Poczucie winy zazwyczaj pojawia się, gdy popełnimy błąd ale jest częstym komponentem wielu nieprawidłowości psychicznych. Osoby w stanach depresyjnych, doświadczające samotności, problemów małżeńskich, trudności związanych z uzależnieniem, orientacją seksualną czy kryzysami związanymi z dojrzewaniem lub wiekiem średnim często doświadczają poczucia winy.

Rodzaje winy

Wyróżnia się winę obiektywną i subiektywną. Wina obiektywna dotyczy przekroczenia przez jednostkę prawa lub norm społecznych. Jest ona niezależna od osobistego poczucia winy jednostki i tego czy postrzega ona swój czyn jako winę.

Wina społeczna jest rodzajem winy obiektywnej. Polega ona na przekroczeniu niepisanych zasad społecznych. Dotyczy ona zachowań, które nie są karane przez prawo ale spotyka się z powszechną dezaprobatą, gdyż nie spełniają oczekiwań społeczeństwa względem jednostki. Również w tym przypadku wina jest niezależna od osobistego poczucia winy jednostki.

Wina osobista dotyczy zachowań, które nie stanowią winy w świetle prawa ani w kontekście norm społecznych. Jest ona związana z przekroczeniem własnych norm jednostki dotyczących jej zachowań. Może również być tak, że inna jednostka przejawia zachowanie, które nie jest winą w świetle prawa ani systemu zasad społecznych, lecz jest winą w kontekście prywatnych wartości jednostki oceniającej. Często zdarza się, że zasady wyznawane przez jednostkę pokrywają się z normami prawnymi lub społecznymi. W takiej sytuacji wina personalna może jednocześnie stanowić winę obiektywną.

Specyficznym rodzajem winy jest wina teologiczna. Dotyczy ona przekroczenia przez jednostkę zasad religii lub kultu. Również ta wina jest niezależna od osobistego poczucia winy. Każde przekroczeń przykazań danej religii jest grzechem bez względu na to, czy wywołuje wyrzuty sumienia. Psychologowie rzadko korzystają z pojęcia winy teologicznej, ponieważ opieranie się na nim musi być zawężone jedynie do osób wierzących. Mimo to zdarza się, że osoby borykające się z problemami wiary, a w tym również ludzie deklarujący ateizm, okazują się przejawiać poczucie winy teologicznej. Nie należy więc całkowicie rezygnować z tego pojęcia. Często jednak wskazuje się w tym miejscu na pojęcie winy moralnej, która funkcjonuje podobnie jak wina teologiczna z tą różnicą, że w tym przypadku nadrzędną instancją, w stosunku do której jednostka może zawinić nie jest Bóg lecz społeczeństwo, które ustala moralne normy. Wina moralna w tym ujęciu pokrywa się więc z winą społeczną.

Pojęcie winy subiektywnej odnosi się do zachowania przekraczającego jakiekolwiek normy (prawne, społeczne, religijne lub osobiste) a któremu towarzyszy poczucie winy jednostki. Poczucie winy łączy w sobie uczucie żalu, wstydu, rozczarowania własną postawą i potępienia samego siebie. Poczucie winy może towarzyszyć zarówno refleksji nad tym, co złego w naszym mniemaniu zrobiliśmy jak również uświadomieniu sobie, że nie zrobiliśmy czegoś, co powinniśmy byli zrobić. Poczuciu winy towarzyszyć może uczucie zniechęcenia, niepokoju i strachu przed karą. Poczucie winy ma jednak jedną bardzo pozytywną cechę: motywuje jednostkę do natychmiastowej zmiany. Poczucie winy jest bowiem wynikiem błędnego rozwiązania dysonansu poznawczego. Dysonans poznawczy pojawia się, gdy jednostka musi dokonać wyboru między zrobieniem czegoś, co jest złe a powstrzymaniem się od tego. Dysonans rodzi się w momencie, gdy zrobienie czegoś złego jednocześnie przynosi jednostce jakąś korzyść. Jako że niemożliwe jest funkcjonowanie w stanie dysonansu poznawczego, jednostka musi dokonać jego redukcji, czyli wybrać jedną z opcji. Subiektywne poczucie winy pojawia się, gdy jednostka wybiera zrobienie czegoś, co przynosi jej korzyść, ale jednocześnie jest złe w kontekście wyznawanych przez nią zasad. W takiej sytuacji dysonans poznawczy pojawia się znowu, a poczucie winy skłania jednostkę do dokonania wyboru przeciwnego do tego, którego dokonała poprzednim razem w celu uniknięcia ponownego pojawienia się poczucia winy. Może się zdarzyć, że dokonanie w jednej sprawie wyboru, w wyniku którego nie pojawi się poczucie winy zredukuje także poczucie winy pojawiające się na skutek błędnego wyboru w innej sprawie.

