowników Kłusaków w Lubnowie − prowadzi księgi oraz ocenę wartości użytkowej rasy kłusaków, Polskie Towarzystwo Kuce Szetlandzkie w Iminie − prowadzi księgi oraz ocenę rasy kuców szetlandzkich, Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej "Polsus" − prowadzi księgi oraz ocenę wartości użytkowej świń ras: wielka biała polska, polska biała zwisłoucha, puławska, belgijska zwisłoucha, hampshire, duroci pietrain, Akademia Rolnicza w Poznaniu − prowadzi księgi oraz ocenę świń rasy złotnickiej białej i złotnickiej pstrej, Polski Związek Owczarski − prowadzi księgi oraz ocenę owiec i kóz, Krajowa Rada Drobiarstwa − Izba Gospodarcza w Warszawie − prowadzi księgi oraz ocenę wartości użytkowej i hodowlanej drobiu, Instytut Zootechniki w Krakowie − prowadzi ocenę hodowlaną bydła mlecznego oraz ocenę typu i budowy bydła mlecznego i mięsno−mlecznego, użytkowości tucznej i rzeźnej świń dokonywanej po uboju oraz ocenę testową wartości użytkowej drobiu, Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt (KCHZ) jest jednostką uprawnioną do kontroli innych jednostek prowadzących działalność w zakresie hodowli i rozrodu zwierząt. Ponadto KCHZ prowadzi księgi dla zwierząt futerkowych i pszczół oraz ocenę wartości użytkowej dla bydła mlecznego, zwierząt futerkowych oraz pszczół.

Bydło ras mlecznych

Programy hodowlane dla poszczególnych ras bydła mlecznego stawiają sobie różne cele, jednak opierają się na podobnych założeniach, tj.: rozwoju oceny użytkowości mlecznej, powszechnym stosowanie sztucznego unasieniania, wykorzystywaniu jako matek buhajów krów o najlepszych założeniach genetycznych, wykorzystywaniu jako ojców buhajów najlepszych pod względem hodowlanym buhajów krajowych i czołówki buhajów światowych. Do najważniejszych zadań oceny wartości użytkowej bydła mlecznego, która prowadzona jest w Polsce od prawie stu lat należy: rejestracja pochodzenia ocenianych zwierząt i prowadzenie dokumentacji hodowlanej, zbieranie danych dotyczących użytkowości mlecznej i rozpłodowej dla każdej krowy w stadzie, dostarczanie hodowcom niezbędnych, wiarygodnych i profesjonalnych informacji ułatwiających zarządzanie stadem z uwzględnieniem aspektów ekonomicznych, poprzez specjalistyczne doradztwo w zakresie produkcji mleka wysokiej jakości, organizacji bazy paszowej oraz prawidłowego żywienia zwierząt, rozrodu bydła oraz selekcji krów. W 2003 roku oceną wartości użytkowej bydła mlecznego objęto w całym kraju 470 642 krów mlecznych. Stanowi to około 16,2 % całego pogłowia krów w Polsce, szacowanego przez GUS w czerwcu 2003 roku na 2 897,4 tys. sztuk. Uzyskano od nich średnio 5 851 kg mleka o zawartości 4,23 % tłuszczu i 3,31 % białka. Ocena wartości użytkowej bydła mlecznego prowadzona była w 18 851 stadach. W strukturze stad ocenianych w grudniu 2003 roku przeważały stada liczące od 10 do 19 krów (49,3 %) oraz od 20 do 49 krów (27,1 %). W ciągu ostatnich lat nastąpił bardzo wyraźny wzrost wydajności krów ocenianych, co wskazuje na skuteczność podjętych działań hodowlanych. Do hodowli w roku 2003 zakwalifikowano ogółem 513 buhajków urodzonych z kojarzeń indywidualnych, co w stosunku do roku 2002 stanowi wzrost o prawie 11%. Najwięcej zakwalifikowano w rasie czarno−białej − 463 sztuki (90,2 %). Mniej w rasach pozostałych: czerwono−białej − 25 szt. (4,9 %), polskiej czerwonej − 10 szt. (1,9 %), jersey − 8 szt. (1,6 %) i simentalskiej − 7 szt. (1,4 %). Bydło ras mięsnych

