Iliada

KSIĘGA I

„Iliadę” Homera otwiera inwokacja skierowana do bogini (Muzy), która ma wspierać poetę przy opowiadaniu historii. Już pierwszy wers utworu wyraźnie wskazuje na to, kto jest głównym aktorem wydarzeń pod Troją. Poeta śpiewa bowiem: „Gniew, bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa”. Tym samym narrator całej opowieści wprowadza swoich odbiorców natychmiast w środek walki między Grekami a Trojanami i koncentruje się na jednym konkretnym wydarzeniu (które – jak się potem okaże – zaważy na całej historii konfliktu), jakim jest konflikt między Achillesem a Agamemnonem. Wyraźnie zaznacza się już na wstępie, że tematem „Iliady” jest gniew Achillesa, który pojawił się w wyniku odebrania mu przez Agamemnona branki Bryzeidy. Cała pieśń poświęcona jest reakcji Achillesa na to wydarzenie i przyczynom aż tak dużego gniewu młodzieńca. Momentem kulminacyjnym, doprowadzającym do wybuchu wściekłości herosa, ma być jego kłótnia z Agamemnonem.

Jak się okazuje, inicjatorem kłótni jest Apollo. Już od samego początku widać więc, że bogowie mocno ingerują w świat ziemskich bohaterów i toczonego przez nich konfliktu. Apollo rozgniewał się bowiem na Agamemnona. W efekcie zesłał zarazę na greckie wojsko, która poważnie utrudniała prowadzenie oblężenia Troi, a w praktyce uniemożliwiała przeprowadzenie skutecznego ataku na twierdzę Priama. Apollo nie zsyłał cierpienia bez przyczyny. Był wściekły na Agamemnona za to, że ten odebrał jego kapłanowi Chryzesowi córkę Chryzeidę i uczynił z niej swoją brankę. Kapłan zwrócił się z prośbą o zwrot ukochanej córki, Agamemnon jednak prośbę tę zignorował. Zdesperowany Chryzes zwrócił się więc do swojego boga – Apolla – z prośbą o pomoc. Grecki bóg zlitował się nad cierpiącym kapłanem. W ramach zemsty na Grekach najpierw zaczął wybijać greckie bydło, potem jednak zaczął uśmiercać greckich żołnierzy, zsyłając na wojsko zarazę. Trwała ona 10 dni. Dziesiątego dnia Achilles, zaniepokojony sytuacją w wojsku (z inspiracji Hery), postanowił zebrać żołnierzy na naradę. To właśnie podczas niej doszło do scysji między nim a Agamemnonem. Achilles był przekonany, że skoro Apollo mści się za zachowanie Agamemnona i przejęcie branki, trzeba po prostu Chryzesowi oddać jego córkę. To jedyny sposób, aby ocalić Greków przed dalszym rozwojem zarazy. Achilles powiązał zarazę ze złością Apolla i porwaniem branki dzięki wieszczowi Kalchasowi, który ujawnił związek tych trzech wydarzeń.

Agamemnon nie miał jednak najmniejszej ochoty rozstawać się ze swoją branką. Był dumnym władcą i nie był gotów podporządkować się oczekiwaniom. Ostatecznie jednak pod naciskiem rady zgodził się na to rozwiązanie. Zamierzał jednak powetować sobie stratę i w zamian odebrać brankę Achillesowi. Padło na Bryzeidę. Achilles odebrał to żądanie jako osobistą zniewagę. Jego gniew wybuchł z całą mocą. Śmiertelnie obrażony przez Agamemnona postanowił wycofać się z walki. Do tej pory był on ogromnym wzmocnieniem dla Greków, więc jego odejście z pola bitwy stanowiło znaczące osłabienie wojsk Agamemnona. Achilles jednak na tym nie poprzestał. Poprosił swoją matkę, boginię Tetydę, aby ta wstawiła się w jego imieniu u Zeusa i poprosiła o wsparcie dla Trojan, którzy powinni zwyciężyć Greków. Zeus, mając w pamięci dawną pomoc ze strony bogini, przychyla się do jej prośby i staje po stronie Trojan.

KSIĘGA II

Zeus dotrzymuje obietnicy złożonej Tetydzie i zaczyna pomagać Trojanom. Najpierw zsyła jednak Agamemnonowi sen, który prowokuje go do podjęcia natychmiastowego szturmu na twierdzę. Jest to posunięcie zwodnicze i niekorzystne strategicznie.

Przed walką Agamemnon zwołuje naradę, podczas której chce rzekomo wybadać nastroje w wojsku, a tak naprawdę manipuluje swoimi słuchaczami, prowokując ich do podjęcia decyzji, na których mu zależy. Początkowo zwraca się do żołnierzy z propozycją zaniechania walki i odwrotu. Chce w ten sposób sprawdzić ich postawę i wywołać reakcję, która skłoni ich do walki mimo braku Achillesa.

Pozostali wodzowie nie są jednak jednomyślni. Narrator podkreśla, że Hera posyła Atenę, aby powstrzymać chaos wśród Achajów. Głos zabiera m.in. żołnierski demagog Tersytes, który nawołuje walczących do powrotu. Odyseusz i Nestor przywracają porządek, przypominając o proroctwie, wedle którego Troja ma upaść w dziesiątym roku wojny. Zapada decyzja o walce. Księgę zamyka m.in. słynny katalog okrętów i wojsk.

KSIĘGA III

Narrator przypomina o Parysie i tzw. sądzie Parysa, który w sporze bogiń przekazuje jabłko Afrodycie, co wzbudza nienawiść Hery (i Ateny) do Trojan.

Dochodzi do bitwy między Achajami i Trojanami. W pewnym momencie starcie zostaje jednak przerwane – ogłoszone zostaje zawieszenie broni, by Menelaos i Parys mogli stoczyć pojedynek o Helenę. Pojedynek ma rozstrzygnąć los wojny: zwycięzca ma odzyskać Helenę i łupy, a konflikt powinien się zakończyć. Menelaos wyraźnie dominuje i wszystko wskazuje na to, że zwycięży. Do akcji włącza się jednak Afrodyta, która ratuje Parysa, unosząc go do komnat Heleny. Grecy są oburzeni i czują się oszukani, ponieważ pojedynek zostaje przerwany. Według Greków zwycięzcą jest Menelaos, żądają więc wydania Heleny. Trojanie nie spełniają tych żądań, co zrywa możliwość zakończenia wojny zgodnie z układem. W tym miejscu narrator jest wyraźnie krytyczny wobec Trojan.

KSIĘGA IV

Na początku ukazana zostaje narada bogów. Hera i Atena opowiadają się po stronie Greków, wchodząc w napięcie z Zeusem. Atena schodzi z Olimpu i skłania Pandara do wypuszczenia strzały w kierunku Menelaosa. Menelaos zostaje ranny, choć rana nie jest śmiertelna. Gest ten prowadzi do zerwania zawieszenia broni. Grecy jeszcze raz czują się oszukani i przygotowują do dalszej walki. Agamemnon dokonuje przeglądu wojsk i szykuje się do starcia.

KSIĘGA V

Obie strony ponownie na siebie nacierają. Walka wrze. Wyróżnia się Diomedes, który – wspierany przez Atenę – staje się niemal niepowstrzymany. Zabija m.in. Pandara, rani Eneasza, a następnie rani Afrodytę i Aresa. Apollo powstrzymuje Diomedesa i upomina go, że nie wolno mu mierzyć się z bogami. Ostatecznie bogowie wracają na Olimp, a walka toczy się dalej.

KSIĘGA VI

Po odejściu Aresa Grecy zyskują przewagę. Trojanie chcą przebłagać Atenę. W tym celu Hektor udaje się do Troi, prosi Hekabe i inne kobiety o modlitwy i ofiary dla bogini. Spotyka Parysa i Helenę, gani Parysa za nieodpowiedzialność, a następnie żegna się z Andromachą i synem Astyanaksem. Scena pożegnania jest przejmująca – Andromacha przeczuwa śmierć męża i upadek miasta.

KSIĘGA VII

Bitwa słabnie, ale Hektor wyzywa Greka na pojedynek. Staje Ajas Wielki. Starcie pozostaje nierozstrzygnięte. Dochodzi do zawieszenia broni, by pochować poległych. Grecy odrzucają propozycję Trojan dotyczącą zakończenia wojny poprzez zwrot dóbr i Heleny. Ajas i Hektor wymieniają się darami. Grecy budują umocnienia obozu. W obu obozach odbywają się uczty.

KSIĘGA VIII

Zeus zabrania bogom ingerować w bitwę. Walka trwa, Zeus waży losy Achajów i zapowiada przewagę Trojan. Trojanie spychają Greków do obozu i okrętów. Nie wracają do miasta, lecz obozują pod murami Greków, rozpalają ogniska i spędzają noc, gotowi do dalszego natarcia.

KSIĘGA IX

Agamemnon rozpacza i przyznaje się do błędu. Grecy wysyłają poselstwo do Achillesa z prośbą o powrót do walki. Poselstwo (Odyseusz, Fojniks, Ajas) nie przynosi skutku: Achilles odmawia, choć łagodnieje i zapowiada, że ruszy do walki dopiero, gdy Hektor zagrozi jego okrętom.

KSIĘGA X

Odyseusz i Diomedes nocą wyruszają na zwiad. Schwytają Dolona, wydobywają od niego informacje o przybyciu króla Traków Rezusa, po czym Dolon ginie. Grecy dokonują nocnego wypadu, zabijają Traków i uprowadzają konie Rezusa.

KSIĘGA XI

Rankiem bitwa wybucha na nowo. Agamemnon walczy dzielnie, ale zostaje ranny. Wielu Greków odnosi rany. Hektor umacnia natarcie Trojan. Achilles obserwuje wszystko z okrętu, nadal nie walczy, ale wysyła Patroklosa do Nestora, by dowiedzieć się, kto został ranny. Nestor prosi Patroklosa, aby nakłonił Achillesa do powrotu do walki.

KSIĘGA XII

Trojanie coraz bardziej zbliżają się do 

KSIĘGA XIII

Sytuacja Greków staje się coraz bardziej dramatyczna. W tym jednak momencie z pomocą Achajom przychodzi Posejdon. W dość nieoczekiwanym momencie szala przechyla się chwilowo na korzyść Greków. Posejdon interweniuje, ponieważ darzy Trojan ogromną nienawiścią, a ta wzmaga się jeszcze bardziej, kiedy w walce ginie jego domniemany wnuk. Grecy, zdając sobie sprawę z chwilowej przewagi, natychmiast starają się wykorzystać przewagę i przechodzą do natarcia. Pulidam próbuje poskromić nieco gwałtowność Hektora, ten jednak nie chce słuchać jego rad i odważnie rusza do boju. Walecznymi czynami w walce wsławia się także król Krety, Idomeneus. 

