1. CYTOLOGIA

A). RNA- rodzaje i rola

W komórkach roślin i zwierząt genetyczna informacja zawarta jest w komórkowym jądrze, zaś synteza białek przebiega na rybosomach w obszarze cytoplazmy. Przekazywanie genetycznej informacji z komórkowego jądra do cytoplazmy zachodzi dzięki pośrednictwu rybonukleinowego kwasu (RNA).

Rybonukleinowe kwasy mają postać pojedynczej nici zbudowane podjednostek -nukleotydów połączonych, powstałymi pomiędzy cukrem a fosforem wiązaniami. Pojedynczy nukleotyd składa się z rybozy (cukier), reszt kwasu fosforowego, zasady pirymidynowej: cytozyny lub uracylu oraz zasady purynowej: adeniny lub guaniny.

Wyróżnia się, ze względu na funkcje, kilka rodzajów RNA:

- RNA matrycowy (mRNA)-zwany inaczej informacyjnym, zawiera on dane dotyczące kolejności ( sekwencji) aminokwasów w danym polipeptydowym łańcuchu. Kwas mRNA powstaje z transkrypcji (przepisania informacji) DNA. Na tak zsyntetyzowanej nici mRNA , przy udziale rybosomów w wyniku translacji ( odkodowanie informacji z języka nukleotydów na język aminokwasów) powstają białka.

-RNA transportujący (tRNA), który bierze udział w procesie translacji. Jak wskazuje nazwa tRNA jest odpowiedzialny za transport aminokwasów do wnętrza rybosomów i przyłączanie ich na odpowiednią pozycję w nowo tworzącym się polipeptydowym łańcuchu. Cząsteczka tRNA kształtem przypomina koniczynę, posiada dwa ważne funkcjonalnie fragmenty: kodon- dzięki niemu tRNA rozpoznaje odpowiednie miejsce na mRNA, a tym samym miejsce aminokwasu w kodowanym białku, oraz antykodon, którym tRNA łączy się z odpowiednim aminokwasem.

-RNA rybosomalny (rRNA) wchodzi on w skład budowy rybosomów, czyli miejsc syntezy białek w każdej komórce. Cząsteczki rRNA są syntetyzowane poprzez proces transkrypcji genów RNA rybosomalnego, które zlokalizowane są na chromosomach.

B).Transport błonowy.

Każda komórka potrzebuje wymiany substancji, a więc pobieranie substancji potrzebnych i usuwanie zbędnych, czy sekrecje do innych komórek. Transport w komórkach może zachodzić czynnie, czyli przy użyciu energii lub biernie. Wnikanie różnych substancji może zachodzić także przez powstawanie pęcherzyków z uwypukleń błony komórkowej, mogących dysocjować do wnętrza komórki (endocytoza) i na zewnątrz błony (egzocytoza).

Wyróżniamy transport:

-pęcherzykowy:

  • Endocytoza- włączanie substancji zamkniętych w pęcherzykach do w wnętrza komórki. W ten sposób transportowane są hormony, enzymy, substancje odżywcze. Ze względu na wielkość substancji zamkniętych w pęcherzyku endocytozę dzielimy na pinocytozę (pęcherzyk zawiera związki rozpuszczone w fizjologicznych płynach) oraz fagocytozę (w pęcherzyku zawarte stałe cząstki np. fragmenty komórek , bakterie). Ponieważ podział na fagocytozę i pinocytozę jest silnie uproszczony, gdyż nie uwzględnia on biologicznej aktywności i zgromadzonego ładunku przyjęto inny podział na: endocytozę płynnej fazy (włączane są związki o charakterze anionowym), oraz na endocytozę substancji elektrycznie obojętnych w fizjologicznym środowisku.
  • Transport bierny- transport substancji przez błonę komórkowa zgodnie z gradientem stężeń i bez udziału energii. Przykładem transportu jest dyfuzja- ruch cząsteczek (np. gazów) przez błony w celu wyrównania stężeń oraz osmoza (ruch wody). Szczególnym przypadkiem transportu biernego jest transport bierny ułatwiony. Jest to transport bez udziału energii i zgodny z gradientem stężeń, jednak cząsteczki transportowane są zbyt duże i nie mieszczą się w porach błony. Aby przez nią przeniknęły konieczne są nośniki. Nośniki są to białkowe struktury umieszczone w błonie (nośniki nieruchome) tworzące kanały lub mogące przemieszczać się w błonie wraz z przyczepiona do niej transportowana substancją.
  • Transport aktywny- zachodzi przeciwnie do gradientu stężeń , a co za tym idzie, konieczna jest do jego przebiegu energia. Energia pochodzi z metabolicznych przemian w organizmie. W tym transporcie również biorą udział nośniki białkowe.