Rok 2003 był pomyślnym rokiem realizacji założeń programu rozwoju hodowli bydła mięsnego w Polsce. Znacząco zwiększyła się liczba krów i jałowic bydła mlecznego unasiennionych nasieniem buhajów ras mięsnych. W porównaniu z danymi z roku 2002 była ona większa o 5,4 % i wyniosła 560 tys. sztuk, co stanowiło 20 % ogółu unasiennionych krów i jałowic. Zaobserwowano ponadto dalszy wzrost liczby gospodarstw, które nie mogąc sprostać wymogom produkcji mleka rozpoczęły hodowle stad mięsnych. Dobrej jakości wołowina pochodząca od ras mięsnych stanowi coraz większy udział w ogólnej puli wołowiny konsumpcyjnej. Zmiany restrukturyzacyjne w jej produkcji muszą być popierane poprzez konsekwentne wdrażanie założeń programu hodowli bydła mięsnego, aktualnie realizowanego przez Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt oraz Polski Związek Hodowców i Producentów Bydła Mięsnego. W grudniu 2003 roku oceną objętych było 12 501 sztuk krów w 394 stadach.

Trzoda chlewna

W roku 2003 zanotowano spadek liczby loch pod oceną o 7,7 % w stosunku do roku 2002. Zanotowano natomiast nieznaczny wzrost liczby loch produkujących knury i loszki (o 1,3 %), nastąpił jednak jednoczesny spadek liczby loch produkujących wyłącznie loszki (o 15 % w stosunku do roku 2002). W strukturze rasowej nie odnotowano istotnych zmian. Proporcje liczby loch nie zmieniły się istotnie w stosunku do ubiegłych lat. Odnotowano jednakże istotny spadek liczby loch rasy belgijskiej zwisłouchej (o 37 %) i hampshire (ponad 26 %). Przyczyna tego spadku leży w braku zainteresowania nabywców takim materiałem hodowlanym. Ta niekorzystna tendencja nie objęła loch rasy duroc. W tym przypadku liczba loch nieznacznie wzrosła, przy jednoczesnym wzroście poziomu użytkowości tucznej i rzeźnej knurów tej rasy. Dobra użytkowość rzeźna ocenianych knurków rasy duroc została potwierdzona wynikami oceny stacyjnej. Należy zauważyć, że rok 2003 był przełomowym dla sektora hodowli świń w Polsce. Od tego roku również "Polsus" przejął prowadzenie zadań związanych z hodowlą świń tj. prowadzenie ksiąg hodowlanych oraz ocena wartości użytkowej. Dzięki ogromnemu wysiłkowi udało im się skonsolidować środowisko oraz stworzyć organizację hodowlaną, która jest w stanie sprostać nowej rzeczywistości, w jakiej znaleźli się hodowcy na szerokim rynku Unii Europejskiej po 1 maja 2004 roku.

Konie

Do ksiąg prowadzonych przez Polski Związek Hodowców Koni wpisanych jest ok. 22 400 klaczy i ok. 3 700 ogierów. W księdze stadnej koni rasy małopolskiej jest wpisanych 2 602 klacze i 309 ogierów, w rasie wielkopolskiej − 4 948 klaczy i 361 ogierów, w księdze koni rasy polski koń szlachetny półkrwi − 4 106 klaczy i 710 ogierów, w księdze koni rasy śląskiej − 1 568 klaczy i 260 ogierów, w rasie zimnokrwistej − 7 869 klaczy i 1 690 ogierów. Natomiast w rasach prymitywnych, objętych szczególnymi programami ochrony, do ksiąg stadnych wpisano: w rasie konik polski − 428 klaczy oraz 93 ogiery, a w rasie huculskiej − 579 klaczy i 105 ogierów. Aktualnie pogłowie w kraju wynosi 350 tys. koni. Wśród krajów europejskich Polska jest znaczącym eksporterem koni różnych typów użytkowych. Największą pozycję w eksporcie koni stanowią konie rzeźne − ok. 70 000 koni rocznie, następnie wierzchowe, sportowe i hodowlane.