KSIĘGA XIV

Bogowie sprzyjający Grekom zdają sobie sprawę, że z poparciem Zeusa dla Trojan trudno będzie odmienić losy bitwy. Achajowie zbierają się na naradę wojenną w obliczu poważnego niebezpieczeństwa. Hera, która rozpoznaje w tłumie wspierającym i dodającym sił walczącym  przebranego za starca Posejdona, wpada na pomysł, aby uśpić Zeusa, a tym samym odebrać mu wpływ na losy bitwy. Prosi Afrodytę o pas powabności. Okłamuje jednak boginię, mówiąc, że chce go wykorzystać, aby pogodzić walczące strony. Zamiast tego uwodzi męża, a potem usypia go z pomocą Snu. W tym czasie sprzyjający Achajom Posejdon może pomóc Grekom wypchnąć Trojan poza mur.  

KSIĘGA XV

Zeus budzi się po pewnym czasie. Jest wściekły na żonę za podstęp, w którym błyskawicznie się orientuje. Usuwa także z pola walki Posejdona i tym samym przywraca przewagę Trojanom. Ci zaś są już naprawdę bliscy zwycięstwa i ostatecznego pokonania Greków. Patrokles, czyli przyjaciel Achillesa, który widzi to wszystko, jest też świadkiem wcześniejszego zburzenia muru, wraca do Achillesa i (zgodnie z prośbą Nestora) próbuje go przekonać, aby udzielił swojego wsparcia Grekom, którzy bez jego wyjątkowej siły nie mają żadnych szans na odniesienie zwycięstwa. W tym czasie Trojanie ponownie znajdują się pod greckimi okrętami. Usiłują podpalić flotę nieprzyjaciół. Zapobiec temu próbuje przede wszystkim Ajas Wielki, który dumnie walczy i stara się zapobiec podpaleniu przez Hektora okrętu Protesilaosa. Niestety opór ten na niewiele się zdaje. 

KSIĘGA XVI

Patroklesowi nie udaje się przekonać Achillesa, aby włączył się do walki. Uzyskuje od niego jednak pozwolenie, aby on sam mógł wziąć udział w walce i pomóc Grekom. Achilles sam ubiera Patroklosa w swoją zbroję. Zdaje sobie sprawę, że jego zbroja może dodać otuchy Grekom i zmotywować ich do walki. Nakazuje jednak Patroklosowi, aby odparł jedynie atak Trojan na okręty i po tym nie kontynuował walki, nie ryzykując swoim życiem. Patroklosowi walka idzie doskonale. Pomaga w tym w dużej mierze sama zbroja Achillesa, która natychmiast wywołuje popłoch wśród Trojan. Niewielu ma bowiem ochotę zmierzyć się z herosem, za którego w danym momencie biorą Patroklosa. Młodzieniec daje się porwać wirowi walki i odchodzi spod okrętów. Zapalony w walce dociera pod mury Troi. Porwany waleczną energią próbuje się wdrapać na mury. Z interwencją przychodzi jednak sprzyjający Trojanom Apollo, który ogłusza go i strąca na dół. Tam trafia na najsłynniejszego obrońcę Troi – Hektora i ginie z jego ręki. 

KSIĘGA XVII

Po śmierci Patroklosa nad jego zwłokami wybucha zażarta walka. Chodzi przede wszystkim o ciało poległego. Nie wszyscy wiedzą jeszcze wtedy, że to nie Achilles był w zbroi. Menelaos za wszelką cenę stara się obronić zwłoki, ale w końcu pokonuje go Hektor. Menelaosowi udaje się jednak uratować ciało Patroklosa z pomocą Ajasa. Hektor zabiera jedynie zbroję i wycofuje się z pola walki, aby ją nałożyć. Nad ciałem Patroklosa nadal trwa wyjątkowo zażarta walka. W końcu jednak interweniuje Zeus. Zsyła on grom, który umożliwia Menelaosowi i Merionesowi wyniesienie zwłok z pola bitwy. Udają się oni z ciałem do obozu Greków. Menelaos zabija jeszcze przyjaciela Hektora. Wszystko kończy się wysłaniem Antylocha, aby przekazał Achillesowi wieści o śmierci jego przyjaciela. 

KSIĘGA XVIII

Kiedy Achilles dowiaduje się o śmierci ukochanego przyjaciela, jest zrozpaczony i jednocześnie żądny zemsty na zabójcach ukochanego Patroklosa. Błyskawicznie zapomina o konflikcie z Agamemnonem, o obrazie, jakiej doznał od greckiego króla. Natychmiast wręcz postanawia wziąć udział w walce. Chce jedynie pomścić śmierć Patroklosa. 

Tetyda stara się pocieszyć syna. Nie jest w stanie tego żalu ukoić jednak ani ona, ani przybyłe z nią Nereidy. Achilles chce walczyć z Hektorem, mimo że przepowiednia głosi, że sam zginie niedługo po pokonaniu Hektora. To się jednak teraz nie liczy. 

Tetyda chce syna wesprzeć, a ponieważ zbroję Achillesa porwał Hektor, matka udaje się do kuźni Hefajstosa i prosi boga, aby wykuł na jej syna nową, jeszcze lepszą oczywiście zbroję. Tetyda obiecuje synowi, że przyniesie mu zbroję, jakiej jeszcze świat nie widział. 

Powietrze rozdziera krzyk Achillesa, który dociera pod same mury Troi i sprawia, że bitwa wygasa. Wszystkich napawa grozą.

Narrator przytacza szczegółowy opis wykonywanej przez Hefajstosa zbroi. Najwięcej uwagi przykuwa oczywiście tarcza, której opis jest szczególnie dokładny. Nowa tarcza Achillesa ma aż pięć warstw, każda z nich przedstawia inną scenę z życia Greków, co ciekawe nawiązują one wszystkie do pokojowego, spokojnego życia Greków. Wszystkie sceny sprawiają wrażenie żywych obrazów. Tarcza sama w sobie wydaje się więc magiczna. Na koniec Hefajstos wykuwa jeszcze do kompletu pancerz, hełm ze złotą kitą, a także nagolennice dla Achillesa. 

KSIĘGA XIX

Tetyda próbuje przekonać syna do pojednania z Agamemnonem. Achilles zwołuje naradę, podczas której rzeczywiście dochodzi do pojednania z greckim królem. Achilles przyjmuje od Agamemnona dary oraz brankę Bryzeidę, którą król wcześniej mu odebrał i która stała się przyczyną całego sporu. Rozejm z Agamemnonem nie zmienia jednak nastawienia Achillesa, który dalej za wszelką cenę dąży do tego, aby zemścić się za śmierć ukochanego przyjaciela. Po naradzie ubiera więc zbroję, wsiada na przepiękny wojenny rydwan i rusza na pole walki. Po drodze rozmawia jeszcze z końmi zaprzężonymi w rydwan. Jeden z nich – Ksantos – jest obdarzony ludzkim głosem. Przypomina Achillesowi więc o przepowiedni rychłej śmierci, natomiast heros ignoruje tę informację i rusza do boju. 

KSIĘGA XX

Udział Achillesa w bitwie zmienia oblicze starcia. Tym samym rozpoczyna się ostatnia bitwa w „Iliadzie”. W niej po raz pierwszy zupełnie otwarcie mogą brać udział bogowie, ponieważ Zeus odwołuje swój rozkaz zabraniający im mieszania się do walki. Achilles pokonuje kolejnych przeciwników, wsławia się tym samym niepowtarzalną walecznością, mordując kolejnych wrogów. Rozpoczyna się seria kolejnych starć. Najpierw Achilles toczy pojedynek z Eneaszem. Ten drugi od śmierci ratuje się tylko dzięki pomocy Posejdona. Apollo z kolei za wszelką cenę stara się powstrzymać Hektora przed walką z Achillesem, ponieważ doskonale zdaje sobie sprawę z tego, jak skończy się to starcie. Achilles natomiast konsekwentnie przedziera się coraz dalej. Rozbija Trojan jednego za drugim. W końcu zabija między innymi brata Hektora – Polydorosa. W końcu dochodzi także do starcia Achillesa z Hektorem, ale zostaje ono przerwane przez Apolla. 

KSIĘGA XXI

Walka trwa. Teraz przenosi się nad rzekę Skamander. Tutaj Achilles spotyka kolejnego syna Priama, z innej jednak matki niż matka Hektora. Likaon błaga herosa, aby ten darował mu życie. Achilles jest jednak nieugięty. Dopóki nie stoczy pojedynku z Hektorem, nic nie może stawać mu na przeszkodzie. Zabija wszystkich, którzy stają mu na drodze. Bóg opływającej Troję rzeki Skamander postanawia utopić Achillesa. W obronie herosa staje jednak Hefajstos, który pod postacią słupa ognia pokonuje boga rzeki. Sprawy między bogami zostają uporządkowane. Przychodzi więc czas, aby porządek zapanował także między sprawami ludzkimi. 

KSIĘGA XXII

Achilles w końcu po wielu pomniejszych pojedynkach dociera pod mury Troi, pod którymi czeka na niego Hektor. Wszyscy inni obrońcy Troi przerażeni siłą ataku Achajów zdążyli się już schronić za murami miasta. Hektor ma jednak zupełnie inne podejście. Lekceważy nawet błagania ojca – Priama, króla Troi, który błaga go, aby schronił się w mieście przed Achillesem i nie narażał się na śmierć. Hektor ma jednak zupełnie inne podejście. Chce stawić czoła Achillesowi, choć i jemu brakuje w pewnym momencie odwagi, kiedy trzykrotnie – uciekając właściwie przed herosem – okrąża mury miasta. Dopiero interwencja Ateny pod postacią jego brata Deifoba dodaje mu odwagi i pozwala podjąć walkę z Achillesem. Atena cały czas wspiera duchowo jednak Achillesa. Pożąda jego zwycięstwa. Hektor, występując do walki z Achillesem proponuje, aby zwycięzca – niezależnie od tego, który z nich nim będzie – postąpił godnie z ciałem swojego zmarłego już wtedy przeciwnika. Achilles jednak na to się nie godzi. Nadal rządzi nim furia po śmierci Patroklosa.