Poczucie winy może różnić się pod względem siły. Jednocześnie, z proporcją poczucia winy do jej rzeczywistej wagi wiąże się rozróżnienie na właściwe i niewłaściwe poczucie winy. Właściwe poczucie winy ma siłę wprost proporcjonalną do wagi popełnionego czynu, niewłaściwe zaś jest odwrotnie proporcjonalne. Na pojawienie się nieproporcjonalnego poczucia winy może mieć wpływ wiele czynników.

Mimo że poczucie winy skłania nas do zmiany swego zachowania na lepsze, zadośćuczynienia i szukania przebaczenia, może ono mieć także negatywne skutki. Zwłaszcza niewłaściwe poczucie winy jest sygnałem, że w naszej psychice zachodzą nieprawidłowe procesy. Poczucie winy może stać przyczyną problemów psychicznych, które dotkną nie tylko jednostkę ale również jej bliskich.

Stosunek religii do poczucia winy

Poczucie winy jest bardzo ważnym zagadnieniem życia duchowego i religijnego. W kontekście religii używa się głównie pojęcia grzechu czyli winy teologicznej a więc obiektywnej. Jednak w religii katolickiej grzech może oznaczać zarówno winę obiektywną jak i subiektywną. Rozróżnienie to jest związane właśnie z poczuciem winy i zależną od niego formą żalu. Wyróżnia się bowiem dwa rodzaje żalu za grzechy. Pierwszy z nich jest opisuje się jako wzbudzony ze wstydu wywołane przekroczeniem Boskiego prawa oraz ze strachu przed karą za grzechy. Temu rodzajowi żalu odpowiada wina obiektywna, ponieważ dotyczy on zasad ustalonych na zewnątrz jednostki. Drugi rodzaj żalu jest zaś określany jako wzbudzany z miłości ku Bogu i bólu z powodu jego cierpienia spowodowanego grzechem jednostki. Temu rodzajowi żalu, tak zwanemu żalowi "doskonałemu" odpowiada wina subiektywna, ponieważ pochodzi z wnętrza jednostki.

Religia katolicka kładzie nacisk na konstruktywną rolę poczucia winy łącząc wywołany nim żal z wyznaniem grzechów, zadośćuczynieniem i wreszcie postanowieniem poprawy w zbiorze warunków uzyskania przebaczenia. Z drugiej strony religie oparte na Biblii chronią także przed negatywnymi konsekwencjami poczucia winy spowodowanymi niemożnością uzyskania przebaczenia ze strony osób pokrzywdzonych nakazując wiernym przebaczanie wszystkim, którzy wyrządzili im jakąkolwiek krzywdę. Jednocześnie, zasady religii chrześcijańskich podkreślają, że każdy zasługuje na wybaczenie a tylko wina ma być potępiona, co daje wielu nawracającym się wiarę we własną wartość niezależną od popełnionych grzechów oraz nadzieję na poprawę we wspólnocie religijnej.

Religia stymuluje konstruktywną rolę poczucia winy równocześnie chroniąc przed jego negatywnymi konsekwencjami.

Źródła poczucia winy

Rodzaje źródeł poczucia winy różnią się między sobą.. Niektóre z nich wiążą się z czynnikami zewnętrznymi, na przykład społecznymi, inne zaś dotyczą życia wewnętrznego jednostki. Przyczyny rodzenia się poczucia winy można pogrupować w następujący sposób:

  • świadomość dobra i zła

Swiadomość dobra i zła jest najbardziej podstawowym warunkiem doświadczenia poczucia winy. Poczucie winy jest bowiem skutkiem pojawienia się przekonania o tym, że postąpiliśmy niewłaściwie. Jeśli zaś nie wiemy, że to, co zrobiliśmy jest niewłaściwe, nie możemy czuć się winni. Najlepszym przykładem ilustrującym ten problem jest sytuacja, w której zachodni turysta odwiedzający Japonię popełnia faux pas nie zdejmując butów przed wejściem do tradycyjnego japońskiego domu. Turysta ów wywodzący się z innej kultury nie ma świadomości, że zrobił coś niewłaściwego. Mimo że dopuścił się winy społecznej naruszając zasady japońskiego wychowania, poczucie winy nie pojawi się u niego dopóki nie zorientuje się, że popełnił błąd. Zyskanie tej świadomości spowoduje natychmiastowe pojawienie się poczucia winy.

