Państwo demokratyczne to takie, w którym źródłem władzy jest narów. Kolejnym bardzo ważnym elementem takiego ustroju jest przestrzeganie zasad praworządności i poszanowanie dla praw i wolności człowieka. W taki systemie panuje swoboda zgromadzeń, wypowiedzi, przeprowadza się wolne wybory, w których ma prawo głosować każdy obywatel. Podstawy funkcjonowania państwa demokratycznego zawarte są w konstytucji. W akcie tym mówi się również o podstawowych prawach i wolnościach obywatelskich.

W średniowieczu aktem, który stanowił ważny przełom w omawianych tutaj kwestiach była wydana w 1215 roku przez króla Jana bez Ziemi Magna Charta Libertatum, czyli Wielka Karta Swobód. W Polsce natomiast to przywileje jedleńsko-krakowskie, wydane przez Władysława Jagiełłę w latach 1430-1433 dawały szlachcie gwarancje nietykalność majątkowej i osobistej, w myśl zasady Neminem captivabimus nisi iure victum (łac. nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego).

W Anglii w 1628 wydano Petycję o prawie (ang. Petition of Wright), dokument który został przedstawiony przez angielski parlament Karolowi I. Domagano się w nim zwłaszcza przestrzegania kompetencji parlamentu do nakładania podatków oraz zabraniano samowolnego więzienia kogokolwiek bez wyroku sądowego. Dokument ten jest zaliczany do angielskich aktów konstytucyjnych.

Dalszy ciąg rozwoju praw człowieka w Europie obserwujemy w oświeceniu. Twórcy tych przemian (John Lock - twórca nowożytnego systemu politycznego) idee swoje tworzyli nie z miłości do ludzi, lecz z potrzeby własnych interesów, może o tym świadczyć fakt, że pierwszymi decyzjami w procesie wyżej wymienionych przemian było nadanie wolności od poddaństwa, po czym uchwalano karę śmierci za włóczęgostwo. Sprzeciw wobec utrwalonego porządku społecznego i jego wad dał zapoczątkował wydarzenia, które doprowadziły do zdobycia niepodległości przez Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (Deklaracja Niepodległości - 1776) i obalenia monarchii we Francji (Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela - 1789, zniesienie monarchii - 1792, stracenie Ludwika XVI - 1793).

W 1776 roku została uchwalona roku w stanie Wirginia "Karta Praw stanu Wirginia" Opierała się na zasadach wyznawanych przez Johna Locka, zgodnie z którymi prawa człowieka stanowią fundament istnienia państwa. 4 lipca 1776 roku przyjęto Deklarację Niepodległości Stanów Zjednoczonych Deklaracja ta głosiła że: " wszyscy ludzie zostali stworzeni równi, zostali wyposażeni przez stwórcę w pewne niezbywalne prawa, między którymi są: życie, wolność i dążenie do szczęścia. Ze dla ustanowienia tych praw zostały ustanowione wśród ludzi rządy wywodzące swoja słuszną władzę z przyzwolenia rządzonych. W 1789 roku przyjęto we Francji Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Programowy dokument rewolucji francuskiej uchwalony 26 VIII 1789 przez Konstytuantę. Zgromadzenie Narodowe reprezentujące lud francuski uważało że przyczyną nadużyć rządów jest nieznajomość i lekceważenie praw człowieka. W związku z tym postanowiono ogłosić w uroczystej formie deklaracji, naturalne, niepozbywalne i święte prawa człowieka.

Polska Konstytucja Trzeciego Maja była pierwszą na kontynencie europejskim konstytucją, która przyjęła za podstawę pozycji człowieka w państwie majątek, a nie jak to było dotychczas jego pochodzenie.

Na tworzenie tego typu praw mieszkańcy Europy musieli jeszcze trochę poczekać. Prawa te, przynajmniej w wymiarze teoretycznym zostały przyznane dopiero:

w Wielkiej Brytanii w latach 1860 - 70 i dawały one podstawy demokratycznego ustroju, a w latach 70 XIX wieku przyjęto pierwsze prawa dotyczące spraw socjalnych, we Francji po 1870 roku przyjęto prawa demokratyczne, zaś po 1890 roku prawa socjalne, w Stanach Zjednoczonych prawa odnośnie demokracji przyjęto po 1830 roku, zaś prawa socjalne dopiero w roku 1936.