2. Genetyka

Teoria operonu

W roku 1961 francuscy naukowcy J. Monod i F. Jaco, zaproponowali model regulacji genetycznej procesu syntezy białek, które uczestniczą w przemianach laktozy. Naukowcy założyli, co wkrótce zostało potwierdzone dzięki licznym badaniom, że trzy główne enzymy białkowe odpowiedzialne za procesy wykorzystywania laktozy są kodowane przez grupę genów leżących obok siebie na nici DNA. Geny te określono mianem genów strukturalnych. Geny strukturalne wraz z sąsiadującymi z nimi: genem operatorem i genem promotorem budują strukturalna jednostkę zwana OPERONEM.

Zarówno operator jak i promotor, nadzorują ekspresja strukturalnych genów. Promotor to miejsce DNA, do którego przyłącza się enzym polimeraza-RNA, niezbędna do transkrypcji genów strukturalnych. Operator, zaś, to fragment DNA, leżący pomiędzy promotorem a strukturalnymi genami. Operon znajduje się pod kontrola represora, białka powstałego dzięki ekspresji genu regulatora. Represor poprzez połączenie się z operatorem uniemożliwia działanie enzymu polimerazy-RNA, a tym samym nie dochodzi do rozpoczęcia transkrypcji genów strukturalnych (genów struktury). Represor może przyłączać się zarówno do operatora jak i do laktozy. Dodatkowo powinowactwo do laktozy jest dużo silniejsze niż do genu operatora. Zatem jeśli w komórce pojawi się cukier-laktoza, wówczas dojdzie do połączenia się represora z cukrem, nie zaś z operatorem i wytworzy się kompleks laktoza- represor. Dzięki związaniu represora z laktoza, operator jest wolny co umożliwia działanie polimerazy-RNA na genach strukturalnych, a co za tym idzie syntetyzowane są enzymy biorące udział w przemianach laktozy, która jest wykorzystywana np. przez bakterie na bogatej w nią pożywce. Jeżeli w wyniku działania enzymów cała laktoza zostanie zużyta wówczas wolny represor (białko produkowane ciągle) połączy się z operatorem, tym samym blokując polimerazę-RNA, co dalej doprowadzi do zatrzymania syntezy enzymów na genach strukturalnych. Model takiego działania operonu, w tym przypadku, laktozowego, jest przykładem działania indukowanego mechanizmu genowej ekspresji.

Zaproponowana przez Monoda i Jacoba , regulacja genetycznej ekspresji odnosi się jedynie do komórek organizmów jednokomórkowych np. bakterii, gdyż organizmy wielokomórkowe posiadają zbyt dużą zawartość DNA w komórkach.

3). Tkanki

A). tkanka nabłonkowa- rodzaje i funkcje.

Tkanka nabłonkowa, inaczej nabłonek pełni głownie funkcje okrywające (pokrywa całą powierzchnię ciała), wyściełające ( wyściela wszystkie rurowe i jamiste narządy) oraz tworzy gruczoły. Cechą charakterystyczna tej tkanki jest zwarty ułożenie budujących ja Komorek oraz mała ilość międzykomórkowej substancji. Nabłonek pochodzi z każdego zarodkowego listka. Przykładowo, naskórek pokrywający cale ciało ma pochodzenie entodermalne, nabłonek wyściełający przewód pokarmowy pochodzi z endodermalnego listka zarodkowego, zaś błony surowicze pokryte są nabłonkiem pochodzenie mezodermalnego. Śródbłonek, który wyściela wnętrze krwionośnych i limfatycznych naczyń oraz jamy ciała, to nabłonek o pochodzenie mezenchymatycznym.