  • reguły niemożliwe do spełnienia

Każdy człowiek tworzy własny system reguł, których stara się w życiu przestrzegać. Istnieją jednak systemy zasad, których założenia są niemożliwe do zrealizowania. Do takich systemów należy wiele systemów religijnych. Przykładem mogą być założenia religii katolickiej, które są możliwe do spełnienia teoretycznie, jednak w praktyce wymagają nieustannej czujności i wysiłku, co przekracza możliwości człowieka. Brak umiejętności przebaczania samemu sobie własnych win i nieustanna samokrytyka jednostki wyznającej system reguł niemożliwych do spełnienia może rodzić w niej niemal nieprzerwane poczucie winy. Jednocześnie, jeśli jednostka zdaje sobie sprawę z faktu, że wypełnianie przez nią wszystkich reguł nie jest możliwe, a mimo to nie potrafi wybaczyć sobie błędów, może zdarzyć się, że motywująca rola poczucia winy zostanie zatracona. Jednostka straci bowiem wiarę w to, że może spełnić wszystkie swe zasady. Taka refleksja może doprowadzić do załamania i bierności, a nawet do całkowitego odwrócenia się od wyznawanych reguł w poczuciu, że staranie się o ich spełnienie jest pozbawione sensu. Ze względu na to niebezpieczeństwo należy podjąć próbę zrozumienia roli poczucia winy jako czynnika motywującego do niekończącej się pracy nad własnym zachowaniem i starać się docenić fakt, że popełnianie błędów i doświadczanie poczucia winy kształtuje w nas wrażliwość, zapobiega naszemu wywyższaniu się i umożliwia odczuwanie empatii i przebaczanie innym osobom ich win. Z uwagi na to poczucie winy, mimo że jest efektem naszej słabości i bardzo nieprzyjemnym uczuciem jest też potrzebne człowiekowi do kształtowania jego relacji społecznych.

  • presja krytyki społecznej

Znaczna presja społeczna rodząca w jednostce dążenie do spełniania wszystkich oczekiwań społeczeństwa ma podobne skutki jak wyznawanie zasad niemożliwych do spełnienia. Jednak presja krytyki towarzysząca presji wymagań może mieć dodatkowe negatywne skutki. Silna krytyka ze strony społeczeństwa może ukształtować w jednostce poczucie, że nic, co robi, nie może się udać. W takiej sytuacji poczucie winy atakuje jednostkę niejako z dwóch stron. Po pierwsze, ma ona poczucie winy związane z popełnianymi przez siebie błędami i nieumiejętnością sprostaniu oczekiwaniom społeczeństwa. Po drugie zaś, krytyka społeczna zaniża poczucie własnej wartości jednostki, co rodzi poczucie winy nie związane z czynami jednostki lecz z jej wrażeniem bycia ciężarem dla społeczeństwa. Jednostka czuje się winna temu, że jest gorsza od innych. Poczucie winy funkcjonuje tu więc jako element swoistego błędnego koła. Należy zwrócić uwagę także na fakt, że krytyka powoduje poczucie winy nie tylko w osobie krytykowanej ale także w osobie krytykującej, która sprawia krytykowanemu przykrość.

