1. Migracje są to procesy przemieszczeń przestrzennych ludności- zmiany miejsca pobytu osób przenoszących się z miejsca pochodzenia, do miejsca przeznaczenia- miejsca przyjazdu. Migracje dzielą się na migracje wewnętrzne, czyli zmiany miejsca zamieszkania na terenie danego kraju (wewnątrz-regionalne lub międzyregionalne) oraz migracje zewnętrzne obejmujące wyjazdy zagraniczne ( kontynentalne, międzykontynentalne). Migracje czasowo dzieli się na: stałe tj. trwała zmiana miejsca zamieszkania, okresowe charakteryzujące się czasową zmianą zamieszkania np. na okres studiów; a także wahadłowe- codzienne dojazdy do pracy lub szkoły. Możemy wymienić również migracje zarobkowe, polityczne, społeczne, , religijne, turystyczne; oraz te które bywają dobrowolne( żywiołowe, planowe), lub przymusowe( przesiedlenia, deportacje). Specyficzne są migracje pozorne spowodowane zmianami adm. jednostek osiedleńczych, np. włączeniem wsi do obszaru miasta. Osoby migrujące są nazywane ludnością mobilną, nie emigrujące zaś ludnością stabilną. Napływ ludności na dane terytorium to imigracja odpływ to emigracja.

Nie ma konkretnych dokumentów dotyczących migracji w Polsce w minionych wiekach. Wiadomym faktem jednakże jest, że do połowy XVII w. ludność przeważnie napływała na tereny miast, oraz zasiedlała nowe rozległe tereny kolonizacji wewnętrznej.

2. Migracje zagraniczne

Straty związane z "Potopem szwedzkim", a także prześladowania na tle religijnym doprowadziły do licznej emigracji. Ludność migrowała najczęściej na zachód i południe Europy. W czasie zaborów wielu młodych mężczyzn uciekało przed zwerbowaniem ich do obcych armii i walką przeciwko sobie . Upadek konfederacji barskiej sprowokował liczne przesiedlenia powstańców (ok.10 tys.) do Rosji. Emigracją niepodległościową nazywano tych, których do opuszczenia kraju zmusiły klęski kolejnych powstań narodowych, skierowanych przeciwko państwom zaborczym (Rosji, Austrii i Prus) z lat 1794, 1830 i 1863. Klęski oraz represje związane z nimi doprowadziły do migracji na ogromną skale. Ludność również nękały nie ustające, masowe zsyłki na Syberię albo na Kaukaz. Poza Ojczyzną znalazło się około 20 tys. osób. Przełom XIX i XX wieku charakteryzuje masowa emigracja zarobkowa. Do I Wojny Światowej wiele państw ujmowało Polaków jako imigrantów z państw zaborczych, bez uwzględnienia ich narodowości. W latach 1918-1939 II Rzeczpospolitą opuściło na stałe 1,2 mln obywateli. Głównymi kierunkami emigracji była Europa Zachodnia (głównie Francja, Belgia i Niemcy) oraz Stany Zjednoczone (gdzie obecnie szacuje się liczbę Polaków i osób polskiego pochodzenia na 8,5mln), BrazyliaArgentyna. Zarówno pierwsza jak i druga wojna światowa, stały się przyczyną wielu fal migracji, przy czym szczególnym nasileniem odznaczały się migracje wywołane II Wojną Światową. Zniszczenia wojenne i konieczność odbudowy gospodarki dotknęły przede wszystkim te kraje, na których terenie koncentrowały się działania wojenne. Dodatkowym czynnikiem stał się podział polityczny na kraje Europy Zachodnie oraz na kraje Związku Radzieckiego i związany z nim oparty na ideologii komunistycznej system ekonomiczny, a także z represjonowaniem ludności. W wyniku drugiej wojny światowej oraz w okresie powojennym wielu Polaków znalazło się poza granicami swego ojczystego kraju. W okresie od 1951 do1980 r. Polskę opuściło około 900 tys. osób, a przybyło do niej na stałe ponad 300 tys. osób