Aby komórki nabłonka mogły pełnić swoje funkcje konieczne jest występowanie silnych połączeń międzykomórkowych, uniemożliwiających rozerwanie zwartego układu komórek. Przykładem takich połączeń są desmosomy, służące do takiego spojenia sąsiednich komórek, aby powstała szczelina przez która możliwy będzie swobodny przepływ substancji o dużych cząsteczkach.

Nabłonek oddzielony jest cienka błoną podstawna od leżąca pod nim błony łącznotkankowej. Błona podstawna jest wytworem tkanki nabłonkowej tworzącej warstwę graniczną oraz tkanki łącznej ( retikulinowe włókna) i substancji podstawowej.

Tkanka nabłonkowa nie jest unaczyniona. Odżywianie tej tkanki zachodzi poprzez błonę podstawną, która substancje odżywcze czerpie z naczyń krwionośnych zawartych w łącznotkankowym podścielisku.

Jedna z istotnych cech nabłonka jest zdolność do regeneracji. Komórki tkanki nabłonkowej ciągle obumierają i są złuszczane, pokrycie tych strat jest możliwe dzięki zdolności do szybkiej regeneracji.

Ze względu na pełnioną funkcję, nabłonki możemy podzielić na:

  • Pokrywające- pokrywają i chronią łącznotkankowe błony;
  • Zmysłowe- posiadają zdolność do reakcji na środowiskowe bodźce i przekazują je elementom nerwowej tkanki;
  • Gruczołowe- budujące gruczoły wydzielające różne wydzieliny.

W zależności od ilości warstw komórek nabłonki dzielimy na:

1. jednowarstwowe

      • płaski
      • walcowaty
      • szczeciniasty

2. wielowarstwowe

        • płaski
        • walcowaty
        • szczeciniasty

Funkcje nabłonków

Nabłonki pełnią w organizmie różne funkcje, do najważniejszych należą:

  1. ochronno-pokrywowa- typowa dla nabłonków wyścielających wyprowadzające przewody, jamy ciała oraz naskórka;
  2. transportujące- poprzez nabłonki transportowane są jony oraz różne związki;
  3. wydzielnicze-budują gruczoły, a co z tego wynika, wytwarzają i wydzielają różnorodne substancje;
  4. wydalnicze- usuwają szkodliwe produkty przemian metabolicznych z komórki;
  5. zmysłowe- odbierają bodźce pochodzące ze środowiska;
  6. lokomotoryczne- przesuwanie substancji pochodzących ze środowiska zewnętrznego wzdłuż przewodów np. pokarmowego, dzięki obecności rzęsek na komórkach nabłonka.

4).Tkanka łączna

Cechą charakterystyczna tkanki łącznej jest obecność włókien kolagenowych. Każde włókienko kolagenowe zbudowane jest z kolagenu (białko). Podstawową strukturą wchodzącą w skład włókna jest tzw. tropokolagen, który tworzą trzy polipeptydowe łańcuchy. Poszczególne włókna kolagenowe tworzą wiązki. Cechą charakterystyczna takiej struktury jest duża odporność na naderwanie mimo słabej rozciągliwości. Tkanka łączna zyskuje pewne zdolności sprężystości poprzez nożycowy, kratkowy układ włókien. Kolagenowe włókienka posiadają typowe dla nich prążkowanie, wytworzone poprzez specyficzne ułożenie tropokolagenu. Istnieje pewna różnorodność kolagenu, wynikająca z budowy polipeptydowych łańcuchów, które występują w różnych typach tkanek łącznych.