  • błędy wychowawcze

Jedną z przyczyn rodzenia się poczucia winy są błędy w wychowaniu dzieci. Czasami zdarza się, że rodzice narzucają swoim dzieciom reguły, których one nie są w stanie jeszcze zrozumieć, zaś ich przekroczenie przez dzieci surowo karzą. W takich sytuacjach dzieci starają się wypełnić owe reguły nie ze względu na ich poszanowanie i wiążące się z ich przekroczeniem poczucie winy lecz w celu uniknięcia kary. Jednak brak zrozumienia owych reguł musi czasami owocować ich nieświadomym przekroczeniem. Jeśli w takiej sytuacji dziecko doznaje kary ze strony rodziców a jednocześnie nie starają się oni wytłumaczyć mu, dlaczego zostaje ukarane, dziecko może zacząć myśleć, że to, że nie umie się odpowiednio zachować jest jego winą. Taka sytuacja może ukształtować w dziecku nieustanne poczucie winy spowodowane nieumiejętnością spełnienia oczekiwań rodziców a także zaniżyć jego poczucie własnej wartości. Odwrotnie zaś, kiedy rodzice starają się upewnić, że dziecko rozumie narzucane mu zasady i ich uzasadnienie oraz wie, jakie zachowanie jest karane a jakie nagradzane, dzieci uczą się doświadczania właściwego subiektywnego poczucia winy.

Konsekwencje poczucia winy

Doświadczenie winy obiektywnej może mieć dla jednostki różne konsekwencje. Za złamanie prawa może ją spotkać sąd i kara. Jednak nawet przestępstwo, za które jednostka nie pociągnięta do odpowiedzialności karnej wyciska na niej swoje piętno. Mimo to, popełnienie zbrodni nie zawsze wywołuje u jednostki poczucie subiektywnej winy. Wina społeczna również nie musi wywołać poczucia subiektywnej winy. Nie zawsze też zostaje ukarana, chociaż często zdarza się, że społeczeństwo piętnuje wykraczających poza jego normy. Nie możliwe jest natomiast uniknięcie odpowiedzialności za popełnienie winy teologicznej. We wszystkich chyba religiach wyznaje się wszechwiedzę Boga i jego dosięgającą każdego sprawiedliwość. W niektórych religiach wyznaje się jednak także możliwość darowania przez Boga kary za ludzkie winy.

Konsekwencje winy subiektywnej można zaobserwować w zachowaniu danej jednostki. Najczęściej poczucie winy przejawia się następującymi mechanizmami:

  • mechanizmy obronne

Mechanizmy obronne uaktywniają się, kiedy jednostka doświadcza oddziaływania przykrych bodźców. Działanie tych mechanizmów ma na celu stłumienie negatywnego wpływu przykrych bodźców na jednostkę. Mechanizmy obronne działają na różnych zasadach. Niektóre wykorzystują strategię odwracania uwagi jednostki od problemu. Niektóre złożone mechanizmy obronne umożliwiają obarczenie innej osoby odpowiedzialnością za swoją winę (przeniesienie), potępienie własnych win w kimś innym (projekcja) lub nawet zamknięcie dostępu do myśli i wspomnień o własnej winie (wyparcie). Należy pamiętać, że mechanizmy obronne mimo iż mają na celu ochronę organizmu jednostki przed nadmiernym stresem powodują jednocześnie, że neguje ona prawdę o sobie samej.

  • samopotępienie

Poczucie winy i świadomość własnej słabości wywołuje w jednostce poczucie rozczarowania, bezsilności i niższości a czasami również pogardę i gniew w stosunku do samego siebie. Warto zauważyć, że samopotępienie jest koniecznym elementem do zmotywowania jednostki do zmiany swego zachowania. Musi ona poczuć obrzydzenie w stosunku do własnego zachowania i stwierdzić, że nigdy już nie chce czuć się tak źle i dlatego postanawia nie dopuścić więcej do podobnej sytuacji. Jednak bardzo ważne jest tu zwrócenie uwagi na fakt, że jednostka musi dokonać potępienia swego zachowania a nie samej siebie. W mocy jednostki jest bowiem także inne zachowanie się, takie, które nie spowoduje poczucia winy. Jednaostka może stać się więc realizatorem poprawnego postępowania i z tego względu nie powinna całkowicie potępiać siebie lecz tylko niewłaściwe zachowanie, którego się dopuściła. Potępienie samej siebie może bowiem prowadzić do przekonania o złej naturze jednostki oraz o tym, że jest ona niezdolna do poprawy. Takie przekonanie może zaś stać przyczyną bierności, apatii, depresji lub dążenia do męczeństwa.

