Według definicji podawanej przez Jana Flisa w "Słowniku szkolnym. Terminy geograficzne" gleba stanowi zewnętrzną powłokę litosfery, która składa się z luźnych cząstek mineralnych i organicznych, a także powietrza i wilgoci. W obrębie gleby zachodzą tzw. procesy glebotwórcze, które prowadzą do przekształcania materii nieorganicznej w organiczną. Jest to możliwe dzięki obecności organizmów roślinnych i zwierzęcych żyjących w glebie (edafon glebowy). Najważniejszą cechą gleby jest jej żyzność, którą rozumie się jako zdolność do zaspokajania potrzeb roślin w zakresie zaopatrzenia ich w składniki pokarmowe oraz wodę.

Wspomniane już powyżej procesy glebotwórcze prowadzą do przemiany litej skały w glebę, a pierwszym etapem powstawania profilu glebowego jest wietrzenie prowadzące do rozkruszania materii skalnej i jej zamiany w zwietrzelinę. W profilu poprzecznym gleby dobrze wykształconej zaznaczają się tzw. poziomy glebowe, z których największa rolę w produkcji roślinnej odgrywa poziom próchniczy. Jest to najbardziej zewnętrza warstwa składająca się z obumarłych szczątków roślinnych i zwierzęcych, korzeni roślinnych oraz organizmów żyjących w glebie. Najniższym poziomem w profilu glebowym jest natomiast lita skała (skała macierzysta), na której na skutek procesów glebotwórczych rozwinęły się nadległe warstwy.

Na przeważającym obszarze Polski (92% powierzchni kraju), głównie na terenach nizinnych profil glebowy jest dobrze wykształcony, na obszarach górskich natomiast cechą charakterystyczną pokrywy glebowej jest jej niewielka miąższość oraz słabe zaznaczenie poszczególnych poziomów glebowych w profilu. Istnieje wiele typów gleb; nie występują one w izolacji od siebie, wręcz przeciwnie, wzajemnie się przeplatają tworząc bardzo urozmaiconą mozaikę. Istniejące w Polsce gleby podzielić można na następujące grupy: gleby strefowe, śródstrefowe, pozastrefowe oraz niestrefowe.

Gleby strefowe- są związane z klimatem umiarkowanym ciepłym o dość znacznej wilgotności. Poszczególne typy gleb strefowych występujących w naszym kraju związane są z rodzajem skał macierzystych, które to skały odznaczają się dużą różnorodnością. Do gleb strefowych Polski zalicza się:

  • brunatne i płowe
  • rdzawe, bielicowe i bielice

Gleby brunatne i płowe pokrywają w sumie 52% powierzchni kraju Te pierwsze powstają wskutek procesu brunatnienia, zaś płowe- lessiważu. Tworzą się na glinach morenowych, utworach pyłowych oraz bądź też na lessach. Na ich powstawanie wpływ ma oddziaływanie roślinności liściastej oraz mieszanej. Gleby te uznawane są za średnio urodzajne, nie są one zbyt zasobne w składniki pokarmowe, jednak ze względu na ich dominację na obszarze Polski stanowią podstawę produkcji roślinnej. Na glebach brunatnych i płowych uprawia się przede wszystkim zboża, a zwłaszcza żyto i pszenicę. Są bardzo powszechne, a największe ich połacie znajdują się na obszarach pojeziernych ( Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Mazurskie), Nizinie Śląskiej oraz Wyżynie Małopolskiej.

Gleby rdzawe, bielicowe i bielice zajmują razem około ¼ powierzchni Polski, przy czym największy udział mają gleby rdzawe (ok. 14%). Do ich powstania dochodzi na utworach piaszczystych przy obecności roślinności borów. Odznaczają się kwaśnym odczynem, co warunkuje rodzaj roślinności, która może na nich występować. Ze względu na niewielką żyzność tych gleb wynikającą z ubóstwa składników pokarmowych tylko w niewielkim stopniu są one wykorzystywane rolniczo. W większości porasta je roślinność iglasta. Dla omawianych gleb bardzo charakterystyczne jest wyraźne wykształcenie poziomów glebowych: poziomu próchniczego, poziomu wymywania (luwik) oraz poziomu wmywania (argillik), który zalega na skale macierzystej. Gleby rdzawe, bielicowe i bielice występują przede wszystkim na terenach piaszczystych, głównie na pojezierzach, a także na obszarze Borów Tucholskich, Puszczy Piskiej, oraz tam gdzie występują wydmy i terasy akumulacyjne rzek. Ponadto są one płatowo rozmieszczone w innych częściach kraju.