Rodzaje tkanek łącznych ( podział oparty o występowanie danej tkanki łącznej):

  1. tkanki łączne właściwe:
    • tkanka luźna łączna- powszechnie występująca we wszystkich układach, posiada włóka kolagenowe;
    • tkanka zbita łączna- posiada włókienka kolagenowe ułożone w gruba pęczki. Ten rodzaj tkanki buduje zrąb właściwej skóry oraz tworzy łącznotkankowe torebki otaczające narządy wewnętrzne;
  1. tkanki łączne oporowe:
  • tkanka chrzęstna włóknista- budują ją włókna kolagenowe skupione w pęczki ułożone równolegle względem siebie. Tkanka chrzęstna buduje połączenia kości z więzadłami i ścięgnami;
  • tkanka kostna- cechą charakterystyczna jest wysycenie w włókien kolagenowych mineralnymi solami. Ten typ tkanki występuje głównie we wnętrzu płaskich kości oraz w nasadach długich kości;
  • zębina-tkanka budująca zęby, posiada włókna kolagenowe;
  • cement- ten typ tkanki jest odmiana kości, okrywa od zewnątrz zębinę zębowego korzenia. W swojej budowie posiada cementocyty, leżące w pozakomórkowej substancji zbudowanej z mineralnych związków oraz kolagenowych włókien.

5). Krew

A). limfocyty-rodzaje i rola w organizmie

Limfocyty to populacja komórek, charakteryzująca się niejednolitością jeżeli chodzi o funkcje w ustroju. Dlatego tez wydzielono następujące grupy limfocytów: T, B, NK i N. Limfocyty B dojrzewają w szpiku kostnym czerwonym, zaś prekursory limfocytów T przechodzą ze szpiku kostnego do grasicy i tu następuje ich dojrzewanie oraz różnicowanie w :

  • limfocyty T pomocnicze
  • limfocyty supresorowe
  • limfocyty cytotoksyczne
  • limfocyty kontrasupresorowe

komórki NK i N morfologicznie są dużymi, ziarnistymi limfocytami. Komórki NK cechuje się naturalna cytotoksycznością do pewnych komórek np. nowotworowych, bez wcześniejszego kontaktu z antygenem, zaś komórka N może zabijać komórki docelowe, tylko wtedy gdy są one opłaszczone przeciwciałami. Do podstawowych funkcji limfocytów należy niszczenie wirusów, bakterii, nieprawidłowych lub martwych Komorek w ustroju. Dodatkowo limfocyty T maja zdolność pobudzania termoregulacyjnych ośrodków mózgowych, dzięki czemu temperatura ciała wzrasta, a co za tym idzie, zwiększa się skuteczność obrony immunologicznej. Niektóre limfocyty z rodzaju B mogą przekształcić się w komórki pamięci. Komórki te wędrując po ustroju w momencie kontaktu z wcześniej poznanym przez nie antygenem, wywołują natychmiastową reakcja obronna ustroju.

6). Tkanka mięśniowa: poprzecznie prążkowana, gładka i sercowa -różnice i podobieństwa w budowie i funkcji.

a). Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa.

Mięśniowa tkanka szkieletowa poprzecznie prążkowana zbudowana jest wielojądrzastych, długich komórek, określane mianem mięśniowych włókien. W poprzecznym przekroju włókienko mięśniowe ma kształt wieloboku. Wnętrze mięśniowego włókna zajmują miofibryle. Pojedyncza miofibryla zbudowana jest z pęczka miofilamentów. Wyróżniamy miofilamenty cienkie(aktynowe) i grube (miozynowe). Cecha włókien mięśniowych, czyli poprzeczne prążkowanie jest wynikiem ułożenia włókien aktynowych i miozynowych.

b). Tkanka mięśniowa, sercowa poprzecznie prążkowana.

Ten typ tkanki poprzecznie prążkowanej charakteryzuje się cylindrycznymi, wydłużonymi komórkami, które są rozgałęzione i wcięte. Komórki sercowej tkanki połączone są między sobą krótszymi biegunami (bokami), tworząc w ten sposób szeregi o znacznej długości. Miejsca połączeń komórek tkanki sercowej noszą nazwę wstawek. Pojedyncze jądro położone jest w centralnej części sarkoplazmy. Rozmieszczenie takich struktur jak miofibryle, ułożenie i rodzaj miofilamentów, budowa sarkomeru oraz proces skurczu są identyczne jak w typowych włóknach mięśniowych szkieletowych poprzecznie prążkowanych. W sarkoplaźmie, pomiędzy miofilamentami położone są liczne mitochondria, aparaty Golgiego, retikulum endoplazmatyczne, glikogen oraz ziarna tłuszczu.

c). Tkanka gładka mięśniowa.