Właściwy rozwój praw człowieka obserwujemy w świecie dopiero po drugiej wojnie światowej. W 1945 roku podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych

Oto jak wygląda pierwszy rozdział tego dokumentu, który definiuje cel jaki sobie stawiają państwa podpisujące go :

Cele i zasady

Artykuł 1

Cele Organizacji Narodów Zjednoczonych są następujące:

Utrzymać międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo, stosując skuteczne środki zbiorowe dla zapobiegania zagrożeniom pokoju i ich usuwania, tłumienia aktów agresji i innych naruszeń pokoju, łagodzić i załatwiać - w drodze pokojowej, według zasad sprawiedliwości i prawa międzynarodowego - spory lub sytuacje mogące prowadzić do naruszenia pokoju.

Rozwijać przyjazne stosunki między narodami, oparte na poszanowaniu zasady równouprawnienia i samoistnienia narodów, i stosować inne odpowiednie środki dla wzmocnienia powszechnego pokoju.

Doprowadzić do współdziałania międzynarodowego w rozwiązywaniu zagadnień o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym lub humanitarnym, jak również popierać i zachęcać do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich, bez względu na rasę, płeć, język lub wyznanie.

Być ośrodkiem uzgadniającym działalność międzynarodową, zmierzającą do osiągnięcia tych wspólnych celów.

W 1948 roku została przyjęta Powszechna Deklaracja Praw Człowieka. Wyróżnić w niej można zwłaszcza dwa aspekty: historyczny i perspektywiczny. W związku z zakończeniem drugiej wojny światowej deklaracja była reakcją na wydarzenia tej wojny, tym samym zamykała pewien niechlubny etap historii stosunków międzynarodowych. Jednocześnie uznawana jest za podwalinę konwencji międzynarodowych oraz deklarowanych formalnie intencji państw i rządów w tych kwestiach, choć treść obowiązujących aktualnie aktów prawnych rozwinięta została znacznie wcześniej i przekształciła od czasów Deklaracji. Zakres obejmujący znaczenie pojęcia "prawa człowieka" zmieniał się ewoluując waz ze zmianami sytuacji w polityce światowej w skali globalnej, regionalnej i lokalnej. Sens deklaracji podlegał także przemianom w związku z przeobrażeniami w procesie realizacji owych praw. Idea dotycząca praw człowieka była wielokrotnie nadużywana i wykorzystywana na pewnym etapie rozwoju stosunków międzynarodowych w walce politycznej, odgrywała niekiedy rolę instrumentalną i była wykorzystywaną przez państwa, których siła oddziaływania i przewodzenia w danej chwili była najsilniejsza. Tym niemniej stworzyła ona nowe standardy zachowań państwa i to zarówno w aspekcie wewnętrznym, ale też międzynarodowym.

Główne postanowienia zawarte w Deklaracji to:

  • każdy człowiek jest wolny
  • niestosowanie dyskryminacji
  • prawo do sądu
  • prawo do sprawiedliwego procesu
  • prawo do własności
  • prawo do zrzeszania się
  • wyrzeczenie się niewolnictwa
  • zagwarantowanie ochrony prywatności
  • zakaz tortur i nieludzkiego traktowania

Inne wartości potwierdzone przez Deklarację to:

  • wolność sumienia
  • wolność wyznania
  • równość płci

Jak każda inna idea, której stosowanie zależne było od warunków politycznych i zależne od nich, również i prawa człowieka przechodziły ewolucję. Rozszerzało się więc ich znaczenie, zakres pojęciowy i pole działania. Prawa człowieka można więc podzielić na trzy generacje:

Pierwsza generacja związana jest z:

- wolnościami osobistymi (czyli prawem do życia, wolności osobistej, prawem do własności, wolnością sumienia i wyznania, wolnością wypowiedzi, swobodą wyboru miejsca pobytu i poruszania się, tajemnica korespondencji,

- prawami politycznymi, a więc swobodą udziału w życiu politycznym, zarówno biernym jak i czynnym prawem wyborczym, prawem do zrzeszania się i innymi tego typu.

Prawa drugiej generacji są to prawa ekonomiczne i socjalne. Odnoszą się one do dostępu do ochrony zdrowia, zapewnienia nauki, opieki socjalnej. Ważną datą dla tego typu praw jest 16 grudnia 1966 roku, wówczas to Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję Praw Człowieka, która gwarantowała zarówno swobody osobiste, jak i polityczne, a także ekonomiczne, społeczne i kulturalne.

Trzecia generacja omawianych praw dotyczy praw do rozwoju i datuje się ją od roku 1986. wówczas to przyjęto Deklarację dotyczącą Prawa do Rozwoju, która została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 4 grudnia 1986 roku. Uważa się powszechnie, że idea prawa do rozwoju zapoczątkowana została w roku 1969, gdy na posiedzeniu Algierskiej Komisji Justitia et Pax przyjęto odpowiednie decyzje zawierające poszanowanie dla tych wartości. Problematyka ta została wprowadzona na forum międzynarodowe przez Senegal w 1972 roku. W maju 1981 roku ECOSOC (czyli Economic and Social Council) powołała Grupę Roboczą Ekspertów Rządowych do spraw Prawa do Rozwoju, która opracowała też tekst Deklaracji.