W końcu rozpoczyna się pojedynek. Najpierw walka odbywa się na włócznie. Potem walczący zmieniają broń na miecze. W końcu Achilles śmiertelnie rani Hektora w szyję. Hektor, konając zwraca się jeszcze z prośbą do herosa, aby obszedł się godnie z jego ciałem i nie dopuścił do jego zbezczeszczenia. Achilles jednak nadal pełen gniewu pastwi się nad zwłokami Hektora. Przebija mu na wylot stopy i przywiązuje je do kół swojego rydwanu. Ciągnie za nim zwłoki Hektora, objeżdżając mury Troi i drwiąc w ten sposób z mieszkańców miasta, a przede wszystkim króla Priama, którego syna teraz bezcześci. Priam i Hekabe rozpaczają nie tylko po śmierci syna, ale widząc, jak heros bezcześci jego ciało. 

KSIĘGA XXIII

Achilles wraca do obozu Greków i dalej pastwi się nad zwłokami Hektora. Paradoksalnie jednak zachowanie to wcale nie przynosi mu ulgi po stracie ukochanego przyjaciela. W końcu rzuca on więc zwłoki Hektora obok swojego namiotu i opłakuje Patroklosa. W końcu zorganizowana zostaje stypa na cześć zmarłego wojownika. Grecy rozpoczynają zbieranie drewna na stos, na którym spłonąć ma ciało. Rozpoczyna się pogrzeb, który obejmuje także ofiary ze zwierząt i dwunastu trojańskich młodzieńców. Płonie stos z ciałem Patroklosa. Następnego dnia Grecy zbierają jego kości i składają w złotej urnie. Prochy te będą czekać na prochy Achillesa, z którymi mają zostać połączone. W końcu Grecy usypują Patroklosowi niewielką mogiłę. To jednak nie koniec wydarzeń na jego cześć. Zorganizowane zostają bowiem także igrzyska, podczas których startujący rywalizują w ośmiu konkurencjach, w tym między innymi ścigając się na rydwanach i biegając. 

KSIĘGA XXIV

Igrzyska się kończą. Achilles spędza bezsenną noc. Po niej jeszcze raz przywiązuje ciało Hektora do rydwanu i wlecze je wokół mogiły przyjaciela. Gest ten powtarza przez wiele dni. Apollo jest bardzo niezadowolony, wyrzuca innym bogom, że pozwalają na taką hańbę zwłok jednego z bohaterów tej wody. Dopiero dwunastego dnia po śmierci Hektora wieczorem, po zapadnięciu zmroku do namiotu Achillesa przybywa w sam Priam, który błaga o wydanie mu zwłok syna. Niesie ze sobą niezwykle bogaty okup. Oferuje Achillesowi tyle złota, ile waży ciało jego syna. Rzuca się do nóg bohatera i prosi o litość choćby ze względu na pamięć o własnym ojcu. Wspomnienie to wzrusza Achillesa i sprawia, że jego gniew powoli ustępuje. W końcu Achilles decyduje się wydać ojcu ciało syna. Każe on najpierw kobietom umyć zwłoki i odziać w nowe szaty. Decyduje także o zawarciu rozejmu między walczącymi. Chce bowiem dać czas Trojanom na przeprowadzenie pogrzebu Hektora. Tak kończy się wielki gniew Achillesa, który opiewa „Iliada”. 

Priam odbiera ciało syna. Trojanie wznoszą wielki stos. Zwożą na niego drewno przez dziewięć dni. Palą na nim zwłoki Hektora. Zebrane szczątki składają w urnie i grzebią w grobie.

Iliada - streszczenie krótkie

Księga I

Narrator zwraca się do muzy z prośbą o natchnienie, aby pozwoliła mu lepiej opowiedzieć historię gniewu Achillesa, syna Peleusa. Szybko dowiadujemy się, że Achilles jest wściekły, ponieważ odebrana została mu przez Agamemnona branka Bryzeida. Gniew zaostrzył się dokładnie podczas kłótni między Agamemnonem a Achillesem. Przyczyną sporu był Apollo rozgniewany na Greków za to, że porwali córkę jego kapłana – Chryzesa i ta została branką Agamemnona. W odwecie za to zachowanie Apollo najpierw mordował zwierzęta Greków, potem na nich samych zesłał zarazę. Kapłan prosił o zwrot córki (Chryzeidy), ale grecki król nie chciał spełnić jego prośby, wtedy też Chryzes zwrócił się do boga z prośbą o pomoc.

Zaraza trwała już 10 dni, dziesiątego więc Achilles, którego sprowokowała do tego Hera zasmucona widokiem umierających żołnierzy, zorganizował naradę. To właśnie podczas niej doszło do starcia między Agamemnonem a Achillesem. Heros chciał bowiem przekonać króla, aby oddał Chryzesowi córkę, skoro był to jedyny sposób, aby bogowie cofnęli zarazę. Ten jednak nie chciał łatwo zrezygnować ze swojej branki. Już to irytowało Achillesa. Źródłem gniewu była jednak decyzja Agamemnona, że odda on brankę, ale w zamian weźmie Bryzeidę – brankę, która należała do Achillesa. Była to oczywista zniewaga, która rozjuszyła Achillesa. Był tak wściekły, że w akcie odwetu postanowił wycofać się z walk przeciwko Troi. Dodatkowo poprosił swoją matkę – boginię Tetydę, aby poprosiła Zeusa o wstawiennictwo na rzecz Trojan. 

Księga II

Zeus rzeczywiście zaczyna pomagać obrońcom Troi. Prowokuje Agamemnona do ataku, który jest nierozsądnym posunięciem. Agamemnon z pomocą Odyseusza i Nestora przekonuje Greków do ponownego podjęcia walki i przypuszczenia szturmu na twierdzę. 

Księga III

Rozpoczyna się kolejna bitwa między Grekami i Trojanami. Zostaje ona jednak dość szybko przerwana, ma bowiem dojść w końcu do pojedynku Menelaosa i Parysa, a więc dwóch sprawców całego konfliktu walczących o Helenę. Pojedynek ma wyłonić zwycięzcę. Ten, który wygra bierze łupy i Helenę za żonę, a cała wojna się kończy. Rozpoczyna się pojedynek, w którym ewidentnie dominuje Menelaos. Parys jest bliski porażki. W ostatecznym momencie pojawia się jednak Afrodyta, która unosi Parysa do komnat Heleny. Grecy czują się oszukani. Nie mogą pogodzić się z tym, że bogini przerwała praktycznie już rozstrzygnięty pojedynek. Grecy żądają, aby Helena została im wydana. Trojanie oczywiście nie spełniają tych żądań, co sprawia, że ich zachowanie narrator postrzega jako niehonorowe. 

Księga IV

Wojna skupia również uwagę bogów. Na Olimpie dochodzi do narady, podczas której widać wyraźnie sympatię bogów. Hera i Atena ewidentnie wspierają Greków. Tym samym jednak wchodzą w konflikt z Zeusem, który wspomaga Trojan. W końcu Atena próbuje sprowokować jakieś rozwiązanie całej sytuacji. Namawia więc Trojańczyka – Pandara do wypuszczenia strzały w kierunku Menelaosa. Jest to oczywista prowokacja, tym bardziej że strzała rani Menelaosa. Nie zabija go, ale doprowadza do natychmiastowego zerwania zawieszenia broni. Grecy po raz kolejny czują się oszukani i szykują się do dalszej walki.

Księga V

Bitwa rozpoczyna się na nowo. Szczególnie waleczny tym razem okazuje się Diomedes. Trojanie zdają sobie sprawę, że brak pomocy ze strony Ateny znacznie utrudnia ich sytuację. Diomedes (wspierany przez Atenę) rani także Afrodytę i Aresa.

Księga VI 

Hektor jedzie do miasta, gdzie zwraca się do matki Hekabe i trojańskich kobiet z prośbą był zwróciły modlitwy do tej bogini. W mieście Hektor spotyka Parysa, którego krytykuje za jego postępowanie. Odwiedza także żonę Andromachę i małego synka Astyanaksa. 

Księga VII

Walka nieco słabnie. Uwagę walczących zwraca kolejny pojedynek. Tym razem to starcie dwójki wyjątkowych bohaterów – Hektora i Ajaksa. Także i ta walka pozostaje nierozstrzygnięta. Strony godzą się na ponowne zawieszenie broni, aby dać sobie czas na pogrzebanie poległych. Grecy wykorzystują okazję, aby wzmocnić mur chroniący ich obóz i okręty. 

Księga VIII

Zeus jeszcze raz interweniuje w sprawie Troi. Tym razem jednak po prostu zakazuje bogom ingerencji w rozgrywające się walki. Bitwa wybucha na nowo. Trojanom udaje się zepchnąć Greków aż pod ich własny obóz i stacjonujące okręty. Trojanie nie wracają do miasta, tylko rozbijają obóz przy murze chroniącym Greków. 

Księga IX

Grecy są świadomi, że ich sytuacja znacznie się pogorszyła od momentu, kiedy Achilles przestał brać udział w walkach. Wysyłają więc do niego Odyseusza, Fojniksa i Ajasa, aby przekonali herosa do powrotu na pole walki. To się jednak nie udaje. Achilles nie grozi już jednak zupełnym odejściem spod Troi. 

Księga X

Odyseusz razem z Diomedesem wyprawiają się jako zwiadowcy do obozu Trojan. Spotykają po drodze Dolona, który robi to samo, tyle tylko, że chce się dostać do obozu Greków. Odyseusz i Diomedes chwytają Dolona, wydobywają od niego informacje o zbliżających się z pomocą dla Trojan Trakach, a następnie mordują mężczyznę. Zasadzają się także na niczego nieświadomych Traków, których błyskawicznie pokonują. 

Księga XI

W końcu do walki włącza się sam Agamemnon, co dodaje otuchy i motywacji pozostałym walczącym. Jest to ruch tym skuteczniejszy, że Agamemnon wyróżnia się bardzo odważną walką, odnosi wiele zwycięstw w pojedynkach i dopiero kiedy zostaje ranny, schodzi z pola. Grecy ponoszą jednak ogromne straty. Wszystko to obserwuje Achilles, który chce się lepiej rozeznać w sytuacji, dlatego wysyła Patroklesa, aby przyniósł mu najnowsze informacje z greckiego obozu. 

Księga XII

Trojanie za wszelką cenę próbuje sforsować mur chroniący grecki obóz. Jest to ostatnia przeszkodą uniemożliwiającą im atakowanie okrętów Achajów. Jest to jednak zadania bardzo trudne. W końcu jednak jeden z Trojan decyduje się na uderzenie w inne miejsce muru, tym samym prowokując obrońców do przemieszczenia się i odsłonięcia bramy, którą Hektor rozbija, rzucając wielkim głazem. 

