Dużo słyszymy o obronie praw człowieka, o ich łamaniu, wielu ludzi jednak tak naprawdę nie wie co to pojecie znaczy, co tak naprawdę jest łamane i czym się prawa człowieka różnią choćby od praw obywatelskich.

Co to są więc prawa człowieka?

Prawa człowieka są to podstawowe wolności jakie przysługują każdemu człowiekowi z samego faktu bycia istota ludzka i z samego faktu urodzenia. Prawa te są takie same dla wszystkich ludzi i to bez względu na ich płeć, rasę, wyznanie, etniczność, zapatrywania polityczne, narodowość, status społeczny, orientację seksualną i inne.

Prawa te stanowią fundament demokracji, wolności, społeczeństwa obywatelskiego oraz pokojowej egzystencji narodów.

Podwaliny praw człowieka można odnaleźć w zasadzie większości religii na świecie oraz w większości systemów filozoficznych. Jako źródło praw człowieka wskazywana jest przede wszystkim godność osoby ludzkiej. Proces kształtowania się praw człowieka jest związany ściśle z wolą o wolność na świecie. Bez tych praw trudno by sobie byłoby dziś wyobrazić dziś życie polityczne i społeczne.

Prawa człowieka można podzielić następująco:

- Prawa indywidualne - tutaj podmiotem nie są grupy ludzi, ale pojedyncze osoby. Szczególnie mówi się tu o ochronie praw poszczególnych grup społecznych, np.: prawa mniejszości narodowych albo prawa uchodźców. Kiedy mówimy o prawach człowieka, to myślimy o prawach poszczególnych osób czy jednostek, które należą do tych grup.

- Prawa niezbywalne - oznacza to, iż żadna władza nie ma prawa ich nam odebrać, podobnie jak żadna osoba nie może też sama zrzec się swoich praw lub zrezygnować z nich np.: wolność od niewolnictwa oznacza, iż sam człowiek nie może oddać się w niewolę, nawet jeśli zostanie podjęte takie działanie nie może ono spowoduje żadnych skutków i jest po prostu bez żadnego znaczenia. Ludzie posiadają prawa człowieka, nawet gdy nie uznaje tego prawo kraju ich zamieszkania czy wówczas, gdy są one naruszane.

- Prawa przyrodzone - istnieją one niezależnie od woli władzy lub przepisów prawa, państwo ich nie nadaje, a jedynie tworzy system dla ich ochrony. Należą się one każdej osobie już tylko racji urodzenia, czyli faktu bycia istotą ludzką.

- Prawa powszechne - są one takie same dla każdej jednostki na całym świecie. Obecnie, wiele rządów, zwłaszcza w krajach gdzie panują ustroje autorytarne lub totalitarne, poddaje w wątpliwość powszechność praw człowieka. Mimo tego, niezależnie jednak od wyznawanych wartości, kultury lub religii, każdy ma prawo do bezpieczeństwa, życia, czy wolności osobistej.

- Prawa podstawowe - fakt posiadania tych praw daje każdemu człowiekowi możliwość do rozwoju i korzystania z wszystkich innych praw; jest to więc podstawowy standard, którego ścisłe przestrzeganie powinno gwarantować i chronić państwo.

- Prawa naturalne - to prawa, które człowiek posiada z racji godności osobowej, człowieczeństwa, a nie natomiast z powodu czyjejś indywidualnej decyzji czy nadania.

Pierwszym, w pełni postulującym obronę praw człowieka dokumentem była DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA I OBYWATELA UCHWALONA 26 SIERPNIA 1789 r. Oto jak wyglądał preambuła tej deklaracji: Przedstawiciele ludu francuskiego, zebrani w Zgromadzeniu Narodowym, uznawszy, iż nieznajomość, zapoznanie lub pogarda dla praw człowieka to jedyne przyczyny publicznych nieszczęść i zepsucia rządów, postanowili ogłosić w uroczystej deklaracji naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka, aby owa deklaracja, stale przedstawiania wszystkim członkom społeczeństwa, przypominała im bez przerwy o ich prawach i ich obowiązkach; aby akty władzy ustawodawczej oraz władzy wykonawczej, mogąc być w każdej chwili porównanymi z celem wszelkich instytucji politycznych, były tym bardziej respektowane; aby żądania obywateli, oparte od tej pory na prostych i niezaprzeczalnych podstawach, służyły zawsze podtrzymaniu Konstytucji i szczęściu ogółu. W związku z tym Zgromadzenie Narodowe uznaje i ogłasza, w obecności i pod auspicjami Istoty Najwyższej.

Obecnie podstawowym dokumentem w sprawie ochrony praw człowieka jest przyjęta w 1948 roku Powszechna Deklaracja Praw Człowieka.