Izolacja od jednostki od społeczeństwa w wyniku jej poczucia winy jest procesem dwustronnym. Z jednej strony, jednostka odsuwa się od społeczeństwa w przekonaniu, że nie spełnia jego założeń i nie zasługuje na funkcjonowanie w nim na równych prawach z innymi. Z drugiej zaś strony, społeczeństwo po pewnym czasie odsuwa się od jednostki, której nieustannie towarzyszy dręczące poczucie winy, ponieważ nie jest ona w stanie normalnie funkcjonować lecz nieustannie deprecjonuje swoją wartość. W celu uniknięcia izolacji społecznej jednostka musi uzyskać od społeczeństwa możliwość zadośćuczynienia za swoje winy oraz przebaczenie.

  • reakcja stresowa

Reakcja stresowa jest psycho-fizjologiczną reakcją organizmu na narastające napięcie. Kiedy jednostka doświadcza poczucia winy, odczuwa niepokój, lęk, przygnębienie, wstyd i bezsilność, napięcie psychiczne wzrasta. Długo utrzymujące się lub bardzo silne poczucie winy może doprowadzić do fizjologicznej reakcji organizmu dążącego do rozładowania napięcia. Objawy mogą obejmować cały zakres symptomów reakcji stresowej.

  • dążenie do zmiany zachowania

Poza silnie negatywnymi konsekwencjami doświadczenia poczucia winy istnieją także konsekwencje pozytywne. Motywacja do zmiany wywołana przez przykre doświadczenie poczucia winy może okazać bardzo silna i rzeczywiście pozwolić nam do zmiany zachowania. Ma to jednocześnie pozytywne skutki dla społeczeństwa, ponieważ jednostka, która zawiniła dąży do zadośćuczynienia i uzyskania przebaczenia, co pozwala na odbudowanie nadszarpniętych więzi społecznych.

Pomoc osobom z silnym poczuciem winy

Zdarza się, że ktoś doświadcza bardzo silnego, niewłaściwego lub przedłużającego się poczucia winy. Najczęściej dzieje się tak, kiedy wina jednostki była znaczna, kiedy zraniła ona osobę bliską lub kiedy sytuacja, w której jednostka zawiniła lub zachowanie jednostki były bardzo niespodziewane i zadziałały szokowo. Jednostka może bardzo cierpieć z powodu dręczącego poczucia winy i nie znajdować ukojenia nawet w wielokrotnym zadośćuczynieniu osobie skrzywdzonej i uzyskaniu jej przebaczenia. Czasami zdarza się także, że jednostka bardzo żałuje swej winy lecz nie może uzyskać przebaczenia ze strony osoby, której wyrządziła krzywdę. W takiej sytuacji jednostka może wpaść w rozpacz z obawy, że nigdy nie uzyska przebaczenia. Bardzo często w takim wypadku dochodzi do ruminacji, czyli rozpamiętywania przez jednostkę zarówno sytuacji wyrządzenia krzywdy jak i sytuacji odmowy przebaczenia. Obie te sytuacje sprawiają bowiem jednostce ogromny ból. Ruminowanie utrudnia otrząśnięcie się z szoku i podjęcie normalnego życia. Może zdarzyć się, że poczucie winy dręczy jednostkę latami, nawet przez całe życie.

Psychologiczne podejście do pomagania osobom dręczonym przez poczucie winy bazuje na pracy nad wyrażaniem emocji, zadośćuczynieniem, odbudowaniem więzi z osobą skrzywdzoną i obniżaniu oczekiwań w świadomości jednostki względem jej samej.

Pomoc duchowa czy religijna osobom dręczonym przez poczucie winy opiera się na procesie wyznania grzechów i dostąpienia ich odpuszczenia. Również w tym procesie kładzie się nacisk na rolę zadośćuczynienia za winy.

Do ważnych elementów na drodze do usunięcia dręczącego poczucia winy należą:

  • samoświadomość

Samoświadomość w kontekście poczucia winy dotyczy kilku czynników. Przede wszystkim jest to świadomość własnego systemu wartości i wyznawanych przez siebie zasad. Pozwala to określić subiektywną wagę naszej winy i zdać sobie sprawę z tego, czy odczuwane poczucie winy jest do niej proporcjonalne. Z drugiej strony świadomość własnej wartości pozwala nam pokonać deprymujący wpływ poczucia winy i wykorzystać je do poprawy naszego postępowania. Ważna jest także nasza świadomość źródła poczucia winy, która umożliwia działanie ukierunkowane na dokonanie zmian w zakresie przyczyny naszego poczucia winy. Ptzykładowo, jeśli źródłem naszego poczucia winy jest nieustanna krytyka ze strony pracodawcy, uświadomienie sobie tego faktu pozwala rozważyć zasadność tej krytyki i zdać sobie sprawę z naszej rzeczywistej wartości.