Tkanka to zbudowana jest z komórek o wrzecionowatym kształcie, ostro zakończonych z jednym jądrem. W cytoplazmie mięśniowych komórek rozmieszczone są miofilamenty grube i cienkie. Jednak układ jest nieregularny, nie występują tu mięśniowe włókienka, czy sarkomery. Cienkie miofilamenty zakotwiczone są w strukturach zwanych ciałkami gęstymi, analogicznymi z linią Z w budowie tkanki poprzecznie prążkowanej. Wnętrze komórek tego typu tkanki wypełnia sarkoplazma w której zatopione są : mitochondria, rybosomy, retikulum endoplazmatyczne szorstkie i gładkie. Komórki gładkich mięśni tworzą mięśniowe błony, które składają się na ściany wewnętrznych narządów.

d). podsumowanie

Mięśniowe tkanki różnią się przede wszystkim kształtem budujących je komórek, oraz ilością jąder. Sercowa tkanka oraz tkanka mięśniowa gładka posiadają komórki jednojądrowe, zaś tkanki szkieletowe są wielojądrzaste. Wszystkie tkanki mięśniowe posiadają identyczna budowę sarkomerów, takie samo rozmieszczenie i rodzaj miofibryli oraz wszędzie występuje poprzeczne prążkowanie.

7). Budowa i rodzaje neuronów.

Neuron, czyli komórka nerwowa ma zdolność przewodzenia impulsów nerwowych, dlatego tez możemy ją uznać za podstawowa jednostkę nerwowego układu. Pojedyncza komórka nerwowa składa się z wypustek (neuryt i dendryty) oraz ciała komórki.

W centrum ciała komórki znajduje się duże komórkowe jądro z luźno ułożoną chromatyną i widocznymi wyraźnie jąderkami. Jeżeli neuron ma zdolności sekrecyjne to dodatkowo występują liczne pęcherzyki lub/jako wtórne lizosomy o pochodzeniu ze strefy aparatu Golgiego. W cytoplazmie wypełniającej ciało komórki znajdują się także zagęszczenia retikulum endoplazmatycznego z wieloma polirybosomami leżącymi pomiędzy cysternami siateczki. Te skupienia retikulum są widoczne jako cętki na cytoplazmie i noszą nazwę ciałek Nissla lub tigroidami. Dodatkowo w cytoplazmie zatopione są nurotubule oraz włókienka o delikatnej strukturze, zwane neurofilamentami. Ciałka neuronów skupiając się tworzą struktury w ośrodkowym, układzie nerwowym, o nazwie nerwowych jąder. Zagęszczenia te można spotkać także poza ośrodkowym systemem nerwowym np. w zwojach nerwowych.

Wypustki neuronu maja dwojaka postać: dendrytów i aksonu (neurytu). Dendryty to krótkie wypustki, zwykle licznie, rozgałęziające się, odchodzące od ciała komórki. Akson to najczęściej pojedyncza wypustka, mogąca osiągać nawet 1 metr długości. Dendryty i nuryt mają różną funkcję : krótkie wypustki odbierają bodźce z receptorów , zaś akson przekazuje je do akceptorów.

Neurony możemy podzielić ze względu na kształt, i liczbę odchodzących od nich wypustek:

  • jednobiegunowe neurony- z jedna wypustką, aksonem. U dorosłych osobników ten rodzaj komórek nerwowych jest w jądrach podwzgórza;
  • dwubiegunowe neurony- z dwoma wypustkami wychodzącymi z przeciwległych biegunów. Spotykamy je w siatkówce oka;
  • wielobiegunowe neurony- z licznymi wypustkami, gdzie jest tylko jeden akson. W zależności od kształtu wyróżniamy tu: komórki piramidalne, gwiaździste, gruszkowate.

Nerwowe wypustki często kończą się w dużej odległości od ciała neuronu, i noszą nazwę nerwowych włókien. Włókienka te mogą być otoczone osłonkami. Jeżeli występują osłonki mamy do czynienia z włóknami bezosłonkowymi, zaś jeśli są osłonki to możemy wyróżnić włókna jedno- i dwuosłonkowe.