Główne postanowienia zawarte w Deklaracji to:

  • każdy człowiek jest wolny
  • niestosowanie dyskryminacji
  • prawo do sądu
  • prawo do sprawiedliwego procesu
  • prawo do własności
  • prawo do zrzeszania się
  • wyrzeczenie się niewolnictwa
  • zagwarantowanie ochrony prywatności
  • zakaz tortur i nieludzkiego traktowania

Inne wartości potwierdzone przez Deklarację to:

  • wolność sumienia
  • wolność wyznania
  • równość płci

W związku z zakończeniem drugiej wojny światowej deklaracja była reakcją na wydarzenia tej wojny, tym samym zamykała pewien niechlubny etap historii stosunków międzynarodowych. Jednocześnie uznawana jest za podwalinę konwencji międzynarodowych oraz deklarowanych formalnie intencji państw i rządów w tych kwestiach, choć treść obowiązujących aktualnie aktów prawnych rozwinięta została znacznie wcześniej i przekształciła od czasów Deklaracji. Zakres obejmujący znaczenie pojęcia "prawa człowieka" zmieniał się ewoluując waz ze zmianami sytuacji w polityce światowej w skali globalnej, regionalnej i lokalnej. Sens deklaracji podlegał także przemianom w związku z przeobrażeniami w procesie realizacji owych praw. Idea dotycząca praw człowieka była wielokrotnie nadużywana i wykorzystywana na pewnym etapie rozwoju stosunków międzynarodowych w walce politycznej, odgrywała niekiedy rolę instrumentalną i była wykorzystywaną przez państwa, których siła oddziaływania i przewodzenia w danej chwili była najsilniejsza. Tym niemniej stworzyła ona nowe standardy zachowań państwa i to zarówno w aspekcie wewnętrznym, ale też międzynarodowym.

Jak każda inna idea, której stosowanie zależne było od warunków politycznych i zależne od nich, również i prawa człowieka przechodziły ewolucję. Rozszerzało się więc ich znaczenie, zakres pojęciowy i pole działania. Prawa człowieka można więc podzielić na trzy generacje:

Pierwsza generacja związana jest z:

- wolnościami osobistymi (czyli prawem do życia, wolności osobistej, prawem do własności, wolnością sumienia i wyznania, wolnością wypowiedzi, swobodą wyboru miejsca pobytu i poruszania się, tajemnica korespondencji,

- prawami politycznymi, a więc swobodą udziału w życiu politycznym, zarówno biernym jak i czynnym prawem wyborczym, prawem do zrzeszania się i innymi tego typu.

Prawa drugiej generacji są to prawa ekonomiczne i socjalne. Odnoszą się one do dostępu do ochrony zdrowia, zapewnienia nauki, opieki socjalnej. Ważną datą dla tego typu praw jest 16 grudnia 1966 roku, wówczas to Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję Praw Człowieka, która gwarantowała zarówno swobody osobiste, jak i polityczne, a także ekonomiczne, społeczne i kulturalne.

Trzecia generacja omawianych praw dotyczy praw do rozwoju i datuje się ją od roku 1986. wówczas to przyjęto Deklarację dotyczącą Prawa do Rozwoju, która została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 4 grudnia 1986 roku. Uważa się powszechnie, że idea prawa do rozwoju zapoczątkowana została w roku 1969, gdy na posiedzeniu Algierskiej Komisji Justitia et Pax przyjęto odpowiednie decyzje zawierające poszanowanie dla tych wartości. Problematyka ta została wprowadzona na forum międzynarodowe przez Senegal w 1972 roku. W maju 1981 roku ECOSOC (czyli Economic and Social Council) powołała Grupę Roboczą Ekspertów Rządowych do spraw Prawa do Rozwoju, która opracowała też tekst Deklaracji.

Prawo do rozwoju oznacza, zgodnie z przyjętymi założeniami, tworzenie warunków do pełnego realizowania innych praw człowieka zawartych zarówno w pierwszej jak i drugiej generacji. Podkreśla ono zwłaszcza współzależność, niepodzielność i uniwersalizm dwóch Międzynarodowych Konwencji dot. Praw Człowieka. Wiele kontrowersji budzi jednak charakter prawny tego prawa, wzbudza on także wiele dyskusji. Jego znaczenie jest głównie humanitarne i polityczne oraz polega na powiązaniu ze sobą wartości takich, jak rozwój, prawa człowieka i demokracja. Kraje najlepiej rozwinięte, zachodnie koncentrują się głównie w swoich postulatach politycznych na powiązaniu praw człowieka i demokracji.