Księga XIII

Bitwa przenosi się pod greckie okręty. Achajom z pomocą przychodzi jednak Posejdon. Nieoczekiwanie dla Trojan przechodzą oni do kontrataku. Do walki jednak rwie się sam Hektor, który nie słucha doradców przestrzegających go przed tak otwartą walką. 

Księga XIV

Zagrożenie porażką jest dla Greków coraz bardziej realne. Interwencja Posejdona może pomóc, ale Hera obawia się, że Zeus zaraz ją dostrzeże i wyrzuci Posejdona z pola bitwy. Decyduje się więc uwieść męża z pomocą pasa powabności od nieświadomej Afrodyty. Potem z pomocą Snu usypia go, uniemożliwiając tym samym śledzenie walk. Tym samym Grecy na nowo zdobywają przewagę.

Księga XV

Sytuacja ta trwa jednak wyłącznie do momentu, w którym Zeus budzi się ze snu. Jest wściekły na podstęp Hery. Zmusza Posejdona, aby usunął się z pola walki. Na jego polecenie Apollo na nowo wspiera Trojan. Tym udaje się dostać jeszcze raz pod greckie okręty. Walka jest zaciekła. Trojanie podpalają część greckiej floty, mimo ogromnego poświęcenia w walce przez Ajasa. Wszystko to widzi Patroklos, który biegnie z wieściami do Achillesa.

Księga XVI

Achilles nie daje się jednak przekonać do ponownego udziału w walce. Pozwala natomiast wziąć w niej udział samemu Patroklosowi. Godzi się ubrać go w swoją zbroję, co ma oddać Grekom nieco wiary i zmotywować ich do walki. Przed wyjściem do boju Achilles zwraca uwagę przyjacielowi, aby doprowadził jedynie do odparcia ataku na okręty. Patroklesowi idzie jednak na tyle doskonale, że zapalony do walki rusza pod mury Troi. Próbuje je sforsować. Po interwencji Apolla spada jednak z muru i ginie z ręki Hektora. 

Księga XVII

Nad zwłokami Patroklesa odbywa się walka. Grekom zależy, aby nie dopuścić, by ciało młodzieńca dostało się w ręce wrogów. Hektor zdziera jednak z niego zbroję i usuwa się z pola bitwy, aby ją założyć. Menelaosowi z pomocą przychodzi Ajas. Mężczyznom udaje się zabrać ciało Patroklesa z pola bitwy i wywieźć je do greckiego obozu. Stamtąd wysyłają posła do Achillesa, którego trzeba poinformować o śmierci ukochanego przyjaciela.

Księga XVIII

Achilles rozpacza z powodu śmierci Patroklesa. Jednocześnie pała ogromną żądzą zemsty. Chce jak najszybciej wejść na plac boju. Zapomina zupełnie o starciu z Agamemnonem, o doznanym upokorzeniu. Teraz liczy się tylko zemsta. Tetyda próbuje pocieszyć syna. Obiecuje także zdobyć dla niego nową zbroję. Rusza do Hefajstosa, którego prosi o wykucie nowej zbroi dla syna. Hefajstos odpowiada na jej prośbę. 

Uwagę narratora przykuwa przede wszystkim wykuwana przez niego tarcza składająca się z pięciu warstw przedstawiających pokojowe życie Greków. Sceny są wykute w taki sposób, że sprawiają wrażenie, jakby się poruszały. Oprócz tarczy Hefajstos szykuje pancerz, hełm zakończony złotą kitą, a także nagolennice. 

Księga XIX

Achilles za namową Tetydy godzi się z Agamemnonem, który z kolei przekazuje mu łupy oraz Bryzeidę. To jednak nie zmniejsza gniewu herosa. Ubiera on zbroję, wsiada na rydwan i rusza do boju. Co istotne, robi to zdając sobie sprawę z przepowiedni dotyczącej jego rychłej śmierci po pokonaniu Hektora. 

Księga XX

Rozpoczyna się ostatnia bitwa w „Iliadzie”. Zeus znosi swój zakaz mieszania się bogów do walki, ci więc chętnie wspomagają konkretny obóz. W tym czasie Achilles pokonuje kolejnych przeciwników. Zabija jednego z synów Priama.

Księga XXI

Achilles dociera nad rzekę Skamander. Tutaj morduje kolejnego syna Priama, przyrodniego brata Hektora. Achilles nie jest gotowy na żadną litość, dopóki nie stoczy walki z Hektorem. Do walki z Achillesem staje bóg rzeki opływającej Troję – Skamander. Z pomocą Achillesowi przychodzi Hefajstos pod postacią słupa ognia. 

Księga XXII

Achilles w końcu dociera pod mury Troi. Czeka tam na niego Hektor. To jedyny wojownik, który nie schronił się za murami miasta. Priam próbuje jeszcze przekonać syna, aby ten uciekł do środka. Hektor jednak nie chce tego zrobić. Wie, że musi stoczyć walkę z Achillesem, mimo że się go boi. Trzy razy okrąża mury miasta pieszo. Dopiero Atena przybierająca postać jego brata dodaje mu odwagi i umożliwia starcie z Achillesem (któremu kibicuje). Achilles odrzuca propozycję Hektora, aby zagwarantowali sobie, że niezależnie od tego, który z nich wygra, postąpił z ciałem pokonanego z szacunkiem. Najpierw walczą na włócznie. Potem na miecze. W końcu Achilles rani śmiertelnie Hektora w szyję. Ten, umierając, prosi go jeszcze, by nie bezcześcił jego ciała. Achilles jednak nie słucha. Przywiązuje ciało do rydwanu i objeżdża z nim mury Troi. Cała rodzina Hektora – ojciec, matka, żona muszą na to patrzeć. 

Księga XXIII

Achilles dociera z ciałem Hektora do obozu greckiego. Dalej pastwi się nad zwłokami, ale nie przynosi mu to żadnej ulgi po stracie przyjaciela. W końcu porzuca zwłoki obok namiotu. Gorzko płacze za Patroklosem. Grecy szykują stos dla ciała młodzieńca. Składają ofiarę ze zwierząt i dwunastu trojańskich młodzieńców. W końcu następnego dnia zbierają prochy Patroklosa do urny. Wykopują niewielką mogiłę. Rozpoczynają się także igrzyska ku czci Patroklosa. 

Księga XXIV

Przez dwanaście dni od pogrzebu przyjaciela Achilles ciągnie ciało Hektora wokół mogiły. Dwunastego dnia wieczorem przybywa do niego Priam, prowaszony przez Hermesa, błagając o ciało syna, oferując bogaty okup i jednocześnie odwołując się do wizji ojca Achillesa. Herosa wzrusza postawa Priama. Wreszcie gniew półboga zaczyna wygasać. Godzi się on oddać ciało Hektora. Pozwala na rozejm na czas pogrzebu. Trojanie wyprawiają Hektorowi pogrzeb.

Iliada - plan wydarzeń

• 1. Konflikt między Agamemnonem a Achillesem o branki wojenne.
  2. Achilles wycofuje się z walki i prosi Tetydę, aby Zeus pomógł Trojanom.
  3. Zeus zsyła sen na Agamemnona, który ma go zachęcić do nieprzemyślanego ataku na Troję.
  4. Narada wodzów greckich, przypomnienie przepowiedni o rychłym upadku Troi.
  5. Wznowienie walk między Trojanami a Grekami.
  6. Zatrzymanie walk na czas rozstrzygającego pojedynku między Menelaosem a Parysem.
  7. Dominacja Menelaosa i interwencja Afrodyty, która chroni Parysa przed porażką.
  8. Wściekłość Greków na oszustwo i ingerencję bogini w konflikt oraz uczciwy pojedynek między głównymi przeciwnikami.
  9. Wznowienie walk, widoczna dominacja Trojan, którym sprzyja Zeus.
  10. Hektor prosi kobiety w Troi o modlitwy do Ateny, którą Trojanie pragną przebłagać.
  11. Hektor czyni wyrzuty Parysowi.
  12. Andromacha żegna się z Hektorem, który ponownie rusza do boju.
  13. Ajas pojedynkuje się z Hektorem, lecz pojedynek pozostaje nierozstrzygnięty.
  14. Grecy odrzucają propozycję Trojan dotyczącą zakończenia wojny.
  15. Trojanie docierają pod obóz Greków.
  16. Grecy słabną i wysyłają poselstwo do Achillesa z prośbą o powrót do walki.

  17. Achilles nadal odmawia udziału w walce.

  18. Zwiady po obu stronach – skuteczne działania Odyseusza i Diomedesa.

  19. Achilles obserwuje walkę i wysyła Patroklosa po wieści.

  20. Trwa walka o mur chroniący Greków.

  21. Trojanie pokonują mur i atakują greckie okręty.

  22. Nestor prosi Patroklosa, aby przekonał Achillesa do udziału w walce.

  23. Achilles zgadza się, aby Patroklos wziął udział w walce w jego zbroi, jednocześnie nakazuje mu ostrożność.

  24. Patroklos świetnie radzi sobie w walce, daje się jednak porwać entuzjazmowi i mimo ostrzeżeń Achillesa rusza pod mury Troi.

  25. Patroklos ginie z ręki Hektora.

  26. Menelaos wraz z Ajasem bronią ciała Patroklosa.

  27. Hektor zdobywa zbroję Achillesa, zdjętą z ciała Patroklosa.

  28. Achilles rozpacza po śmierci przyjaciela.

  29. Tetyda prosi Hefajstosa o nową zbroję dla swojego syna.

  30. Achilles godzi się z Agamemnonem.

  31. Żądny zemsty Achilles zakłada nową zbroję i rusza do walki.

  32. Achilles pojedynkuje się z Hektorem.

  33. Hektor ginie, a Achilles bezcześci jego ciało na oczach Priama, Hekabe i Andromachy.

  34. Achilles z ciałem Hektora wraca do greckiego obozu.

  35. Pogrzeb Patroklosa i igrzyska ku jego czci.

  36. Priam błaga Achillesa o zwrot ciała syna.

  37. Achilles oddaje ojcu ciało Hektora i zgadza się na zawieszenie broni na czas pogrzebu.

  38. Trojanie organizują pogrzeb Hektora.

Iliada - charakterystyka bohaterów

Bohaterowie „Iliady” Homera dzielą się na trzy główne grupy: Achajów (Greków), Trojan oraz bogów, przy czym bogowie również opowiadają się po stronach walczących obozów – jedni sprzyjają Grekom, inni Trojanom.

