Świtezianka - geneza utworu i gatunek
Ballada romantyczna wywodzi się z dawnej literatury angielskiej i szkockiej, a szczególnie upodobał ją sobie romantyzm angielski. Jest to tzw. gatunek synkretyczny, czyli łączący ze sobą elementy epiki, liryki i dramatu.
Epicki charakter nadają balladzie fabuła, akcja, narracja oraz bohaterowie. Fabuła najczęściej opiera się na wydarzeniach historycznych lub baśniowych i zawiera jeden przewodni wątek, przeważnie fantastyczny, z wyeksponowanym elementem tajemniczym i sensacyjnym, wspomaganym ingerencją sił nadprzyrodzonych.
Elementami lirycznymi ballady są poetycki nastrój oraz subiektywny sposób postrzegania rzeczywistości. Liryczny charakter utworu uzyskiwany jest także dzięki zastosowaniu środków stylistycznych takich jak metafory, porównania, powtórzenia czy onomatopeje. Tekst posiada zwrotki i rytm, niekiedy zaopatrzony jest również w refren.
Dramatyczne cechy ballady pojawiają się w postaci monologów i dialogów wkomponowanych w tok narracji.
W balladzie romantycznej istotną rolę odgrywają natura i folklor. Ballada jest wyrazicielem ludowego światopoglądu, o silnie zaznaczonym porządku moralnym, najczęściej opartym na motywie popełnionej winy i nieuchronnej kary.
„Świtezianka” Adama Mickiewicza ukazała się po raz pierwszy w zbiorze „Ballady i romanse”, wydanym w 1822 r. w Wilnie. Data wydania tego poetyckiego tomiku stała się umowną granicą wyznaczającą początek polskiego romantyzmu. Prawdopodobnie do napisania ballady poetę zainspirowała wizyta w 1821 r. w posiadłości Michała Wereszczaka, położonej nad jeziorem Świteź, o którym krążyło wiele tajemniczych legend wśród miejscowej ludności. Możliwe również, że do powstania utworu przyczyniło się dzieciństwo Mickiewicza, podczas którego zetknął się z ludowymi podaniami i baśniami.
Utwór składa się z trzydziestu ośmiu zwrotek i został napisany tzw. strofą stanisławowską, złożoną z wersów dziesięcio- i ośmiozgłoskowych. Poeta operuje w nim językiem stylizowanym na ludowy, jednocześnie używając licznych środków lirycznych, takich jak epitety, powtórzenia i onomatopeje.