Organizacją, która w szczególny sposób dba o kwestie ochrony praw człowieka jest Amnesty International. Jest to ruch ogólnoświatowy ludzi, którzy działają dla ochrony praw człowieka. Członkowie tej organizacji wyłącznie z dobrej woli oddają swój czas oraz energię, by pomagać ofiarom przypadków łamania praw człowieka. Zasadniczą formą na jakiej opiera swa działalność Amnesty Internetional jest prowadzenie różnorakich kampanii. Organizacja ta bada więc, zajmuje się dokumentacją i publikacja raportów tyczących się przypadków naruszeń praw człowieka, nie jedynie na tym jej praca polega jednak. Pracownicy AI podejmują praktyczne oraz często skuteczne kroki mające na celu powstrzymywanie tych naruszeń. AI jest w taki sposób zorganizowana, żeby zwykli ludzie mieli możliwość wypowiadania się na rzecz osób, które są w zagrożeniu naruszeniami praw człowieka. Solidarność międzynarodowa to podstawa działalności AI. Poszczególni członkowie tej organizacji pochodzą z różnego rodzaju kultur a także mają różne poglądy, tym co ich jednoczy to chęć pracy na rzecz pokoju oraz dobra na świecie, w którym szanowane będą prawa wszystkich ludzi. AI swoją działalnością obejmuje cały świat. Organizacja jest bardzo aktywnie zaangażowana na rzecz praw człowieka w każdym punkcie świata. Zajmuje się działaniami w sprawie różnego rodzaju naruszeń praw człowieka, jakich dokonują wszelkiego rodzaju władze. AI wykonuje skuteczne działania dla dobra konkretnych osób. Duża liczba badań, kampanii i innego rodzaju wysiłków tej organizacji jest podejmowana po to, aby zmodyfikować prawo albo politykę, ogłaszane apele oraz listy mają na celu poprawę losu kobiet, mężczyzn czy dzieci. Nawet gdy ma do czynienia ze zbrodniami o masowej skali, AI bardzo stara się w opracowywanych raportach zwracać baczniejszą uwagę na przypadki indywidualnych ofiar oraz odwoływać się do ich osobistych doświadczenia. Ofiary te bowiem to z pewnością coś więcej aniżeli tylko statystyka. Ludzie ci mają nazwiska, daty urodzenia, są konkretni, namacalni. Posiadają indywidualną osobistą historie. A każda z tych wszystkich osób ma też prawo do sprawiedliwości. AI to organizacja, która nie jest zależna od ideologii politycznych, czy religii, od wszelkich rządów, czy ekonomicznych grup interesu. Nie zajmuje się też popieraniem ani też nie gani jakichkolwiek rządów czy też systemów politycznych, nie zawsze też musi podzielać poglądy ofiar, o prawa których walczy. By zapewnić sobie ową niezależność, AI zdecydowała się nie przyjmować pieniężnych środków od rządów czy partii politycznych na działania, którego zakres dokumentowania naruszeń praw człowieka oraz podejmowania działań będących w konflikcie z takimi naruszeniami. AI swoją działalność finansuje jedynie ze składek swych członków również z ofiarności publicznej. AI to ruch autonomiczny i demokratyczny. Za swoją działalność odpowiada tylko i wyłącznie przed swymi członkami. Wszystkie decyzje podejmują ciała wybieralne. AI tworzy światową społeczność działaczy na rzecz obrony praw człowieka, którzy są zwolennikami zasady solidarności międzynarodowej, efektywnych działań na rzecz indywidualnych ofiar, demokracji, powszechności oraz niepodzielności praw człowieka, niezależności a także bezstronności i wzajemnego szacunku.

Każdy człowiek posiada podstawowe prawa, które powinny być przestrzegane. Są to choćby prawo do życia w godności, do decydowania o swoim życiu, szereg praw politycznych, jak prawo do uczestniczenia w życiu politycznym, prawa kulturalne, na przykład do nauki czy rozwoju kulturalnego. Jeśli jednak obserwujemy wydarzenia w poszczególnych państwach na świecie dostrzegamy, iż w szeregu z nich brak jest poszanowania dla tych wartości. Przykładem takich państw może być Korea Północna, Chiny, Białoruś, szereg państwa afrykańskich u Ameryki Południowej. Ostatnio bardzo głośnym tematem jest nieprzestrzeganie zasad demokracji i brak poszanowania dla zasad wolności na Białorusi. W kraju tym autokratyczną władzę sprawuje Aleksander Łukaszenko i coraz bardziej zaostrza on swój reżim. Brak tam jest wolności prasy i wypowiedzi. Media, które ograniczają się do rządowych są cenzurowane i przekazuje się w nich treści zgodne z poglądami Łukaszenki, nie dopuszcza się do nich głosów opozycji czy niezależnych osób i instytucji. Ponadto stosuje się na Białorusi represje wobec opozycjonistów, polegające na czasowych aresztowaniach, zwolnieniach z pracy, pobiciach, konfiskatach. Ponadto opinie europejską bulwersuje sprawa zaginięcia 4 działaczy opozycyjnych, sądzi się nawet, iż zostali oni pozbawieni życia. Ostatnie wybory z marca 2006 roku również dostarczyły dowodów, iż w kraju tym władza coraz bardziej ogranicza swobody obywatelskie. Sfałszowano bowiem wybory prezydenckie, a wobec protestującej opozycji zastosowano przemoc, padły nawet ofiary śmiertelne.