Gleby śródstrefowe- tworzą się tam, gdzie na powierzchni terenu występują specyficzne formacje skalne np. ilaste, wapienne, bądź na obszarach podmokłych, gdzie często poziom wód gruntowych występuje tuż przy powierzchni. Do gleb śródstrefowych występujących w Polsce zalicza się:

  • rędziny
  • smolnice
  • czarne ziemie
  • mady rzeczne
  • gleby torfowe
  • mułowo-torfowe, mułowe, murszowe i glejowe

Rędziny pokrywają 1% powierzchni kraju, a ich powstanie związane jest z występowaniem skał węglanowych i wapiennych (wapieni, margli, dolomitów, gipsów). Skały te warunkują zasadowy odczyn rędzin. Są one dosyć bogate w próchnicę, jednak ze względu na znaczną ilość odłamków skalnych znajdujących się w poziomie próchniczym uważa się je za raczej trudne w uprawie. Profil glebowy jest znacznie ograniczony- warstwa próchnicza zalega bezpośrednio na skale macierzystej. Głównymi obszarami występowania rędzin są: Tatry Zachodnie, Wyżyna Krakowsko- Częstochowska, Niecka Nidziańska, Roztocze oraz Wyżyna Lubelska

Smolnice są o połowę rzadziej spotykane w Polsce niż rędziny, jako że występują jedynie na 0,5% powierzchni Polski. Związane są z podłożem ilastymi roślinnością trawiastą bądź leśno trawiastą. Gleby te, jeśli nie są zbyt intensywnie nawodnione odznaczają się dobrymi warunkami pod uprawę, ponieważ zawierają dużo próchnicy i odznaczają się znaczną miąższością. Występują tylko w kilku miejscach w Polsce; w okolicach Pyrzyc, Gniewu, Kętrzyna oraz Reszla.

Czarne ziemie podobnie jak rędziny pokrywają 1% powierzchni Polski, a ich geneza związana jest z glinami morenowymi. Powstają na obszarach pobagiennych, w miejscach gdzie nadal poziom wód gruntowych znajduje się blisko powierzchni. Roślinnością towarzyszącą tym glebom są trawy oraz formacje leśno- łąkowe. Czarne ziemie mają odczyn obojętny, a profil glebowy składa się tylko ze skały macierzystej i poziomu próchniczego. Słyną z żyzności, a ich wartość produkcyjna wzrasta jeszcze po przeprowadzeniu zabiegów melioracyjnych. Występują na bardzo ograniczonym obszarze kraju: na Pojezierzu Poznańsko- Kujawskim, w rejonie Inowrocławia, Brześcia Kujawskiego, Sochaczewa, Wrocławia oraz Pyrzyc.

Mady rzeczne zajmują 5% powierzchni Polski, pokrywają obszary teras zalewowych, które zbudowane są z osadów rzecznych, głównie piasków. Gleby te odznaczają się bardzo dużą urodzajnością ponieważ są zasobne w składniki pokarmowe, a grubość poziomu próchnicy jest znaczna. Występują w dolinach rzecznych oraz deltach; największy obszar mad występuje w Polsce na Żuławach Wiślanych.

Gleby torfowe inaczej zwane torfowymi pokrywają około 4% terytorium Polski. Do ich powstania dochodzi na obszarach o nadmiarze wilgoci. Ze względu na specyficzne warunki profil glebowy rozwija się tylko w ograniczonym zakresie, a właściwości tych gleb są uwarunkowane rodzajem skały, na której powstają. Gleby torfowe podzielić można w zależności od sposobu zasilania na torfowiska niskie i wysokie. Torfowiska niskie porośnięte są roślinnością łąkową i częściowo wykorzystywane rolniczo jako łąki i pastwiska, a zasilane są wodami gruntowymi. Torfowiska wysokie stanowią natomiast formacje bardzo ubogie pod względem zdolności produkcyjnych; w ich przypadku dostarczanie wilgoci odbywa się poprzez opady atmosferyczne. Gleby torfowe występują w wielu miejscach Polski, a obszarami ich największych skupisk są: pojezierza, dolina Biebrzy oraz Noteci, Polesie Lubelskie, Pobrzeże Bałtyku.