Określa się, że do 1914 roku z obszaru zaboru pruskiego wyjechało do USA ponad 500 tys. Polaków, z samego obszaru zaboru rosyjskiego ok. 900 tys. osób, z czego blisko połowę stanowili Żydzi. Podobna ilość emigrantów wyjechała z Galicji, w tym co najmniej 2/3 to Żydzi i Ukraińcy. W latach międzywojennych do USA wyemigrowało ponad 270 tys osób. Polacy emigrowali głównie do miast wschodniego wybrzeża i regionu wielkich jezior np. Chicago, Filadelfia, Nowy Jork. Z czego od 10 - 20 % emigrowało czasowo, by wrócić kiedyś do Polski, reszta wraz z wielopokoleniowymi rodzinami tworzy najliczniejszą grupę Polonii w świecie.

Brazylia stała się drugim co do wielkości krajem, gdzie liczba Polaków w 1920 r. to około 125 tys., zaś w 1937 r. aż 210 tys. Na tereny do zamieszkania wybierali głównie wiejskie obszary stanu Parana, Rio Grande do Sul czy Sao Paulo. Tysiące Polaków przed 1939 r. osiedlało się również w Argentynie i Kanadzie..

Europejska emigracja kierowała się głównie w stronę Środkowych Niemiec, ok 700 tys. emigrantów z zaboru pruskiego a 40 tys. z innych, a także do Francji i Rosji z ZSSR (w 1914 r. ok. 500 tys. wraz z zesłańcami, głównie w Moskwie, Petersburgu, Rydze i na Uralu). Polacy emigrowali również do innych państw europejskich tj. Wielka Brytania, Belgia, Włochy itd.

W latach 1889 - 1910 ujemne saldo migracji w Galicji mogło przekroczyć nawet 850 tys. osób:

- 50 tys. w latach 1881 - 1890

- 300 tys. w latach 1891 - 1900

- 500 tys. w latach 1901 - 1910.

Ujemne saldo migracji Górnego Śląska było stosunkowo niewielkie ok. 79 tys. osób w latach 1859- 1880, oraz 181 tys. w latach 1881 - 1910. Trudniej jest ocenić problem wielkość przemieszczeń na obszarze zaboru rosyjskiego; biorąc jednak pod uwagę dostępne dane można stwierdzić, że pod względem liczebności mogła nawet przewyższać odpływ z zaboru pruskiego.

W okresie międzywojennym polska emigracja objęła 2057 tys. osób, w tym 622 tys.- do Francji, 475 tys.- do Niemiec, 271 tys.- do Stanów Zjednoczonych, w granicach 186 tys. do państw Ameryki Południowej, 116 tys. do Kanady, ok. 97 tys. na Łotwę a także 81 tys. do Palestyny. Jeszcze przed wybuchem I Wojny Światowej powróciło ok. 870 tys. osób, w tym 437 tys. z Niemiec, 199 tys. z Francji i 85 tys. z Łotwy.

Na nasilenie emigracji z Polski wpłynęły obie wojny światowe, a zwłaszcza druga. Milionowe deportacje ludności, wywozy na roboty oraz uczestnictwo żołnierzy polskich w walkach na licznych frontach doprowadziły do ucieczki w obawie przed prześladowaniami, a znaczna część ludności już nigdy nie powróciła z tułaczki.