Grecy (Achajowie)

• Achilles – najsłynniejszy grecki heros, syn Peleusa i bogini Tetydy. W „Iliadzie” nie występuje motyw zanurzenia Achillesa w Styksie – jest to element późniejszej tradycji mitologicznej, choć funkcjonujący w kulturze bardzo silnie. Achilles jest wojownikiem niemal niezwyciężonym, obdarzonym nadludzką siłą. Kieruje się gniewem i żądzą sławy, świadomie wybiera krótkie, ale chwalebne życie zamiast długiego i spokojnego. Jest porywczy, nieopanowany emocjonalnie, co prowadzi do konfliktu z Agamemnonem oraz do bezczeszczenia zwłok Hektora. Jednocześnie ujawnia wielką wrażliwość i zdolność do empatii, zwłaszcza w scenie spotkania z Priamem, którego błaganie o wydanie ciała syna wzrusza Achillesa.
• Agamemnon – król Myken, syn Atreusa, naczelny wódz wojsk achajskich. Władca dumny, apodyktyczny, często kierujący się ambicją i urażoną dumą. To on doprowadza do konfliktu z Achillesem, odbierając mu Bryzeidę. Nie potrafi brać pełnej odpowiedzialności za swoje decyzje, a jego porywczość prowadzi do poważnych strat wśród Greków. Los Agamemnona po wojnie (zabójstwo przez Klitajmestrę) nie należy do treści „Iliady”, lecz do późniejszej tradycji mitologicznej i tragedii greckiej.
• Menelaos – brat Agamemnona, król Sparty, mąż Heleny. To bezpośrednia ofiara czynu Parysa, który uprowadza jego żonę. Waleczny i odważny wojownik, domaga się zwrotu Heleny, a jego krzywda staje się pretekstem do wojny.
• Diomedes – jeden z najdzielniejszych wojowników achajskich. W „Iliadzie” rani Aresa i Afrodytę, działając z pomocą Ateny. Symbol niezwykłej odwagi i wojennej brawury.
• Odyseusz (Ulisses) – król Itaki, słynący z inteligencji, sprytu i elokwencji. Często pełni funkcję posła i mediatora. Jego późniejsza tułaczka należy do treści „Odysei”, gdzie staje się archetypem wędrowca.
• Nestor – król Pylos, doświadczony starzec i mędrzec, cieszący się wielkim autorytetem wśród Greków.
• Patroklos – najbliższy przyjaciel Achillesa. Wojownik odważny i współczujący. Zakłada zbroję Achillesa, by dodać Grekom otuchy, lecz ginie z rąk Hektora, co staje się bezpośrednią przyczyną powrotu Achillesa do walki.
• Ajas Wielki – potężny, niezwykle odważny wojownik. Epizod obłędu i samobójstwa Ajasa nie występuje w „Iliadzie”, lecz w późniejszej tradycji (m.in. tragedii Sofoklesa).
• Ajas Mały – wojownik gwałtowny i kłótliwy. Znieważa Kasandrę w świątyni Ateny, co prowadzi do jego zguby po wojnie – motyw spoza „Iliady”.

Grecy ukazani są jako wojownicy honorowi, dumni i nieustępliwi. Ich siłą jest odwaga i determinacja, słabością – pycha i brak umiaru, co szczególnie widać w sporze Achillesa z Agamemnonem.

Trojanie

• Hektor – najstarszy syn Priama i Hekabe, mąż Andromachy, ojciec Astyanaksa. Najdzielniejszy obrońca Troi, wojownik honorowy, opanowany i odpowiedzialny. Świadomie podejmuje walkę z Achillesem, wiedząc, że może ona zakończyć się jego śmiercią. Wspierany przez Apolla.
• Priam – król Troi, ojciec Hektora i Parysa. Starzec pełen godności. Gotów ukorzyć się przed Achillesem, by odzyskać ciało syna, co stanowi jedną z najbardziej poruszających scen eposu.
• Parys – młodszy syn Priama, uwodziciel Heleny. Wojownik nieodważny, unikający bezpośrednich starć. Motyw zabicia Achillesa przez Parysa nie występuje w „Iliadzie”, lecz w późniejszej tradycji mitologicznej.
• Sarpedon – sojusznik Trojan, syn Zeusa, dzielny wojownik, poległy z rąk Patroklosa.
• Polydamas – rozsądny doradca Hektora, reprezentujący głos rozwagi.
• Deifobos – brat Hektora.
• Hekabe – żona Priama, matka Hektora.

Bryzeida i Chryzeida to dwie różne postacie.

• Bryzeida – branka Achillesa.

• Chryzeida – córka kapłana Apollina, odebrana Agamemnonowi.
  Ich pomylenie jest błędem merytorycznym.

• Helena – żona Menelaosa, później Parysa; jej uprowadzenie staje się przyczyną wojny.

Trojanie przedstawieni są jako obrońcy domu i rodziny. Motyw ochrony ojczyzny i bliskich jest u nich silniej akcentowany niż u Greków, co nadaje im wymiar głęboko ludzki.

Bogowie

Homer ukazuje bogów jako istoty antropomorficzne, obdarzone ludzkimi emocjami, namiętnościami i słabościami. Światy boski i ludzki przenikają się, a decyzje bogów bezpośrednio wpływają na losy wojny.

Bogowie sprzyjający Grekom:

• Atena – bogini mądrości i wojny sprawiedliwej, opiekunka Achillesa i Odyseusza.

• Hera – przeciwniczka Trojan, wspiera Greków z nienawiści do Parysa.

• Posejdon, Hefajstos.

Bogowie sprzyjający Trojanom:

• Apollo – opiekun Troi.

• Afrodyta – protektorka Parysa.

• Ares – bóg wojny.

• Zeus – zachowuje równowagę, czasowo sprzyja Trojanom na prośbę Tetydy.

Iliada - czas i miejsce akcji

Akcja „Iliaday” Homera obejmuje jedynie wycinek trwającej dziesięć lat wojny trojańskiej. Opisuje schyłkową fazę tego konfliktu, choć nie sam jego finał. Wydarzenia przedstawione w eposie obejmują około 50 dni z ostatniego roku wojny. Narrator nie relacjonuje jednak wszystkich dni tego okresu, lecz wybiera kilka kluczowych epizodów – od momentu wybuchu konfliktu między Achillesem a Agamemnonem aż do pogrzebu Hektora.

Ponieważ wojna trojańska funkcjonuje na pograniczu mitu i historii, próby jej dokładnego datowania mają charakter hipotetyczny. Już starożytni historycy i uczeni podawali różne daty jej zakończenia, m.in.: 1223 r. p.n.e. (Duris z Samos), 1250 r. p.n.e. (Herodot), 1135 r. p.n.e. (Efor z Kyme) oraz 1184 r. p.n.e. (Eratostenes z Cyreny). Najczęściej przywoływana w tradycji była data 1184 r. p.n.e., która do dziś bywa umownie uznawana za najbardziej prawdopodobną, choć nie ma charakteru bezspornego faktu historycznego.

Wydarzenia rozgrywające się w „Iliadzie” mają miejsce głównie pod murami Troi, a także w obozie Achajów oraz na pobliskim polu bitwy. Sama Troja jako państwo i organizm polityczny nie istnieje dziś, jednak zgodnie z ustaleniami archeologicznymi i przekazami starożytnymi można przyjąć, że znajdowała się ona na terenie północno-zachodniej Azji Mniejszej.

Współczesne badania archeologiczne pozwoliły ustalić, że opisywana przez starożytnych Troja była położona na wzgórzu Hisarlik, w pobliżu wsi Tevfikiye, na obszarze dzisiejszej północno-zachodniej Turcji, niedaleko cieśniny Dardanele. Odkrycia te potwierdzają, że mitologiczna Troja mogła mieć rzeczywisty pierwowzór, choć jej literacki obraz został silnie przekształcony przez tradycję epicką.

Iliada - geneza i gatunek utworu

Autorstwo i czas powstania Iliady to w dużej mierze nadal kwestia dociekań badaczy. Ponieważ autorstwo Iliady ostatecznie przypisuje się Homerowi, uznaje się również, że czas powstania eposu przypada na VIII wiek przed naszą erą, kiedy żył ten twórca. Pieśni Homera mają być bowiem wyrazem określonej kultury i literatury greckiej tamtego okresu. 

„Iliada” Homera jest wzorcowym utworem dla gatunku eposu, który uznawany jest przez wielu za pierwszy gatunek literacki, na co wskazywać może także jego nazwa. Poematy Homera wywodzi się od greckiego poiein – czasownika oznaczające tworzenie i układanie. Samo słowo epos oznacza po prostu pieśń, opowieść, a także słowo. Epos dla Greków był po prostu wyrazem układania opowieści. Ten źródłosłów odsyła do kompilacji różnego rodzaju przekazów ustnych, z których powstała „Iliada”, a także do samego procesu tworzenia, podkreślającego do pewnego stopnia nieustabilizowanie tekstu, jego metamorfozy w wyniku kompilacji kolejnych fragmentów. Właściwie trudno nam jest dzisiaj powiedzieć, czy przed spisaniem treść „Iliady” miała już jedną wersję. Najbardziej popularne są teorie wskazujące jednak na to, że Homer jako śpiewak wykorzystał istniejące już opowieści o Troi, skompilował je w całość, której nadał określony charakter, a następnie przemieszczając się od regionu do regionu — upowszechnił. 

Iliada w Polsce 

Pierwszym polski przekład Iliady Homera to fragment III trzeciej, czyli „Monachomachia Parysowa z Menelausem” Jana Kochanowskiego z 1577 roku.  W pełni ten epos literatury greckiej przetłumaczyli dopiero Franciszek Ksawery Dmochowski (1791-1801). Tłumaczenia Iliady podjęli się także m.in. S. Staszic czy J. Przybylski, ale ich prace nie zyskały uznania. Później tekst Iliady, a właściwie fragmenty tłumaczył J. Słowacki czy L. Rydel. Powszechnie przez lata obowiązujący był jednak przekład całości Iliady z 1981 roku, którego dokonała Kazimierza Jeżewska dla Biblioteki Narodowej. W 2022 roku ukazał się nowy przekład całości Iliady autorstwa Roberta Chodkowskiego. 