8). Rola hormonów tarczycy.

Jednym z największych gruczołów dokrewnych jest tarczyca. Ma ona masę około 15- 30

gramów. Tarczyca leży w przedniej części szyi, a zbudowana jest z dwóch płatów symetrycznych, które połączone są wąskim pasmem gruczoł owej tkanki- cieśnią. Tarczyca otoczona jest łącznotkankową torebką o bogatym unaczynieniu, tak że w ciągu minuty, przez 1 gram tkanki przepływa około 5 litrów krwi. Każdy płat tarczycy zbudowany jest z mniejszych podjednostek - płacików, z których każdy posiada około 20- 40 przylegających ściśle do siebie pęcherzyków. W pojedynczym pęcherzyku jest koloid, magazyn tarczycowych hormonów. Obok pęcherzyków w skład płacików wchodzą komórki C, nie maja one funkcji wydzielniczej.

Hormonami tarczycy, wydzielanymi do krwi jest trójjodotyronina (T3) i tyroksyna (T4). Funkcja tych hormonów jest sterowanie przemiana materii w tkankach i narządach. Do wytworzenia hormonów niezbędny jest jod, pochodzący z powietrza lub ze spożywanych pokarmów. W tyroksynie jod stanowi 65% jej masy, zaś w trójjodotyroninie 59%.

Tyroksyna jest słabszym hormonem od trójjodotyrozyny. Biologiczna aktywność T3 jest około 2-4 razy silniejsza od T4. te dwa hormony maja zasadniczy ale wielokierunkowy wpływ na przemianę materii, a więc na rozwój i wzrost organizmu i metabolizm.

W czasie rozwoju regulują wzrost tkanek oraz powstawanie pewnych komórkowych enzymów, stymulują dojrzewanie centralnego nerwowego układu i kostnego układu. Wpływ hormonów tarczycy na przemianę materii opiera się głównie na tzw. podstawowej regulacji przemiany materii, czyli tempa spalania jednych substancji oraz tworzenia innych, ale też transportu wody, pierwiastków, przemiany wapnia, fosforu, cholesterolu, białka i innych chemicznych związków. Wpływając na metabolizm i funkcję komórek, tarczycowe hormony odgrywają wielką rolę w pracy systemu pokarmowego, mięśni, serca oraz nerwowego układu. Można zatem powiedzieć, że są niezbędne dla sprawności organizmu.

Funkcja tarczycy jest pod bardzo ścisłą kontrolą przysadki mózgowej oraz podwzgórza. W momencie niedostatku hormonów tarczycowych we krwi, podwzgórze produkuje czynnik (hormon), który uwalnia tyreotropinę (TSH - RH). Tyreotropinę (TSH) produkuje przysadka przez jej uwolnienie, pobudza gruczoł-tarczycę do produkcji oraz sekrecji hormonów (T3 i T4) do krwi. Jeśli natomiast we krwi krąży za dużo tarczycowych hormonów, przysadkowe wydzielanie jest wyłączane. Ten regulacyjny mechanizm nosi miano ujemnego sprzężenia zwrotnego między tarczycą a przysadką mózgową. Poznanie tego procesu ułatwiło leczenie niedoczynności i nadczynności tarczycy.