Wyjazdami za chlebem i pracą dla siebie określano wyjazdy z niepodległej już Polski. Również po wojnie Polska wciąż jest krajem o ujemnym bilansie migracyjnym. W drugiej połowy lat 50 - tych saldo migracji zagranicznych było ujemne w granicach: 7,8 tys. - 1975 r., oraz 46,5 tys.- 1958r. Chwilowe nasilenie emigracji następowało po ważnych wydarzeniach politycznych - tj. w latach 1957 i 1958, 1969, 1971 i 1982, również popularne stały się wyjazdy do Niemiec ludności z obszaru Śląska Górnego i Opolskiego w 1989r.- po zburzeniu muru Berlińskiego. Po roku 1990 saldo migracji uregulowało się na poziomie od -19 tys. do 11,6 tys. Liczbę Polonii na całym świecie określa się różnie co wynika z nieprecyzyjnych danych, jak również z odmiennych metod klasyfikacji. Ogólnie ocenia się, że liczba polonii na świecie obejmuje co najmniej 13 mln, z czego w samych Stanach Zjednoczonych ok. 5,6 - 8 mln, w Niemczech 1,5 mln, we Francji 750 tys.- 1 mln, w Brazylii od 200 - 700 tys., Kanadzie od 400 - 550 tys., na Białorusi 420 - 700 tys., Ukrainie 220 - 500 tys., Litwie od 260 - 300 tys., Wielkiej Brytanii od 150 - 160 tys., Australii ok. 150 tys., w Argentynie od 100 - 140 tys., oraz Rosji ok.100 tys. Kolejne miejsca zajmują : Czechy, Słowacja, Kazachstan, Łotwa, Belgia i Szwecja - po 50 - 80 tys. i inne, w których liczba Polonii przekracza 1 tys. Emigracja z Polski, która przybrała masowe rozmiary w latach osiemdziesiątych stanowiła jeden z istotnych problemów społecznych kraju. O skali zjawiska świadczy fakt, iż w latach 1980-1988 ze swych ojczystych stron wyjechało 800 tys. obywateli polskich(w latach 1981-1986 średnio około 60 tys. rocznie). Do końca lat osiemdziesiątych z Polski wyemigrowało około 1 milion osób. Tak np. w 1988 roku wyemigrowało z Polski na stałe 200 tys. osób, w tym do Republiki Federalnej Niemiec 170 tys. (głównie przesiedleńców, a także osób zaliczanych do uchodźców). W latach dziewięćdziesiątych XX wieku miała miejsce kolejna fala emigracji z i do Polski, oraz pojawienie się nowych migracji na linii Wschód-Zachód Europy.

3. Migracje wewnętrzne

Od niepamiętnych czasów aż do II Wojny Światowej kraj obejmowały niewielkie migracje wewnętrzne. Z wyjątkiem Warszawy, która została zrównana z ziemią, oraz powstających ośrodków przemysłowych( np. Łódź), oraz miast Centralnego Okręgu Przemysłowego, Zagłębia i Górnego Śląska a także portu w Gdyni.

Migracje wewnętrzne nabrały szczególnego znaczenia w latach powojennych. W latach 1945 - 1950 ok. 7 mln osób musiało zmienić miejsce zamieszkania głownie z powodu przesiedleń. Akcja zasiedlania ziem północnych i zachodnich zakończyła się w latach 1952 - 1953. W latach 50- tych głównym powodem migracji stała się sytuacja ekonomiczna kraju. W okresie 1952 - 1960 r. miejsce zamieszkania zmieniło nawet 12 mln osób. Do 1970 r. dominowały przemieszczenia ludności ze wsi do miast.. Porównywalnie saldo migracji między miastami a obszarami wiejskimi ukazuje niezmiernie dodatni bilans dla miast, który związany był z procesami uprzemysławiania kraju w tym mechanizacją w rolnictwie, która doprowadziła do nadwyżek siły roboczej. W efekcie tych zmian liczba ludności miast zwiększała się z roku na rok, a szczególnie miast dużych i średnich. W latach 70 -tych nadmiar napływu do miast nad odpływem przekraczał 20 tys. osób na rok. W kolejnych dekadach saldo zmian utrzymywało się średnio w granicach 134 tys. rocznie na korzyść miast.