Gleby mułowo-torfowe, mułowe, murszowe i glejowe towarzyszą glebom torfowym i podobnie jak one pokrywają 4% powierzchni kraju. Tworzą się w warunkach znacznej wilgotności i aby mogły być wykorzystywane rolniczo wymagają przeprowadzenia zabiegów melioracyjnych. Przeznaczane są przede wszystkim pod użytki zielone.

Gleby pozastrefowe- stanowią kolejna grupę gleb, do której w Polsce zaliczają się jedynie czarnoziemy.

Czarnoziemy zajmują 1% powierzchni Polski, a do ich powstania dochodzi w warunkach klimatu umiarkowanego suchego przy współudziale roślinności stepowej. Są to gleby typowe dla niektórych rejonów Ukrainy, Stanów Zjednoczonych, Argentyny, Australii. Posiadają obojętny odczyn a ich cechą charakterystyczną jest poziom próchniczy o bardzo dużej miąższości- może on zajmować nawet 15% w profilu glebowym. Gleby te uchodzą za najbardziej żyzne i są wykorzystywane pod najbardziej wymagające uprawy np. buraki cukrowe, pszenicę. Występuje na terenie Małopolski, Wyżyny Lubelskiej oraz Przedgórza Sudeckiego.

Gleby niestrefowe nie są związane z żadną strefą klimatyczną, a ich powstanie determinują specyficzne warunki lokalne. Wśród nich wyróżnia się gleby:

  • inicjalne
  • słabo wykształcone
  • antropogeniczne

Gleby inicjalne i słabo wykształcone znajdują się w początkowym bądź nieco późniejszym stadium rozwoju. Stanowią formę pośrednią pomiędzy glebą a litą skałą, ponieważ procesy glebotwórcze nie zdołały jeszcze przekształcić ich w odpowiednim stopniu. Są to gleby typowe dla obszarów górskich, wyżynnych oraz pojeziernych. Ze względu na właściwości zdolności produkcyjne tych gleb są w znacznym stopniu ograniczone.

Gleby antropogeniczne oznaczają zarówno te gleby, które w pozytywny sposób zostały przekształcone przez człowieka (ogrodowe) jak i te, na których działalność ludzka odbiła się w sposób bardzo negatywny (urbisole, gleby zniszczone). Do niszczenia pokrywy glebowej dochodzi najczęściej na terenach eksploatacji górniczej, obszarach intensywnego oddziaływania energetyki i działalności przemysłowej itp.

Z typologią gleb występujących w Polsce w znacznej mierze związana jest szata roślinna, a właściwie rodzaje zbiorowisk roślinnych. Pod pojęciem zbiorowiska roślinnego rozumie się skupisko roślin o charakterystycznym składzie gatunkowym oraz odpowiednim stosunku roślin należących do poszczególnych gatunków. Dla każdego zbiorowiska określone jest właściwe jemu siedlisko, czyli obszar odznaczający się określonymi warunkami przyrodniczymi (klimatycznymi, wodnymi oraz glebowymi). Wyróżnia się wiele zbiorowisk roślinnych, spośród których w Polsce dominują lasy. Zbiorowiska leśne Polski tworzą:

  1. Olsy
  2. Łęgi
  3. Grądy
  4. Buczyny
  5. Bory mieszane
  6. Bory sosnowe

1. Olsy

W skład tej formacji wchodzą takie gatunki jak: olsza czarna, jesion, brzoza omszona, wierzba. Odznacza się ona bogactwem runa tworzonego przez turzyce, paprocie, trzciny i skrzypy. Olsy występują w pobliżu wody, to jest w dolinach rzecznych, nad jeziorami, na terenach bagiennych. Warunki takie występują między innymi na Polesiu, w Puszczy Białowieskiej, Kampinoskiej, Bukowej oraz w Słowińskim Parku Narodowym.