Gatunek utworu

„Iliada” Homera obok „Odysei” to najważniejszy utwór dający wzór gatunku, jakim jest epos i najstarszy epos heroiczny. Istotna jest tutaj także literatura oralna, której jest to również istotny zabytek literatury greckiej. Oba eposy Homera to jedne najstarsze zachowane dzieła greckiej literatury. 

W świecie starożytnym oralna tradycja epicka była bardzo rozwinięta, a epos oznaczał przede wszystkim opowieść dotyczącą wydarzeń, w których zbiegały się losy bogów i ludzi. Z czasem epos stał się bardzo ważnym, podniosłym i znaczącym gatunkiem literackim, po który sięgali twórcy chcący udokumentować ważne momenty dla historii swojego narodu (robił tak Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”). Był to jeden z najważniejszych gatunków literackich dla tematyki patriotycznej, narodowej, a uznanie utworu za epopeję narodową (nazwę synonimiczną wobec eposu) oznaczało wielką nobilitację tekstu.

Epos w epoce Homera nigdy oczywiście nie został jasno skodyfikowany, nie wskazano wprost warunków, jakie musiały zostać spełnione, aby tekst za epos został uznany, natomiast właśnie poematy Homera po czasie stały się źródłem dla kluczowych wyznaczników eposu.

Epos jako gatunek:

•  To rozbudowany utwór, którego fabuła najczęściej opiera się na mitach, baśniach, podaniach, przekazach ludowych lub też obrazach konkretnych wydarzeń historycznych, pamięci o nich.
•  Utwór, którego materiał fabularny musi odzwierciedlać wyznawane zbiorowo przekonania, wartości, wierzenia.
• Paralelizm między światem bogów i ludzi, w „Iliadzie” od samego początku widać, że bogowie mają ogromny wpływ na to, co dzieje się w świecie ludzi, angażują się po jednej bądź drugiej stronie konfliktu i mają realny wpływ na ostateczne rozstrzygnięcia.
• Fabuła jest wielowątkowa i rozbudowana, z czytelnym podziałem na głównych bohaterów i grupę postaci epizodycznych; sama fabuła może składać się z pozoru niezależnych od siebie scen, nie muszą być one zespolone czytelnymi relacjami przyczynowo-skutkowymi, w perspektywie całości powinny jednak układać się w spójny obraz połączony np. konkretną ideą.
• W opowieści mogą pojawiać się fragmenty zupełnie niezwiązane z głównym trzonem akcji (np. obszerny opis tarczy Achillesa).
• Fabuła skupiaj się na momentach przełomowych, kluczowych dla historii jakiejś grupy, społeczności, narodu (wojna trojańska w historii regionu takim wydarzeniem była).
• Oprócz bohaterów indywidualnych zawsze występuje bohater zbiorowy, w „Iliadzie” Homera są to Grecy i Trojanie.
• W utworze pojawia się sporo realistycznych, szczegółowych często opisów, które pozwalają na kontrolowanie tempa narracji; służą one między innymi jako środek retardacji, a więc spowolnienia akcji; w „Iliadzie” taką funkcję spełniają przede wszystkim opisy scen batalistycznych, jak również przedmiotów związanych z walką, zachowania bohaterów podczas walki, ale nie tylko one.
• Porównania homeryckie – bardzo rozbudowane opisy, które są na tyle rozległe, że potrafią organizować osobną scenę; tak jest między innymi w przypadku opisu kolejny scen na tarczy Achillesa.
• Występują stałe epitety – np. szybkonogi Achilles,, wolooka Hera/krowiooka Hera.
• Cały utwór jest napisany patetycznym stylem, z wykorzystaniem heksametru.
• Na początku pojawia się inwokacja, w „Iliadzie” skierowana do Muzy Kaliope.
• Narrację prowadzi narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący i w wielu przypadkach starający się zachować dystans (choć nie zawsze mu się to w „Iliadzie” akurat udaje).

Iliada - problematyka utworu

Tradycja przypisuje autorstwo „Iliady” oraz „Odysei” Homerowi. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e. i stanowią najstarsze zachowane zabytki literatury greckiej oraz europejskiej. Są to eposy heroiczne, które powstały prawdopodobnie w Jonii, na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczą o tym przede wszystkim cechy językowe, określane jako archaiczny dialekt joński z elementami dialektu eolskiego. Metrum obu utworów stanowi heksametr daktyliczny.

Tematem „Iliady” jest gniew Achillesa oraz związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od greckiego wyrażenia hē Ilías poíēsis, oznaczającego „pieśń o Ilionie (Troi)”.

Narracja w „Iliadzie” 

Narracja, jaką posługuje się Homer w „Iliadzie”, jest wyjątkowo interesująca, ponieważ – w przeciwieństwie do wielu klasycznych utworów epickich – obficie wykorzystuje partie dialogowe. Narrator często oddaje głos bohaterom, pozwalając im prowadzić rozbudowane rozmowy, co sprawia, że w utworze można wskazać liczne fragmenty o charakterze wyraźnie dramatycznym, zbliżone do formy scenicznej.

Nie jest to jednak cecha dominująca całego eposu. W wielu miejscach narrator świadomie spowalnia tok narracji, skupiając się na szczegółowych opisach postaci w ruchu, ich uzbrojenia, strojów i gestów. Pieśń XVIII w przeważającej części poświęcona jest drobiazgowemu opisowi zbroi Achillesa, a przede wszystkim jego tarczy, która stanowi symboliczny obraz świata.

Narrator z równą dokładnością opisuje wydarzenia zewnętrzne, jak i przeżycia wewnętrzne bohaterów. Gniew Achillesa oraz jego rozpacz po śmierci Patroklosa wypełniają znaczną część eposu. Bohaterowie nie ukrywają emocji – odsłaniają przed odbiorcą swoje lęki, cierpienia i namiętności.

Wbrew obiegowym opiniom narrator „Iliady” nie jest całkowicie bezstronny. W kilku fragmentach wyraźnie zajmuje stanowisko, najczęściej sprzyjając Grekom. Gdy Afrodyta ratuje Parysa z pojedynku z Menelaosem, a Trojanie nie chcą uznać zwycięstwa Greka, narrator krytycznie ocenia ich postawę, przeciwstawiając ją honorowi i dyscyplinie Achajów. Określenie Trojan mianem „barbarzyńców” należy jednak rozumieć jako wyraz perspektywy kulturowej narratora, a nie obiektywną ocenę moralną.

Świat społeczny Iliady Homera

Świat mitów był nierozerwalnie związany z religią starożytnej Grecji. Literatura oralna, w tym twórczość Homera, pełniła funkcję wychowawczą i normatywną, wskazując wzorce postępowania oraz sposób rozumienia relacji człowieka z bogami.

„Iliada” ukazuje świat grecki z jego hierarchią, systemem wartości, zależnościami społecznymi i konfliktami. Szczególnie istotny jest tu spór Achillesa z Agamemnonem, a także późniejsze oddanie ciała Hektora Priamowi. Epos nie tylko przedstawia tło historyczne ostatnich dni wojny trojańskiej, lecz także obnaża ludzkie słabości, podkreśla znaczenie honoru oraz siłę namiętności – zarówno ludzkich, jak i boskich. To właśnie ta wielowymiarowość tłumaczy ogromne znaczenie „Iliady” już w świecie antycznym.

Funkcja inwokacji 

Inwokacja to rozbudowana apostrofa otwierająca epos. Inwokacja do „Iliady” Homera stanowi kanoniczny wzór tej formy, do którego przez wieki odwoływali się twórcy epiki.

W „Iliadzie” inwokacja ma charakter prośby o boskie natchnienie. Narrator zwraca się do Muzy, a nie bezpośrednio do Kaliope – jej utożsamienie z muzą epiki jest późniejszą tradycją interpretacyjną. Inwokacja pełni również funkcję religijną – podkreśla, że opowiadane wydarzenia są realizacją woli Zeusa, a los ludzi podlega fatum.

Jednocześnie inwokacja precyzyjnie wyznacza temat utworu: gniew Achillesa, jego przyczyny i konsekwencje. Odbiorca od początku wie, że epos nie opisuje całej wojny trojańskiej, lecz jej starannie wybrany fragment.

Hektor kontra Achilles – dwa modele herosa

Achilles i Hektor to najpotężniejsi wojownicy obu stron konfliktu. Homer ukazuje ich jako równych sobie pod względem wielkości, choć diametralnie różnych charakterologicznie.

Achilles, syn Peleusa i bogini Tetydy, jest wojownikiem niemal nieśmiertelnym, choć motyw zanurzenia w Styksie należy do późniejszej tradycji mitograficznej i nie pojawia się bezpośrednio w „Iliadzie”. Hektor, pozbawiony takiego boskiego przywileju, jest herosem w pełni ludzkim, silnie związanym z rodziną i miastem.

Achilles uosabia skrajny indywidualizm, pychę i gniew, które prowadzą do katastrofy. Hektor reprezentuje model wojownika odpowiedzialnego, opanowanego i lojalnego wobec wspólnoty. Ich konfrontacja ukazuje dwa odmienne ideały heroizmu.

Wycinek historii

„Iliada” nie opowiada całej historii wojny trojańskiej, lecz krótki fragment jej ostatniego roku. Nie znajdziemy tu opisu konia trojańskiego ani upadku miasta.

Motywy te pojawiają się m.in. w „Odysei” Homera oraz „Eneidazie” Wergiliusza. Zostały one również wykorzystane w filmie „Troja” w reżyserii Wolfgang Petersena, z 2004 roku, z Brad Pittem w roli Achillesa. Film ten nie jest wierną adaptacją „Iliady”, lecz swobodną syntezą różnych mitów trojańskich.

Iliada - pytania i odpowiedzi

Jakie jest przesłanie „Iliady”? 

Przesłanie „Iliady” Homera jest wielowymiarowe, ale można je streścić jako refleksję nad naturą człowieka w sytuacji wojny, cierpienia i śmierci. Choć utwór opowiada o wojnie trojańskiej, nie gloryfikuje przemocy ani bohaterstwa rozumianego jedynie jako siła fizyczna. Wręcz przeciwnie – pokazuje, że wojna prowadzi do tragicznych strat po obu stronach, niszczy ludzi, ich rodziny, a nawet całe miasta. Homer stawia pytania o cenę chwały, sens zemsty i granice ludzkiego cierpienia.

Ważnym przesłaniem jest także człowieczeństwo ponad podziałami. Przykładem może być scena spotkania Achillesa z królem Priamem – ojcem Hektora. Pomimo że Achilles zabił jego syna, Priam błaga go o wydanie ciała, a Achilles, poruszony jego bólem, zgadza się. Ten fragment ukazuje zdolność do empatii i przebaczenia, nawet między wrogami. „Iliada” sugeruje, że honor nie polega wyłącznie na walce i zemście, ale również na okazaniu litości i współczucia.