Trudności mieszkaniowe napływającej ludności oraz niedorozwój infrastruktury doprowadziły do tego, że pięć największych miast kraju a także liczne miasta w województwie katowickim, zostały czasowo "zamknięte". Wprowadzono zakaz meldowania się na stałe, co spowodowało zahamowane wzrostu liczby mieszkańców.. W latach 90 - tych widocznie zmniejszyła się skala migracji wewnętrznych, a nadwyżka napływu do miast stopniała nawet do + 43 tys. rocznie. Przyczyną tej sytuacji są zmiany ustrojowo-gospodarcze, spadek zatrudnienia w przemyśle, wzrost bezrobocia oraz pogłębienie się deficytu mieszkaniowego.

Obecnie wyludniają się głównie obszary o ciężkiej sytuacji gospodarczej, oraz socjalno- bytowej. Są to zwłaszcza województwa tzw. ściany wschodniej z warmińsko-mazurskim (najwyższe bezrobocie -upadek PGR-ów) i podkarpackim. Miejscami docelowymi są przede wszystkim duże aglomeracje miejskie, które oferują m.in. atrakcyjne rynki pracy, dobre Uczelnie itp.

Charakterystycznym rodzajem przemieszczeń są migracje wahadłowe, obejmujące dojazdy do pracy i szkoły. Dojazdy na największą skalę zachodziły do miast południowej Polski, przede wszystkim Małopolski np. Kraków, oraz Górnego Śląska, gdzie łatwiej można było znaleźć pracę.

4. Ciekawostki

Rozpad państw wielonarodowych, a także liczne konflikty i wojny spowodowały przemieszczanie się ogromnych grup ludności w celu poszukiwania lepszego losu poza granicami własnej ojczyzny ( na terenie b. ZSRR liczbę uchodźców oceniano na około 1 mln osób). Istotnym czynnikiem emigracji w wielu postkomunistycznych krajach Europy jest brak perspektyw życiowych co występuje szczególnie wśród młodej generacji (np. Albania czy też Rumunia). Wielu młodych, dynamicznych i przedsiębiorczych mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej chce budować swoją przyszłość w bogatych państwach Europy Zachodniej. Duża różnica rozwoju cywilizacyjnego i poziomu życia występująca pomiędzy Zachodem i Wschodem (np. Albanią i Włochami) jest istotnym czynnikiem skłaniającym setki tysięcy ludzi do podjęcia decyzji o emigracji, niezależnie od tego czy u jej podstaw leżą względy ekonomiczne, polityczne, narodowościowe, demograficzne czy też obawa przed zagrożeniem wojennym. Największe nasilenie migracji Wschód-Zachód nastąpiło w latach 1989-1991, kiedy to np. w 1990 r. swe miejsce zamieszkania zmieniło 1,3 mln osób (w 1989r.- 1,2 mln). Wśród tej liczby w 1990 r. było: 130 tys. azylantów, 700 tys. osób pochodzenia niemieckiego, 200 tys. Żydów, 70 tys. bułgarskich Turków oraz 200 tys. innych osób. Wśród azylantów dominującą grupę stanowili mieszkańcy Rumunii - 35,3 tys. (w 1991 - 40,5 tys.), Jugosławii - 22,1 tys.(w 1991 - 74,8 tys.), Turcji - 22,1 tys. (23,9 tys.), Bułgarii - 8,3 tys. (12,1 tys.) oraz byłego Związku Radzieckiego - 2,3 tys.(5,7 tys.).W liczbie 700 tys. Niemców znajduje się grupa około 250 tys. obywateli byłej NRD, którzy przenieśli się do Niemiec Zachodnich. Dominującą grupę stanowiły jednak osoby pochodzenia niemieckiego, które uzyskały status Aussiedlera (w tym m.in. 147,9 tys.z obszaru byłego ZSRR, 133,2 tys. z Polski, 111,1 tys. z Rumunii oraz 1,7 tys.z Czechosłowacji i 1,3 tys. z Węgier.