  • samoakceptacja

Samoakceptacja jest warunkiem racjonalnego podejścia do swojej winy. Jej podstawą jest wspomniane wcześniej rozróżnienie między potępieniem winy a potępieniem sprawcy. Jednostka musi zaakceptować fakt, że popełniła błąd, ale nie może się z tym błędem utożsamiać. W tym procesie bardzo często przydatne jest wsparcie ze strony bliskich, którzy pomagają nam zrozumieć, że każdy popełnia błędy a także motywują nas do podjęcia próby naprawy naszych błędów i zmiany postępowania.

  • racjonalizm

Racjonalne podejście do swego poczucia winy pozwala przede wszystkim na zweryfikowanie jego proporcjonalności do rzeczywistej winy. Umożliwia także określenie, czy rzeczywiście zawiniliśmy my, czy też przyczyną naszego poczucia winy są na przykład zbyt wysokie oczekiwania. Są to bardzo ważne kroki na drodze do wybrania sposobu radzenia sobie z poczuciem winy. Jednak ich warunkiem jest niezaburzona samoświadomość. Racjonalizm w myśleniu o poczuciu winy wzbudza także tendencję do konstruktywnego wykorzystania go w celu poprawy swego zachowania.

Kształtowanie prawidłowego mechanizmu poczucia winy

Kształtowanie prawidłowego mechanizmu poczucia winy powinni zapoczątkowywać rodzice. Należy pamiętać, że dzieci uczą się przez przykład rodziców przyznawania się do błędów, przepraszania i przebaczania. Jednocześnie, w środowisku rodzinnym dzieci uczą się przestrzegania reguł i konsekwencji ich przekroczenia. Z tego względu rodzice powinni starać się, by reguły panujące w domu były dla dzieci jasne i odpowiednio uzasadnione oraz żeby wiedziały za jakie zachowanie mogą spodziewać się kary a za jakie nagrody.

W domu rodzinnym dzieci zaczynają budować swój system wartości, od którego uzależniona jest siła poczucia winy związana z przekroczeniem zasady dotyczącej danej wartości. Rodzice powinni zadbać o to, by ich dzieci tworzyły system wartości z odpowiednimi priorytetami, co pomoże im uniknąć niewłaściwego poczucia winy. Ważne jest także wykształcenie w dziecku odpowiedniego poziomu poczucia własnej wartości, który sprawi, że dziecko będzie doświadczać poczucia winy wtedy, kiedy rzeczywiście będzie ku temu powód.

Bardzo ważne jest ukształtowanie poszanowania norm prawnych i społecznych. Wpisanie ich w osobisty system wartości ułatwia ich przestrzeganie a także umożliwia relację między winą obiektywną a subiektywną, co kształtuje więź ze społeczeństwem i państwem.

Podsumowanie

Poczucie winy często towarzyszy problemom psychicznym ale może też pojawiać w wyniku popełnienia błędu. Nie pojawia się ono jednak za każdym razem, kiedy jednostka dokona czynu obiektywnie karygodnego. Poczucie winy charakteryzuje się różną siłą. Nie zawsze jest ona proporcjonalna do rzeczywistej wagi winy. Czynniki społeczne mogą powodować nieprawidłowości w funkcjonowaniu mechanizmu poczucia winy. Czasami zbyt silne lub długotrwałe poczucie winy może stanowić udrękę dla jednostki a nieumiejętność poradzenia sobie z nim może powodować zaburzenia psychiczne oraz fizjologiczne a także upośledzać relacje jednostki ze społeczeństwem. W radzeniu sobie z negatywnymi skutkami poczucia winy może być potrzebna pomoc psychologiczna lub kierownictwo duchowe ze strony członków wspólnoty religijnej. Warunkiem przezwyciężenia deprymujących skutków poczucia winy jest samoświadomość jednostki. Jednak poczucie winy może mieć także pozytywne skutki dla jednostki. W stymulowaniu konstruktywnego wykorzystania poczucia winy ważną rolę odgrywa stosunek religii do poczucia winy. W kształtowaniu prawidłowego mechanizmu poczucia winy najistotniejsza jest rola rodziców w wychowaniu dzieci.