Iliada - problematyka utworu

Tradycja przypisuje autorstwo „Iliady” oraz „Odysei” Homerowi. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e. i stanowią najstarsze zachowane zabytki literatury greckiej oraz europejskiej. Są to eposy heroiczne, które powstały prawdopodobnie w Jonii, na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczą o tym przede wszystkim cechy językowe, określane jako archaiczny dialekt joński z elementami dialektu eolskiego. Metrum obu utworów stanowi heksametr daktyliczny.

Tematem „Iliady” jest gniew Achillesa oraz związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od greckiego wyrażenia hē Ilías poíēsis, oznaczającego „pieśń o Ilionie (Troi)”.

Narracja w „Iliadzie” 

Narracja, jaką posługuje się Homer w „Iliadzie”, jest wyjątkowo interesująca, ponieważ – w przeciwieństwie do wielu klasycznych utworów epickich – obficie wykorzystuje partie dialogowe. Narrator często oddaje głos bohaterom, pozwalając im prowadzić rozbudowane rozmowy, co sprawia, że w utworze można wskazać liczne fragmenty o charakterze wyraźnie dramatycznym, zbliżone do formy scenicznej.

Nie jest to jednak cecha dominująca całego eposu. W wielu miejscach narrator świadomie spowalnia tok narracji, skupiając się na szczegółowych opisach postaci w ruchu, ich uzbrojenia, strojów i gestów. Pieśń XVIII w przeważającej części poświęcona jest drobiazgowemu opisowi zbroi Achillesa, a przede wszystkim jego tarczy, która stanowi symboliczny obraz świata.

Narrator z równą dokładnością opisuje wydarzenia zewnętrzne, jak i przeżycia wewnętrzne bohaterów. Gniew Achillesa oraz jego rozpacz po śmierci Patroklosa wypełniają znaczną część eposu. Bohaterowie nie ukrywają emocji – odsłaniają przed odbiorcą swoje lęki, cierpienia i namiętności.

Wbrew obiegowym opiniom narrator „Iliady” nie jest całkowicie bezstronny. W kilku fragmentach wyraźnie zajmuje stanowisko, najczęściej sprzyjając Grekom. Gdy Afrodyta ratuje Parysa z pojedynku z Menelaosem, a Trojanie nie chcą uznać zwycięstwa Greka, narrator krytycznie ocenia ich postawę, przeciwstawiając ją honorowi i dyscyplinie Achajów. Określenie Trojan mianem „barbarzyńców” należy jednak rozumieć jako wyraz perspektywy kulturowej narratora, a nie obiektywną ocenę moralną.

Świat społeczny Iliady Homera

Świat mitów był nierozerwalnie związany z religią starożytnej Grecji. Literatura oralna, w tym twórczość Homera, pełniła funkcję wychowawczą i normatywną, wskazując wzorce postępowania oraz sposób rozumienia relacji człowieka z bogami.

„Iliada” ukazuje świat grecki z jego hierarchią, systemem wartości, zależnościami społecznymi i konfliktami. Szczególnie istotny jest tu spór Achillesa z Agamemnonem, a także późniejsze oddanie ciała Hektora Priamowi. Epos nie tylko przedstawia tło historyczne ostatnich dni wojny trojańskiej, lecz także obnaża ludzkie słabości, podkreśla znaczenie honoru oraz siłę namiętności – zarówno ludzkich, jak i boskich. To właśnie ta wielowymiarowość tłumaczy ogromne znaczenie „Iliady” już w świecie antycznym.

Funkcja inwokacji 

Inwokacja to rozbudowana apostrofa otwierająca epos. Inwokacja do „Iliady” Homera stanowi kanoniczny wzór tej formy, do którego przez wieki odwoływali się twórcy epiki.

W „Iliadzie” inwokacja ma charakter prośby o boskie natchnienie. Narrator zwraca się do Muzy, a nie bezpośrednio do Kaliope – jej utożsamienie z muzą epiki jest późniejszą tradycją interpretacyjną. Inwokacja pełni również funkcję religijną – podkreśla, że opowiadane wydarzenia są realizacją woli Zeusa, a los ludzi podlega fatum.

Jednocześnie inwokacja precyzyjnie wyznacza temat utworu: gniew Achillesa, jego przyczyny i konsekwencje. Odbiorca od początku wie, że epos nie opisuje całej wojny trojańskiej, lecz jej starannie wybrany fragment.

Hektor kontra Achilles – dwa modele herosa

Achilles i Hektor to najpotężniejsi wojownicy obu stron konfliktu. Homer ukazuje ich jako równych sobie pod względem wielkości, choć diametralnie różnych charakterologicznie.

Achilles, syn Peleusa i bogini Tetydy, jest wojownikiem niemal nieśmiertelnym, choć motyw zanurzenia w Styksie należy do późniejszej tradycji mitograficznej i nie pojawia się bezpośrednio w „Iliadzie”. Hektor, pozbawiony takiego boskiego przywileju, jest herosem w pełni ludzkim, silnie związanym z rodziną i miastem.

Achilles uosabia skrajny indywidualizm, pychę i gniew, które prowadzą do katastrofy. Hektor reprezentuje model wojownika odpowiedzialnego, opanowanego i lojalnego wobec wspólnoty. Ich konfrontacja ukazuje dwa odmienne ideały heroizmu.

Wycinek historii

„Iliada” nie opowiada całej historii wojny trojańskiej, lecz krótki fragment jej ostatniego roku. Nie znajdziemy tu opisu konia trojańskiego ani upadku miasta.

Motywy te pojawiają się m.in. w „Odysei” Homera oraz „Eneidazie” Wergiliusza. Zostały one również wykorzystane w filmie „Troja” w reżyserii Wolfgang Petersena, z 2004 roku, z Brad Pittem w roli Achillesa. Film ten nie jest wierną adaptacją „Iliady”, lecz swobodną syntezą różnych mitów trojańskich.