Ponadto „Iliada” opowiada o konflikcie między wolą ludzi a przeznaczeniem. Bohaterowie wiedzą, że nie mogą uniknąć śmierci, a mimo to wybierają drogę, która zapewni im nieśmiertelną sławę (tak dzieje się w przypadku Achillesa). Dla starożytnych Greków była to pochwała areté – doskonałości duchowej i fizycznej, realizowanej przez męstwo i odwagę. Jednak Homer pokazuje, że nawet największy bohater płaci za swój wybór ogromną cenę: samotność, ból, wewnętrzną pustkę. „Iliada” to zatem nie tylko opowieść o wojnie, ale także głęboka medytacja nad losem człowieka, jego słabością i godnością w obliczu nieuchronnego końca.

Ile trwa akcja „Iliady”? 

Mimo że wojna trojańska trwała według mitów aż dziesięć lat, akcja „Iliady” obejmuje bardzo wąski fragment tego okresu – zaledwie około 50 dni ostatniego roku wojny. Homer skupia się nie na całym przebiegu konfliktu, ale na konflikcie między Achillesem a Agamemnonem, który jest zarazem punktem wyjścia i siłą napędową fabuły. Narracja rozpoczyna się od słynnych słów: „Gniew, bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa…”, co wskazuje, że osią utworu jest gniew – destrukcyjna emocja prowadząca do śmierci, bólu i przemiany wewnętrznej.

Czas akcji można podzielić na kilka kluczowych momentów: kłótnia Achillesa z Agamemnonem i jego wycofanie się z walki, sukcesy Trojan pod wodzą Hektora, śmierć Patroklosa, powrót Achillesa na pole bitwy, zabicie Hektora oraz wreszcie oddanie jego ciała Priamowi. Te wydarzenia mają miejsce w krótkim czasie, ale ich ciężar emocjonalny i symboliczny sprawia, że wydają się o wiele bardziej rozciągnięte w czasie.

Czy „Iliada” to tragedia? 

Choć „Iliada” nie jest tragedią w sensie formalnym, ponieważ jest eposem heroicznym, a nie dramatem greckim, jej treść, ton i przesłanie niosą głęboki tragizm, który zbliża ją do najlepszych wzorców tragedii antycznej. Tragedia w literaturze polega na nieuchronności losu, wewnętrznych konfliktach bohatera oraz poczuciu nieodwracalnej straty. Wszystkie te elementy odnajdujemy w „Iliadzie”.

Przede wszystkim tragizm dotyczy postaci Achillesa: herosa, który wie, że jeśli zostanie pod Troją, zginie, ale zyska sławę. Wybiera śmierć, ale nawet największa chwała nie koi jego bólu po stracie przyjaciela. Achilles zabija Hektora, ale nie odnajduje spokoju. Wręcz przeciwnie – pogrąża się w jeszcze głębszym smutku i izolacji. To klasyczny motyw tragicznego bohatera, który nie może uniknąć losu, mimo że ma wolną wolę.

Tragiczna jest również postać Hektora – najszlachetniejszego z Trojan, który wie, że miasto upadnie, ale mimo to wychodzi do walki, aby ratować swój lud i rodzinę. Jego śmierć nie jest tylko końcem jednostki – to symboliczna klęska całej Troi, której los został przesądzony przez bogów i ludzi.

Jakie nauki moralne płyną z „Iliady”? 

„Iliada” przekazuje wiele ponadczasowych nauk moralnych, które odnoszą się do honoru, lojalności, współczucia, ale też pychy i destrukcyjnego gniewu. Przede wszystkim pokazuje, że wojna, choć bywa konieczna, nigdy nie jest bezkarna. Niesie cierpienie, śmierć i zniszczenie niezależnie od intencji. Homer nie ukazuje jej jako chwalebnej przygody, lecz jako ludzką tragedię: pełną łez, bólu i żalu. Nawet najwięksi wojownicy, jak Achilles czy Hektor, cierpią z powodu strat, których nie mogli uniknąć. 

Kolejną lekcją jest szacunek wobec przeciwnika. Scena, w której Priam klęka przed Achillesem, prosząc o ciało syna, a Achilles (poruszony ludzkim cierpieniem) oddaje mu je, pokazuje, że człowieczeństwo nie kończy się na linii frontu. Współczucie i miłość ojcowska okazują się silniejsze niż gniew i nienawiść. 

Homer ostrzega także przed pychą i nadmiernym egoizmem. Konflikt między Achillesem a Agamemnonem pokazuje, jak łatwo osobista ambicja może doprowadzić do katastrofy. Cierpią nie tylko główni bohaterowie, ale całe wojsko. Uczy to, że władza wymaga pokory i odpowiedzialności. 

Wreszcie, „Iliada” przypomina, że sława i chwała nie są najważniejsze. Ważniejsze są więzi między ludźmi, uczucia i moralne wybory. Achilles zdobywa nieśmiertelną sławę, ale traci przyjaciela, spokój i wiarę w sens walki. To gorzka lekcja dla wszystkich, którzy stawiają ambicję ponad ludzkie wartości. 

Na czym polega zemsta w „Iliadzie”? 

Zemsta w „Iliadzie” jest potężną siłą napędową wydarzeń. Ma zarówno wymiar osobisty, jak i symboliczny. Przede wszystkim jest motorem przemiany Achillesa: od momentu, gdy Patroklos ginie z rąk Hektora, Achilles ogarnięty jest bezgranicznym bólem, który przeradza się w brutalną potrzebę odwetu. Wraca na pole bitwy nie dla chwały, ale by pomścić przyjaciela, co czyni jego walkę bardziej emocjonalną niż wojskową. 

Jednak Homer pokazuje, że zemsta nie przynosi ukojenia. Choć Achilles pokonuje Hektora, znieważa jego ciało, ciągnąc je za rydwanem wokół Troi, to wewnętrznie pozostaje pusty i przygnębiony. Jego działania nie przynoszą ulgi, a tylko pogłębiają jego cierpienie. To niezwykle ważny aspekt moralny „Iliady”. Zemsta, choć zrozumiała, nie prowadzi do odkupienia. 

Dopiero w spotkaniu z Priamem Achilles przekracza granice zemsty. Widzi w swoim wrogu człowieka, ojca, który stracił syna, tak jak on stracił przyjaciela. Wtedy następuje symboliczne oczyszczenie. Achilles oddaje ciało Hektora, a gniew ustępuje miejsca refleksji i litości. 

Zemsta w „Iliadzie” jest więc czymś więcej niż aktem odwetu – to proces wewnętrznego zmagania się z bólem, stratą i gniewem, który może zakończyć się albo dalszym zniszczeniem, albo przebaczeniem. To jedna z najgłębszych i najbardziej poruszających nauk płynących z dzieła Homera. 

Czy „Iliada” i wojna trojańska to to samo? 

Nie, „Iliada” i wojna trojańska to nie to samo, choć są ze sobą ściśle powiązane. Wojna trojańska to mitologiczne wydarzenie, które (według tradycji greckiej) trwało dziesięć lat i obejmowało cały przebieg walk między Achajami (Grekami) a Trojanami. Tymczasem „Iliada” Homera przedstawia tylko fragment tej wojny, ostatnie tygodnie przed upadkiem Troi, koncentrując się głównie na konflikcie między Achillesem a Agamemnonem oraz zemście Achillesa za śmierć Patroklosa. 

Wojna trojańska obejmuje znacznie więcej wydarzeń: sąd Parysa, porwanie Heleny, wyprawę Greków, liczne bitwy, wykorzystanie konia trojańskiego i ostateczne zburzenie miasta. W „Iliadzie” nie znajdziemy tych wszystkich scen. Autor pomija początek i koniec wojny, skupiając się na psychologicznym i moralnym aspekcie wybranych wydarzeń. To artystyczne zawężenie pozwala Homerowi lepiej pokazać emocje, przemianę bohaterów i tragizm ludzkich wyborów. 

Dlatego „Iliada” nie jest opowieścią o całej wojnie trojańskiej, lecz głębokim, refleksyjnym epizodem z jej finałowego etapu, mającym ogromne znaczenie emocjonalne i symboliczne. Można powiedzieć, że Homer używa wojny trojańskiej jako tła dla analizy człowieka w sytuacji konfliktu, cierpienia i moralnych dylematów, a nie jako głównego tematu dzieła. 

Czy „Iliada” to to samo co mit o wojnie trojańskiej? 

Nie, „Iliada” nie jest tożsama z całym mitem o wojnie trojańskiej, choć stanowi jego kluczowy fragment i rozwinięcie jednego z jego wątków. Mit o wojnie trojańskiej to szeroki zbiór opowieści przekazywanych przez wieki w kulturze greckiej, dotyczących przyczyn wojny, przebiegu działań wojennych, udziału bogów, a także losów poszczególnych bohaterów przed, w trakcie i po wojnie.

Mit ten był rozwijany przez różnych poetów (m.in. w „Eneidzie” Eneida Wergiliusza Wergiliusz). „Iliada” jest więc literacką interpretacją jednego epizodu mitologii – i to wyjątkowo głęboką.

W jakim kraju była Troja? 

Troja, czyli legendarne miasto opisane w „Iliadzie”, według aktualnej wiedzy archeologicznej znajdowała się na terenie dzisiejszej Turcji, w północno-zachodniej części Azji Mniejszej, nieopodal cieśniny Dardanele. Współczesna lokalizacja miasta to wzgórze Hisarlik, gdzie prowadzone były wykopaliska archeologiczne, rozpoczęte przez niemieckiego badacza Heinricha Schliemanna w XIX wieku. Odkrycie ruin Troi było przełomowe, ponieważ potwierdziło, że opowieści Homera mogły mieć rzeczywiste tło historyczne. 

Nie oznacza to, że wojna trojańska wydarzyła się dokładnie tak, jak opisują ją mity. Wiele jednak wskazuje na to, że istniało potężne miasto handlowe, które mogło wejść w konflikt z Grekami. Troja była strategicznie położona u wejścia do Morza Czarnego, co mogło budzić napięcia o charakterze politycznym i ekonomicznym. Takie realne przyczyny mogły zostać z czasem przekształcone w mitologiczne opowieści: o porwaniu Heleny, zemście i boskiej interwencji. 