Kolejnym krajem, który nagminnie łamie prawa człowieka są Chiny. Od momentu wprowadzenia komunizmu, choć i wcześniej trudno mówić, iż wartości demokratyczne były tam zachowywane, w tym kraju powszechnym zjawiskiem są prześladowania przeciwników politycznych czy ideologicznych. Prześladowania te obejmują lary więzień, obozów pracy czy nawet wyroki śmierci. tak naprawdę nie wiadomo do końca ile osób pozbawiono życia w Chinach z powodów politycznych, ile przebywa w obozach pracy. Można się domyślać, iż liczba ta jest na pewno nie mała. Kary te są nakładane bardzo często nawet bez wyroków sądowych. Zgodnie z chińskim prawem, nikt nie może być zatrzymany bez postawienia mu zarzutów na dłużej niż 10 dni. Jednak już pod koniec lat pięćdziesiątych, konkretnie w 1957 r., do prawa chińskiego wprowadzono zapis reedukacja przez pracę, który zezwala na pozbawienie wolności bez procesu praktycznie każdej osoby. Jest to pewien sposób na prześladowanie działaczy politycznych. Faktycznie nie istnieje miejsce, gdzie zbierane by były dane o wszystkich więźniach, w związku z tym ustalenie liczby wszystkich ludzi, którzy zostali skazani na reedukację przez pracę jest w praktyce niemożliwe. Bardzo trudno jest też sprawdzić, co się dzieje z określonym człowiekiem, gdyż Chińczycy mają prawo do obrony przez adwokata dopiero tuż przed rozpoczęciem procesu. W praktyce procesu tu nie ma, tak więc nie ma prawa do obrony, często też uwięziony nie ma prawa do poinformowania rodziny i bliskich co się z nim dzieje. Tym bardziej, że umożliwia tą praktykę inny przepis, który mówi o obowiązku poinformowania rodziny co do zatrzymania w ciągu 24 godzin, chyba, że utrudniłoby to prowadzenie śledztwa lub nie ma sposobu na porozumienie się z rodziną...

jak wynika z powyższego, ludzie którzy trafili pod sąd, praktycznie są pozbawieni wszelkich praw. W Chinach stosuje się też często tortury dla wymuszenia zeznań, brak jest rzeczywistych obrońców, a sądy wydają wyroki jeszcze przed rozpoczęciem procesu.

Chciałbym tu także zwrócić uwagę na los kobiet w szeregu krajów muzułmańskich. Są one często traktowane jak własność swoich mężów czy ojców. Nie pozwala się im pobierać nauki, decydować za kogo wyjdą za mąż, co będą robić w życiu. Nie posiadają one praw politycznych. Często nawet nie wolno im spacerować samym po ulicy. Są więc praktycznie uzależnione od swoich mężów, którzy są ich panami życia i śmierci. szczególnie ostro traktowane były kobiety w Afganistanie podczas reżimu Talibów, którzy stosowali surowe przepisy koraniczne odnośnie kobiet, ale tez innych sfer życia.

Co na to wszystko społeczność międzynarodowa?

Jeśli idzie o Białoruś praktycznie niewiele można zrobić. Rezolucje jakie wydała w ostatnim czasie Unia Europejska pozostają tylko krytyką na papierze, zakaz wjazdu na teren Unii osób związanych ściśle z reżimem też na wiele się nie zdał. Ewentualne sankcje ekonomiczne zamiast w reżim uderzyłyby w samych Białorusinów. Na jakieś większe działania odnośnie Białorusi nie pozwoli natomiast Rosja, dla której jest to kraj będący bardzo silnie uzależniony od jej pomocy.

Jeśli mówimy o Chinach, to sprawa również wygląda podobnie. Szereg państw demokratycznych, w tym zwłaszcza Stany Zjednoczone mają bardzo rozległe interesy w tym kraju i przede wszystkim nie chcą ich sobie psuć, więc jakiś zdecydowanych działań tez w tej dziedzinie nie będzie.

Tak samo wygląda sprawa z krajami muzułmańskimi. Tutaj także liczy się przede wszystkim ropa a prawa człowieka schodzą na dalszy plan.