2. Łęgi

Charakterystycznymi gatunkami łęgów są wierzby, topole, olsze, jesiony, dęby i wiązy, czyli rośliny, które bardzo dobrze znoszą warunki okresowego podtopienia. Ze względu na osuszanie obszarów podmokłych ich powierzchnia z roku na rok się zmniejsza. Obecnie spotkać je można jeszcze w dolinie Odry oraz Sanu, w okolicach Puław, na Polesiu oraz dolnym odcinku Wisły.

3. Grądy

Pod pojęciem grądu rozumie się żyzne lasy liściaste, składające się z wielu gatunków drzew, z których najważniejsze są: grab, dąb, klon, lipa, buk oraz modrzew. W zależności od dominacji poszczególnych gatunków wyróżnia się pewne typy grądów: dębowo- grabowy, dąbrowa świetlista, jodłowy i jodłowo- bukowy. Dawniej porastały obszar całego kraju; obecnie największe ich połacie zachowały się na Pojezierzu Pomorskim, Pojezierzu Mazurskim, Wyżynie Małopolskiej

4. Buczyny

Głównym składnikiem buczyn jest buk, w górach natomiast towarzyszą mu często także jodły, świerki oraz jawory. Są to zatem lasy mieszane, o znacznych wymaganiach wilgotnościowych. Przez terytorium Polski przebiega północno- wschodnia granica ich występowania. Spotykane są przede wszystkim w południowej i zachodniej części kraju oraz na Pojezierzu Pomorskim.

5. Bory mieszane

Spotyka się je na siedliskach raczej ubogich, głównie na podłożu piaszczystym, suchym (głęboko zalegający poziom wód gruntowych). Do głównych gatunków tego zbiorowiska należą: sosny, dęby, brzozy topole, lipy. Występują powszechnie na obszarze całego kraju, m. in. na nizinach (Wielkopolskiej, Mazowieckiej, Podlaskiej), obszarach pojeziernych, Kujawach, Pogórzu Karpackim.

6. Bory sosnowe

Porastają tereny o jeszcze uboższych glebach niż bory mieszane (wydmy, sandry, torfowiska, bagna). Stanowią najpopularniejsze zbiorowisko roślinne Polski, gdyż stanowią aż 55% powierzchni wszystkich lasów kraju. Dominującym gatunkiem jest sosna zwyczajna, której smukłe pnie wznoszą się bardzo wysoko, przez co las jest bardzo widny. Spotykane są na obszarze całej Polski. W obrębie borów sosnowych wyróżnia się jeszcze pewne ich typy w zależności od właściwości podłoża. Są nimi: bory suche, wilgotne, świeże oraz bagienne.

Przy okazji omawiania zbiorowisk roślinnych Polski warto wspomnieć także o specyfice lasów górskich, których najbardziej charakterystyczną cechą jest piętrowość. Wraz ze wzrostem wysokości zmieniają się warunki klimatyczne; temperatura spada, a co za tym idzie zmienia się skład gatunkowy lasów. W piętrze regla dolnego rosną jeszcze lasy mieszane złożone z buka, jodły świerka, którym często towarzyszą jawory, klony modrzewie bądź sosny. Natomiast w reglu górnych zaznacza się wyraźna dominacja sosny- gatunku lepiej przystosowanego do chłodnego klimatu. Powyżej pietra regla górnego las ustępuje miejsca kosodrzewinie, która wraz z wysokością przechodzi w hale czyli formacje trawiaste. Najwyższe partie górskie w ogóle nie są porośnięte roślinnością (piętro turni).

Lasy spełniają bardzo wiele funkcji przyrodniczych i gospodarczych. Do najważniejszych zaliczyć należy:

  • regulację wilgotności w warstwie glebowej oraz w powietrzu, dzięki czemu tworzone są korzystne warunki dla funkcjonowania organizmów żywych
  • zabezpieczanie pokrywy glebowej przed niszczącymi procesami erozyjnymi
  • dostarczanie do atmosfery tlenu oraz eliminowanie z niej dwutlenku węgla
  • produkcję drewna, wykorzystywanego później przez człowieka dla celów gospodarczych, a także dostarczanie zwierzyny, roślin leczniczych, owoców.