9). Etapy embrionalnego rozwoju człowieka

  1. Zapłodnienie. Dochodzi do niego w jajowodzie. W czasie zapłodnienia komórka jajowodzie łączy się plemnikiem. Od tego momentu zapłodniona komórka (jajo) staje się zygotą, która wkrótce zacznie się dzielić na dwie potomne komórki;
  2. Bruzdkowanie. W wyniku podziałów zygota staje się zarodkiem, a nowo powstałe z podziałów komórki noszą nazwę blastomerów. Początkowo blastomery tworzą niewielką grudkę -morulę. Na tym etapie powstają szczeliny, które w kolejnych etapach łącząc się, dadzą początek jamie blastuli-blastocelowi. U ssaków z części komórek powstaje jednowarstwowy trofoblast położony na zewnątrz, zaś pozostałe budują tzw. węzeł zatokowy wewnętrzny.
  3. Gastrulacja. Komórki przemieszczają się w docelowe dla siebie miejsca. W ten sposób powstają dwie warstwy zarodkowych komórek-dwa listki zarodkowe. Zewnętrzna warstwa nosi miano ektodermy, zaś wewnętrzna endodermy. Następnie pomiędzy tymi dwoma warstwami powstaje trzeci listek zarodkowy-mezoderma. W czasie tego etapu zanika prawie całkowicie blastocel. Powstaje nowa jama ciała- gastrocel, która wyściela endoderma. Gastrocel ma połączenie z zewnętrznym środowiskiem za pomocą tzw. pragęby. Mezoderma złożona z trzech typów komórek zaczyna się dzielić dając: mezodermę pośrednią, boczna i przyśrodkową. Z mezodermy pośredniej powstają zawiązki szkieletu, skóry właściwej oraz nerek.
  4. Powstanie narządów pierwotnych. Z pasa komórek cylindrycznych ektodermy powstaje nerwowa cewka, dając początek nerwowemu układowi. Z komórek endodermy wykształca się jelitowe cewka, zaś jelito ulega połączeniu z nerwowym kanałem dzięki kanałowi jelitowo- nerwowemu. Z pośredniej mezodermy tworzą się szkieletowe elementy kręgosłupa. W czasie tego etapu zarodek zmienia swój kształt- wydłuża się po osi grzbietowej struny jednocześnie spłaszczając się po bokach i zwężając się w ogonowym kierunku.
  5. Organogeneza. Pierwotne narządy ulegają dalszym komplikacjom. Powstają tkanki dzięki specjalizacji komórek. Ponownie zarodek zmienia swój kształt. Ciało wydłuża się, wyraźnie zaznaczają się części: ogonowa, tułowiowa i głowowa. Listki zarodkowe dają początek poszczególnym układom i narządom. Ektoderma przekształca się w pokrycie ciała, barwnikowe komórki skóry, elementy czaszki i układ nerwowy. Mezoderma daje początek skórze właściwej, szkieletowi, mięśniom szkieletowym, tkance łącznej, systemowi płciowo- moczowemu, a także większości wewnętrznych narządów i kończynom. Z endodermy wykształcają się układy: pokarmowy, oddechowy oraz gruczoły trawienne i dokrewne.

10). Powstawanie, rola błon płodowych

    • Kosmówka. To zewnętrzna płodowa błona, powstająca z trofoblastu oraz przyśrodkowej mezenchymy. Trofoblast, który styka się ze śluzówką macicy, wytwarza liczne kosmki, które podczas rozwoju zanikają, pozostając jedynie tam gdzie zostaje łożysko. W kosmówkę wrastają naczynia żółtkowego pęcherzyka lub omoczni, stanowiąc prowadzącą krew, drogę między płodem a łożyskiem;
    • Owodnia. Tworzy się w wyniku rozchodzenia się amnioblastów ektodermalnych zarodkowego węzła. Wnętrze owodni wypełnia płyn, który zapewnia zarodkowi odpowiednie, wodne środowisko oraz stanowi ochronę przed mechanicznym uciskiem i wstrząsami. Dodatkowo owodnia pośredniczy w transporcie substancji odżywczych oraz usuwaniu zbędnych produktów przemiany materii zarodka.
    • Omocznia. Błona ta powstaje w wyniku uwypuklenia się tylnej części jelita. Zbudowana jest z endodermy, a od strony szypuły otacza ją mezoderma pozazarodkowa. Funkcja omoczni jest wydalanie zbędnych produktów metabolizmu płodu. Omocznia także dostarcza zarodkowi erytrocyty i naczynia krwionośne. Omocznia zrasta się z kosmówką i tak omoczniowe krążenie staje się łożyskowym;
    • Pęcherzyk żółtkowy. Swój początek bierze z endodermy oraz z pozazarodkowej mezodermy. W czasie trwania rozwoju płodowego żółtkowy pęcherzyk przechodzi przez dwa stadia: pierwotne i wtórne. Znaczącą rolą pęcherzyka jest dostarczanie zarodkowi erytrocytów i naczyń krwionośnych a jego funkcją jest odżywianie zarodka substancjami które zawiera.