Prawo do rozwoju oznacza, zgodnie z przyjętymi założeniami, tworzenie warunków do pełnego realizowania innych praw człowieka zawartych zarówno w pierwszej jak i drugiej generacji. Podkreśla ono zwłaszcza współzależność, niepodzielność i uniwersalizm dwóch Międzynarodowych Konwencji dot. Praw Człowieka. Wiele kontrowersji budzi jednak charakter prawny tego prawa, wzbudza on także wiele dyskusji. Jego znaczenie jest głównie humanitarne i polityczne oraz polega na powiązaniu ze sobą wartości takich, jak rozwój, prawa człowieka i demokracja. Kraje najlepiej rozwinięte, zachodnie koncentrują się głównie w swoich postulatach politycznych na powiązaniu praw człowieka i demokracji.

Bardzo ważnym i istotnym aspektem rozwoju praw człowieka jest stanowisko kościoła katolickiego w tych kwestiach. 11 kwietnia 1963 r., papież. Jan XXIII wydał encyklikę Pacem in terris, w której przedstawione zostały podstawowe zasady jakimi winna się kierować ludzkość dla skutecznego umacniania pokoju w świecie. Okazuje się, iż również i dziś encyklika ta nadal jest szczególnie aktualna. Umacnianie i budowanie pokoju jest «nieustannym zobowiązaniem». Jan XXIII chciał ukazać w Pacem in terris, iż Karta Praw Człowieka, która została ogłoszona zaraz po zakończeniu II wojny światowej przez Organizację Narodów Zjednoczonych raz, że nie stoi w sprzeczności z Ewangelią, ale też ma w niej swoje źródło. Często bowiem zapomina się, iż doktryna dotycząca praw człowieka ukształtowała się w środowisku teologów i to jeszcze na długo przed 1789 rokiem, tj. Rewolucją Francuską, a jeden z architektów Karty Praw Człowieka ONZ to wybitny filozof katolicki Jaques Maritain. Papież te prawa wyliczał w dziewięciu dosyć rozbudowanych punktach, rozpoczynając je od prawa do życia, następnie prawa do rozwoju w odpowiednich warunkach materialnych, dalej prawa, które mówi o zaspokojaniu potrzeb moralnych i kulturalnych, prawa do wyznania i wolności sumienia , do swobody działalności gospodarczej, wolności emigracji i imigracji, wolności stowarzyszeń, a w końcu prawa do porządku prawnego i do ochrony własnych praw. Papież Jan XXIII nie był osobą naiwną i w dalszych częściach tego dokumentu przypominał, jak trudno jest realizacja w pełni tych ludzkich uprawnień. Słuszne żądania ludzi należy bowiem odróżnić od niewłaściwych "jak ziarno od plew", ale realizacja ich i to w skali społecznej łatwa nie jest. W związku z tym też Jan XXIII w następnych rozdziałach encykliki podał etyczne zasady na jakich należy budować relacje między władzą a obywatelami, stosunki międzypaństwowe, a wreszcie te zależności, które decydują o ładzie światowym. Krótko mówiąc, ta skierowana jak można przeczytać "do wszystkich ludzi dobrej woli" encyklika jest warta tytułu, który się tam znajduje: O światowy pokój w prawdzie, sprawiedliwości, miłości i wolności.