Drób

Krajowa hodowla prowadzona jest w 6 fermach (kury nieśne − 3, kaczki typu Pekin − 1, gęsi − 2) utrzymujących rody zarodowe drobiu (kury nieśne − 15, kaczki − 4, gęsi − 3). Materiał hodowlany z ferm zarodowych pokrywa 100 % zapotrzebowania ferm reprodukcyjnych kaczek i gęsi oraz około 35 % w przypadku kur nieśnych. Natomiast materiał hodowlany kur mięsnych i indyków pochodzi wyłącznie z hodowli zagranicznych. W fermach zarodowych utrzymywanych jest 15 rodów kur nieśnych ras: rhode island red, rhode island white, barred rock, new hampshire, leghorn, sussex. Każda z ferm oferuje zestawy hodowlane przeznaczone do produkcji intensywnej, a także do chowu przyzagrodowego. W 2003 roku do ferm rodzicielskich kur nieśnych wstawiono łącznie 605,28 tys. sztuk kurek, w tym 405,67 tys. kurek przeznaczonych do produkcji intensywnej i 199,61 tys. sztuk do produkcji ekstensywnej. W 2003 roku do ferm rodzicielskich kur mięsnych wstawiono 5,175 mln sztuk kurek mieszańców: Arbor Acres Classic, Arbor Acres FSY, Cobb 500, HI−Ye, Hubbard Classic, Hubbard HI−Y, Hybro G, Hybro N, Hybro PN, I 957, ISA 215, ISA 220, ISA 30 MPK, JV, Minibro, Starbro, Redbro, Ross 308, Ross 508, Ross PM3. W porównaniu do poprzedniego roku liczba ptaków rozprowadzanych uległa zwiększeniu, w przypadku kur nieśnych był to wzrost nieznaczny o około 0,2%, w przypadku kur mięsnych o 8%. W 2003 roku liczba samic pozostałych gatunków drobiu w stadach rodzicielskich wynosiła: indyki ciężkie i średnio ciężkie − 165,4 tys., kaczki − 25,4 tys., gęsi − 219,7 tys. Na początku lat 70. ubiegłego wieku z inicjatywy Instytutu Zootechniki zaczęto tworzyć ośrodki hodowlane, w których utrzymywane są stada rezerwy materiału hodowlanego i stada zachowawcze drobiu. Obecnie istnieje 7 takich ośrodków, które utrzymują 10 rodów kur nieśnych, w tym ras rodzimych takich jak: polbar, zielononóżka kuropatwiana, żółtonóżka kuropatwiana, 14 odmian regionalnych i rodów gęsi oraz 10 odmian i rodów kaczek. Kury nieśne ras rodzimych charakteryzuje zdolność adaptacyjna do niekorzystnych warunków środowiskowych,

w tym odporność na niskie temperatury oraz na choroby. Rasa polbar jest jedyną rasą autoseksingową wyhodowaną w Polsce (pisklęta kurki różnią się barwą upierzenia od piskląt kogutków). Stada zachowawcze drobiu wodnego nie tylko stanowią cenną rezerwę genetyczną, lecz także są wykorzystywane do tworzenia nowych rodów zarodowych lub mieszańców użytkowych.

Kozy

Populacja hodowlana kóz w Polsce jest niewielka, lecz stabilna. W 2003 roku w 85 stadach utrzymywano 3 780 sztuk kóz ocenianych, w tym 2 690 sztuk kóz wpisanych do ksiąg. Średnio w stadzie utrzymywano 44 samice. Największym zainteresowaniem hodowców cieszą się w Polsce mleczne rasy kóz: saaneńska, alpejska oraz biała i barwna uszlachetniona. W oparciu o importowane kozły mięsnej rasy burskiej prowadzone jest krzyżowanie wypierające w niektórych stadach ras miejscowych. Celem prowadzonych prac jest uzyskanie żeńskich stad rasy burskiej, a w konsekwencji produkcja rozpłodników przeznaczonych do stad towarowych eksportujących koźlęta rzeźne.

Owce

Prace hodowlane w stadach owiec od 1996 r. podporządkowane są realizowanemu przez Polski Związek Owczarski "Programowi doskonalenia pogłowia owiec do roku 2010". Wśród głównych zadań programu należy wymienić przede wszystkim: zahamowanie spadku pogłowia owiec, zmiana kierunku użytkowania owiec na rzecz poprawy plenności i mięsności, zorganizowanie stad zachowawczych w rasach owiec przeznaczonych do przekształcania w ramach programu doskonalenia plenności, monitorowanie stanu populacji owiec i zachodzących w niej zmian, utworzenie podstaw do poprawy ekonomicznej efektywności produkcji owczarskiej.

Dla realizacji celów hodowlanych dokonano podziału utrzymywanych w Polsce ras i linii owiec na dwie grupy: rasy i linie mateczne oraz rasy i linie ojcowskie. Do grupy ras i linii matecznych zaliczono merynosy, polskie owce nizinne, polskie owce długowełniste i polskie owce górskie. W grupie tej doskonali się plenność, mleczność i zdolności mateczne. Do grupy ras i linii ojcowskich zaliczono owce mięsne i plenne. Do najważniejszych celów hodowlanych w grupie ras mięsnych zaliczono zwiększenie tempa przyrostu jagniąt, zwiększenia udziału mięsa w tuszy i zmniejszenie otłuszczenia. Owce plenne obok wysokiej plenności powinny wykazywać dobre cechy mleczne i mateczne. Pogłowie owiec w 2003 roku wynosiło 331 tys. sztuk, w tym 207 tys. maciorek jednorocznych i starszych. Jest to tyle samo, co w roku 2002. Oceną w 2003 roku. objęte było 109 tys. owiec, a do ksiąg było wpisanych ok. 95 tys. sztuk.