Dla Homera lokalizacja Troi nie była najważniejsza. Liczyła się symbolika upadku dumnego miasta, uwięzionego między ludzkimi namiętnościami a boskimi decyzjami. Dziś jednak, dzięki archeologii, możemy uznać, że Troja miała swoje rzeczywiste odpowiedniki, co jeszcze mocniej podkreśla siłę i trwałość przekazu „Iliady”. 

Czy w „Iliadzie” był koń trojański? 

Nie, koń trojański, czyli drewniany koń, w którym Grecy ukryli się, by podstępem zdobyć Troję, nie pojawia się w treści „Iliady” Homera. Ten znany powszechnie motyw występuje dopiero w innych utworach, przede wszystkim w „Odysei” Homera oraz w „Eneidzie” Wergiliusza. „Iliada” kończy się na wydarzeniach znacznie wcześniejszych, zabiciem Hektora i jego pogrzebem, co symbolicznie zamyka jedną z faz wojny, ale nie całą historię. 

Koń trojański to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli w literaturze. Oznacza spryt, podstęp, ale też tragiczną łatwowierność. W mitologii to Odyseusz miał wpaść na pomysł zbudowania ogromnego konia, w którym ukryli się wojownicy greccy. Gdy Trojanie wprowadzili konia do miasta, sądząc, że to dar, rozpoczął się ostateczny atak i zniszczenie Troi. 

Fakt, że Homer pomija tak dramatyczne wydarzenie w „Iliadzie”, pokazuje, jak bardzo świadomie ograniczył swoją narrację – nie chciał tworzyć pełnej kroniki wojennej, ale skupić się na emocjach, cierpieniu i przemianie bohaterów, szczególnie Achillesa. W tym sensie koń trojański należy raczej do dalszego ciągu mitu, który „Iliada” tylko zapowiada, ale nie rozwija.

Dlaczego Achilles zabił Hektora? 

Achilles zabił Hektora przede wszystkim z zemsty za śmierć Patroklosa, swojego najbliższego przyjaciela (w niektórych interpretacjach – kochanka). Gdy Patroklos zginął z ręki Hektora, Achilles, wcześniej obrażony i wycofany z walki, powrócił na pole bitwy, kierowany rozpaczą, gniewem i poczuciem nieodwracalnej straty. Zabójstwo Hektora było dla niego aktem odwetu, ale także próbą odzyskania kontroli nad sytuacją, w której świat wydawał się bezlitosny i chaotyczny. 

W pojedynku Achilles nie tylko pokonuje Hektora. Demonstracyjnie znieważa jego ciało, ciągnąc je za rydwanem wokół murów Troi. To akt barbarzyński, pokazujący, jak bardzo jego cierpienie odebrało mu moralną równowagę. Homer ukazuje tu nie tylko brutalność zemsty, ale i jej pustkę. Achilles nie odzyskuje radości ani ukojenia. Dopiero gdy odwiedza go Priam, ojciec Hektora i prosi o ciało syna, Achilles wzrusza się i zaczyna rozumieć cierpienie drugiego człowieka, nawet jeśli to ojciec jego największego wroga. 

Scena ta ma ogromne znaczenie symboliczne. Pokazuje, że nawet najpotężniejszy wojownik musi zmierzyć się ze swoją ludzką stroną, z bólem i współczuciem. Zatem choć bezpośrednim powodem śmierci Hektora była zemsta, to w szerszym planie Homer pokazuje, że zemsta nie zamyka bólu, a jedynie go pogłębia, i że tylko litość oraz empatia mogą przerwać spiralę przemocy. 

Kto porwał Helenę w „Iliadzie”? 

Helenę, uznawaną za najpiękniejszą kobietę świata, porwał Parys, syn króla Troi Priama. Zdarzenie to było następstwem słynnego „sądu Parysa”, kiedy to młody książę miał wskazać, która z trzech bogiń – Hera, Atena czy Afrodyta – jest najpiękniejsza. Afrodyta obiecała mu w nagrodę miłość najpiękniejszej kobiety i to właśnie dzięki niej Parys zdołał uprowadzić Helenę, żonę Menelaosa, króla Sparty. Jej porwanie stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny trojańskiej, w której Grecy wystąpili przeciwko Troi, by odzyskać Helenę i pomścić zniewagę. Wydarzenie to w „Iliadzie” nie jest jednak szczegółowo opowiedziane – stanowi raczej punkt wyjścia do przedstawienia dalszych losów wojny. Uprowadzenie Heleny było symbolem naruszenia świętych praw gościnności i honoru, co w świecie antycznym miało ogromne znaczenie. Dlatego jej losy stały się przyczyną jednego z najważniejszych konfliktów w literaturze antycznej. 

Dlaczego „Iliada” jest eposem? 

„Iliada” Homera to najstarszy i najważniejszy epos europejski, który stał się wzorem dla późniejszej literatury heroicznej. Utwór spełnia wszystkie cechy gatunkowe eposu: rozpoczyna się inwokacją, czyli uroczystym zwrotem do muzy o natchnienie, przedstawia wielkie wydarzenia o znaczeniu historycznym i symbolicznym (wojnę trojańską), a jego bohaterami są herosi obdarzeni niezwykłą odwagą i siłą (Achilles, Hektor czy Odyseusz). Narracja ma charakter epicki i wszechwiedzący, a bogowie często ingerują w losy ludzi, co nadaje opowieści wymiar uniwersalny i mityczny. Ważnym elementem są też porównania homeryckie, czyli obszerne, plastyczne opisy porównujące działania bohaterów do zjawisk przyrody lub scen z codziennego życia. Język utworu jest podniosły, pełen patosu i powagi, co podkreśla wagę przedstawianych wydarzeń. Wszystko to sprawia, że „Iliada” należy do gatunku eposu heroicznego i do dziś pozostaje jednym z fundamentów kultury europejskiej. 

Iliada - biografia autora

O Homerze wiadomo niewiele, dlatego trudno napisać klasyczną biografię tego twórcy. Do tej pory nie udało się jednoznacznie ustalić, kiedy się urodził, kiedy zmarł ani jak dokładnie przebiegało jego życie. Jego działalność literacką sytuuje się zazwyczaj w VIII wieku przed naszą erą, jednak brakuje na to bezpośrednich źródeł historycznych. Jest to postać funkcjonująca na pograniczu fikcji i faktografii. Niektórzy badacze widzą w Homerze mistycznego śpiewaka, którego istnienie owiane jest tajemnicą.

Był on niewątpliwie sławnym poetą epickim starożytnej Grecji. Tradycja przypisuje mu autorstwo „Iliaday” i „Odysei” i to przede wszystkim jako twórca tych dwóch dzieł został zapamiętany w kulturze europejskiej. Uważa się jego twórczość za jeden z fundamentów kultury europejskiej, zwłaszcza zachodniej. Oba eposy stanowią bowiem w dużej mierze źródło wiedzy o świecie starożytnym – jego wyobrażeniach, systemie wartości, wierzeniach oraz formach literackich popularnych w tamtym okresie. Jednocześnie „Iliada” i „Odyseja”, ich bohaterowie, wydarzenia oraz sceny od wieków inspirują kolejnych twórców literatury, sztuki i filozofii.

Homer uznawany jest za jednego z pierwszych poetów starożytnej Grecji, a przynajmniej jednego z najwcześniejszych twórców, których imię zachowała tradycja. Warto pamiętać, że w VIII wieku przed naszą erą poeta był również śpiewakiem, ponieważ śpiew i recytacja stanowiły podstawowy sposób przekazywania utworów artystycznych. To jedna z przyczyn, dla których znaczna część literatury z tamtego okresu nie zachowała się do naszych czasów. Jeśli utwór nie został w odpowiednim momencie spisany lub jego zapis zaginął, przepadł bezpowrotnie.

O ile dzieła Homera – „Iliada” i „Odyseja” – zostały przebadane pod niemal każdym możliwym względem i uznaje się je za bezcenne źródło informacji o mitologii, społeczeństwie greckim oraz realiach historycznych i kulturowych, o tyle o samym autorze nadal wiadomo bardzo niewiele. Nawet okres, w którym żył, ustalany jest pośrednio – na podstawie analizy językowej i treści dzieł mu przypisywanych. Ponieważ niemal wszystkie zachowane przekazy o Homerze pochodzą z późniejszych epok, ich wiarygodność jest ograniczona.

Przyjmuje się jednak, że Homer pochodził z regionu jońskiego, czyli z obszaru Azji Mniejszej, na co wskazują cechy językowe jego utworów. Tradycja przedstawia go także jako ślepego poetę, który w VIII wieku przed naszą erą podróżował po Azji Mniejszej (m.in. po terenach dzisiejszej Turcji) i recytował swoje utwory z pamięci. Uznaje się również, że jego publiczność była bardzo zróżnicowana społecznie – od biednych mieszkańców gromadzących się na placach po arystokratów słuchających poety podczas uczt w pałacach. Nie ulega wątpliwości, że twórczość Homera funkcjonowała przede wszystkim w obiegu ustnym.

Istnieją jednak także koncepcje badawcze, według których Homer mógł nigdy nie istnieć jako jedna, konkretna osoba. Być może imię to było pseudonimem lub określeniem zbiorowym, odnoszącym się do kilku poetów tworzących w podobnym czasie i stylu. Ta niepewność dotycząca autorstwa „Iliady” i „Odysei” znana jest jako tzw. kwestia homerycka, która do dziś pozostaje przedmiotem sporów naukowych i prawdopodobnie nigdy nie zostanie ostatecznie rozstrzygnięta.

Niektórzy badacze twierdzą, że struktura i język obu eposów wskazują na wielu autorów lub wieloetapowy proces powstawania tekstów. Mają o tym świadczyć różnorodne techniki narracyjne oraz obecność kilku dialektów języka greckiego. Inni z kolei uważają, że ta różnorodność wynika z faktu, iż jeden poeta zebrał liczne przekazy ustne i nadał im spójną formę artystyczną. Badacze są natomiast zgodni co do tego, że zarówno „Iliada”, jak i „Odyseja” w swojej spisanej postaci stanowią kompilację wcześniejszych tradycji ustnych.

Homerowi przypisuje się także inne utwory, choć ich autorstwo jest znacznie mniej pewne. Tradycyjnie uznaje się go za autora komicznego eposu „Batrachomachia” („Wojna Żabiomysia”), a także części hymnów homeryckich. Wspomina się również o dziełach znanych dziś jedynie we fragmentach, takich jak „Margites”, przypisywanych mu na podstawie późniejszych przekazów.