Faraon - geneza i gatunek utworu
Geneza utworu
„Faraon” powstał w latach 1895–1896 i był publikowany początkowo w odcinkach na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”. Prus pisał tę powieść jako dzieło świadomie zaplanowane, oparte nie tylko na wyobraźni literackiej, ale również na solidnej dokumentacji historycznej i naukowej.
- Prus korzystał z opracowań historycznych i egiptologicznych (między innymi z prac Gastona Maspero), zależało mu na wiarygodności realiów.
- Starożytny Egipt nie był celem samym w sobie, lecz świadomie dobraną maską historyczną, która pozwalała bezpiecznie mówić o współczesności.
- Powieść powstaje w czasie, gdy Polska pozostaje pod zaborami, dlatego można ją czytać jako rozważanie o mechanizmach władzy, państwa i manipulacji bez bezpośredniego odnoszenia się do aktualnej polityki zaborców.
- Prus interesował się funkcjonowaniem społeczeństwa jako systemu, dlatego „Faraon” jest efektem jego dojrzałych refleksji społeczno-politycznych, nie tylko literackich.
- Utwór wpisuje się w nurt późnego pozytywizmu, ale jednocześnie pokazuje krytyczny dystans wobec naiwnych haseł postępu, rozumu i prostego racjonalizmu.
W efekcie „Faraon” nie jest powieścią przygodową o Egipcie, lecz świadomą diagnozą mechanizmów władzy, zamkniętą w kostiumie historycznym.
Gatunek utworu
Podstawowa klasyfikacja: powieść historyczna – akcja osadzona w konkretnych realiach przeszłości, wykorzystanie autentycznych elementów kultury, obyczajów, struktur władzy.
Jednocześnie utwór ma cechy:
- powieści politycznej, ponieważ centrum fabuły stanowi analiza mechanizmów rządzenia, walki Ramzesa z kapłanami o władzę, propagandy, manipulacji i strategii.
- powieści społeczno-obyczajowej, gdyż Prus pokazuje pełen przekrój społeczeństwa: faraona, kapłanów, arystokrację, żołnierzy, chłopów, niewolników, kupców, cudzoziemców.
- powieści filozoficznej, ponieważ stawia pytania o sens władzy, rolę jednostki w historii, granice wolności, znaczenie wiedzy, konflikt moralności i skuteczności.
Cechy kompozycyjne typowe dla powieści realistycznej:
- narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący;
- rozbudowane opisy świata przedstawionego;
- logiczny ciąg przyczynowo-skutkowy wydarzeń;
- bohaterowie psychologicznie umotywowani;
- dążenie do prawdopodobieństwa.
„Faraon” to powieść historyczna o silnym charakterze politycznym i filozoficznym, napisana w duchu realizmu. Powstała jako efekt zainteresowania Prusa mechanizmami władzy i funkcjonowaniem państwa, a kostium starożytnego Egiptu pozwolił autorowi na postawienie uniwersalnych i ponadczasowych pytań o relację jednostki i systemu.