Zwierzęta futerkowe

Polska znajduje się w światowej czołówce producentów lisów pospolitych i polarnych oraz norek. W populacji lisów pospolitych dominującą pozycję mają lisy srebrzyste. Poza tym hoduje się lisy płomieniste i pastelowe, a także dwie oryginalne polskie odmiany: lisy pastelowe i lisy białoszyjne. W populacji lisów polarnych około 80 % stanowią lisy niebieskie, 20 % to lisy białe i cieniste. Ponadto w wyniku krzyżowania lisów pospolitych srebrzystych z lisami polarnymi uzyskuje się mieszańce międzygatunkowe tzw. blue frost. W populacji norek dominują odmiany: standard, pastel i mahogeny. Użytkuje się również mieszańce tych odmian. Podstawowe odmiany hodowanych szynszyli to standard i czarna aksamitna. W populacji nutrii przeważają odmiany grenlandzka i standardowa. Króliki ras czystych stanowią niewielką część pogłowia tego gatunku. Najbardziej popularnymi rasami są: nowozelandzkie białe i czerwone, kalifornijskie, belgijskie olbrzymy szare i białe, wiedeńskie niebieskie i francuskie srebrzyste. W ostatnim okresie obserwuje się w Polsce zwiększone zainteresowanie chowem i hodowlą tzw. królików futerkowych, wśród których największym powodzeniem cieszą się rasy castorex i rex szynszyl. Jak wspomniano, w ramach poszczególnych gatunków zwierząt futerkowych występują odmiany rodzime, które włączone są do programu ochrony zasobów genetycznych. Programem tym objęte są: lis pospolity pastelowy, lis pospolity białoszyjny, tchórz, królik popielniański biały i szynszyla beżowa. Zgodnie z wynikami Powszechnego Spisu Rolnego 2002 r. pogłowie maso− we samic stada podstawowego królików wynosiło 870,4 tys. sztuk, a pozostałych gatunków zwierząt futerkowych ogółem 257,3 tys. sztuk.

Pszczoły

Tradycja bartnictwa w Polsce sięga tysiąca lat. Tradycyjnym produktem pszczelarstwa, obok miodu jest także wosk, a w ostatnich latach zyskują odbiorców pyłek i mleczko pszczele oraz leczniczy propolis. Znaczenie pszczelarstwa w rolnictwie polega jednak przede wszystkim na zapylaniu upraw roślin ważnych gospodarczo. Pierwotnie Polskę zasiedlały pszczoły rasy środkowo − europejskiej (A.m. mellifera), o doskonałych walorach dostosowania do stref klimatycznych Polski. Pozostałości tego ekotypu są od 20 lat chronione w formie naturalnej w pasiekach pszczelarzy w Puszczy Augustowskiej i Puszczy Kampinoskiej. Od roku 2000 pszczoły miejscowe objęte są krajowym programem hodowlanym ochrony zasobów genetycznych pszczół, co daje im szanse dalszego przetrwania w formie czystorasowej. Jednak pierwotne pogłowie zmieniło się pod wpływem prowadzonego od ponad 30 lat importu do Polski pszczół rasy kraińskiej (A.m.carnica) i rasy kaukaskiej (A.m.caucasica). Efekty krzyżowania z populacją miejscową zachęciły hodowców do prowadzenia kontrolowanego krzyżowania linii w obrębie ras i między rasami. Doprowadziło to do wyselekcjonowania 44 linii hodowlanych pszczół, o bardzo różnorodnych cechach, które są wykorzystywane w produkcji mieszańców użytkowych. Program hodowlany przewiduje także doskonalenie linii wywodzących się z rasy włoskiej, oraz tworzenie linii syntetycznych. Możliwość wykorzystywania linii hodowlanych wywodzących się z trzech ras ma ogromne znaczenie dla odbiorców matek, ponieważ mieszańce pochodzące z krzyżowania prowadzonego w pasiekach hodowlanych, często wykazują znacznie wyższą użytkowość od populacji linii wyjściowych, dostosowaną do konkretnych warunków klimatyczno − pożytkowych, w których znajdują się pasieki produkcyjne. Wyspecjalizowana hodowla pszczół jest możliwa tylko przy zastosowaniu w rozrodzie pszczół sztucznego unasieniania. W Polsce inseminacja matek pszczelich wykorzystywana jest nie tylko do prac hodowlanych, ale także na masową skalę w produkcji mieszańców użytkowych.