Następną encykliką, dotyczącą interesujących nas kwestii, była wydana za papieża Pawła VI w marcu 1967 roku Populorum progressio, czyli "O rozwoju ludów". Już na wstępie Papież nawiązał tam do licznych wypowiedzi swoich poprzedników jak i samego Soboru, lecz zaznaczył również, że sytuację w Trzecim Świecie zna z osobistego doświadczenia, gdyż jeszcze jako arcybiskup Mediolanu miał okazję odbyć podróż do Ameryki Łacińskiej oraz Afryki. Zauważył tam, jak mówi złożone problemy, które prowadzą do osłabienia i zniewolenia tych kontynentów, choć nie można im samym odebrać braku życia czy nadziei. Paweł VI, jak sam podkreślał jeszcze lepiej poznał trudne problemy nowoczesnej Europy. Już w czasie ostatniej II wojny światowej w imieniu Stolicy Apostolskiej zajmował się opieką nad uchodźcami politycznymi, a później, po skierowaniu do przemysłowego Mediolanu, zyskał dla siebie przydomek "arcybiskupa robotników". Najważniejszym zadaniem Populorum progressio było rozbudzenie w Kościele a także w świecie odpowiednich działań, które krok po kroku mogłyby zasypać ideologiczną przepaść, która dzieliła świat na Wschód i Zachod a także na bogatą Północ i zapóźnione Południe. Z tego też Paweł VI zadał w encyklice bardzo dla każdego chrześcijanina osobiste pytania: Czy jesteś gotów wspierać dzieła misyjne? Czy jesteś gotów płacić wyższe podatki na rzecz rozwoju Trzeciego Świata? I w końcu, czy jesteś gotów opuścić za młodu swoją ojczyznę, aby pomóc ludziom biedniejszym od ciebie? Pytaniom tym dodawały szczególnej wymowy słowa Chrystusa: Co uczyniliście jednemu z tych moich najmniejszych, Mnieście uczynili. Dokument Pawła VI nie był jednak tylko duchowym postulatem do czynienia dobra w świecie. Był bowiem również też oceną sytuacji międzynarodowej, ukazywała równocześnie słabości ówczesnych stosunków handlowych i kryjące się za tym niebezpieczeństwa. Ale przede wszystkim Populorum progressio niosła z sobą pewną teoretyczną wizję a także pewien program reform. Ale już sam układ tekstu wskazywał, iż rozwoju ludów, a więc tak zwanego postępu w sferze społecznej, ku któremu zmierza niemal cały dzisiejszy świat, nie da się planować, a zwłaszcza tym bardziej nie można go osiągnąć w oderwaniu od prawdziwego, całościowego rozwoju każdej osoby ludzkiej z osobna, a drogę do tego wskazywał Chrystus i Kościół przez niego założony. Jeśli bowiem konkretni ludzie nie będą lepsi, wszystkie te podnoszone ulepszenia w dziedzinie stosunków społecznych spełzną na niczym. W związku z tym Paweł VI dziękując międzynarodowym organizacjom za udzielaną pomoc żywnościową skierowaną dla krajów dotkniętych klęską głodu, tłumaczył równocześnie, iż naprawa nieszczęść w tych krajach nie polega tylko li na zaspokajaniu głodu. Chwaląc wysiłki Organizacji Narodów Zjednoczonych nakierunkowanie na rzecz ustanowienia uniwersalnego porządku prawnego w świecie, zaraz jednak dodawał, iż bez autentycznej, bezinteresownej miłości do drugiego człowieka nie sposób pokonać trudności, jakie pojawiają się w życiu społeczeństw.

Mimo podejmowanych przez różnego rodzaju działań na rzecz ochrony praw człowieka ciągle brak jest w świecie poszanowania dla tych wartości. Przykładami krajów, które nie przestrzegają międzynarodowych standardów w tej kwestii są Chiny, Białoruś, Korea Północna, kraje afrykańskie. W Afryce ciągle mamy do czynienia z porachunkami międzyplemiennymi, wojnami domowymi i reżimami politycznymi, których ofiarami pada w dużej mierze ludność cywilna. Nie wystarczające są wysiłki organizacji międzynarodowych w tej części świata. Wydaje się bowiem, że państwa zachodnie, w związku z tym, iż nie maja specjalnie interesów w uśmierzeniu wojen i klęsk w Afryce, swe działania tam traktują dosyć po macoszemu. W Afryce konieczne jest bowiem większe zaangażowanie bogatych państw, nie tylko a akcjach sił pokojowych, ale także na polu gospodarczym. Jak mówi stare chińskie przysłowie "Nie wystarczy dać rybę, należy dać wędkę". Tak też powinny postępować kraje zachodnie. Pomoc żywnościowa dla tych państw zawsze będzie nie wystarczająca, to co by mogło autentycznie pomóc do odbudowa gospodarcza tych państw. Odpowiednie inwestycje technologiczne i w sferę rolnictwa. Należy stworzyć warunki aby Afrykańczycy mogli sami o siebie zadbać, a do tego właśnie potrzebne są pieniądze zachodnie. W Chinach istnieją obozy pracy, torturuje się więźniów, popełniane są zbrodnie polityczne. szczególnym problemem w tym kraju jest stosunek Pekinu do Tybetu. Ludność tego górzystego kraju anektowanego przez Chiny jest systematycznie wyniszczana. Świat nie interweniuje w te sprawy a spowodowane jest to względami ekonomicznymi. Szereg bowiem krajów, jak choćby USA ma ogromne interesy w Chinach i nie chce ich narazić na szkodę. Na Białorusi, podobnie jak w wielu postsowieckich republikach brak jest wolnych wyborów i innych wolności politycznych. Tutaj też trudno mówić o jakiejś interwencji Zachodu wobec obaw aby nie narazić się Rosji. Jak będzie wyglądała sprawa przestrzegania praw człowieka za kilka, czy kilkanaście lat zależy już także od każdego młodego człowieka, także w naszym kraju.